🔄 Επίλογος
Ο επίλογος είναι διάσημος για μια εντυπωσιακή αντιστροφή θέσεων: ο Σωκράτης, που στην αρχή του διαλόγου υποστήριζε ότι η αρετή δεν διδάσκεται, καταλήγει τώρα να αποδεικνύει ότι είναι γνώση — άρα διδακτή. Ο Πρωταγόρας, αντίθετα, που ξεκίνησε υποστηρίζοντας ότι διδάσκεται, φαίνεται τώρα να την απομακρύνει από τη γνώση, υπονομεύοντας έτσι τη δική του αρχική θέση. Ο ίδιος ο Σωκράτης παρατηρεί ειρωνικά αυτή την αναποδογύριση, σαν να τη σχολιάζει ένας τρίτος παρατηρητής.
Σ' αυτό το σημείο δεν δέχτηκε πια ούτε με νεύμα να συμφωνήσει, αλλά κράτησε σιωπή. Και εγώ τον ρώτησα: «Τι συμβαίνει, Πρωταγόρα; Ούτε ναι ούτε όχι απαντάς στις ερωτήσεις μου;» «Βγάλε μόνος σου το συμπέρασμα», μου είπε. «Ας γίνει», αποκρίθηκα, «αλλά επίτρεψέ μου πρώτα μια τελευταία ερώτηση: εξακολουθείς να πιστεύεις, όπως στην αρχή, ότι υπάρχουν άνθρωποι εντελώς αδαείς και όμως εξαιρετικά ανδρείοι;» «Μου δίνεις την εντύπωση, Σωκράτη», είπε, «ότι επιθυμείς να επιδείξεις τη νίκη σου, επιμένοντας να απαντήσω εγώ. Θα σου κάνω λοιπόν τη χάρη: με βάση όσα έχουμε συνομολογήσει, αυτό μου φαίνεται αδύνατο.»
Τι όμως είναι η αρετή;
Προσοχή στη σειρά: στην αρχή του διαλόγου ο Σωκράτης υποστήριζε ότι η αρετή δεν διδάσκεται, ενώ ο Πρωταγόρας ότι διδάσκεται. Στο τέλος οι θέσεις έχουν αντιστραφεί λογικά (χωρίς κανείς να το ομολογήσει ρητά): αν η αρετή είναι γνώση, όπως δείχνει η επιχειρηματολογία του Σωκράτη, τότε είναι διδακτή. Αυτή η αντιστροφή είναι από τα πιο συχνά ερωτήματα στις εξετάσεις — να είστε σε θέση να την εξηγήσετε με ακρίβεια.
ΚΕΦ. Μ΄
«Όλα αυτά τα ερωτήματα», είπα, «δεν τα θέτω για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή θέλω να διερευνήσω πώς έχει τελικά το ζήτημα της αρετής και τι είναι η ίδια η αρετή. Γιατί είμαι βέβαιος ότι, αν αυτό ξεκαθαρίσει, θα ξεκαθαρίσει απόλυτα και το ζήτημα για το οποίο ο καθένας μας εκφώνησε έναν εκτενή λόγο — εγώ υποστηρίζοντας ότι η αρετή δεν διδάσκεται και εσύ ότι διδάσκεται.
Το συμπέρασμα όμως στο οποίο καταλήξαμε μου φαίνεται πως μας ελέγχει και μας περιγελά, σαν να ήταν άνθρωπος· και αν είχε φωνή, θα μας έλεγε: "Παράξενοι άνθρωποι είστε, Σωκράτη και Πρωταγόρα. Εσύ, που στην αρχή έλεγες ότι η αρετή δεν διδάσκεται, τώρα σπεύδεις προς το αντίθετο, επιχειρώντας να δείξεις ότι όλα ανεξαιρέτως είναι γνώση — και η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και η ανδρεία. Έτσι όμως θα αποδεικνυόταν ολοφάνερα ότι η αρετή διδάσκεται· γιατί αν η αρετή ήταν κάτι άλλο από επιστήμη, όπως προσπαθεί να υποστηρίξει ο Πρωταγόρας, τότε προφανώς δεν θα μπορούσε να διδαχθεί· αν όμως αποδειχθεί ότι είναι εξ ολοκλήρου επιστήμη, όπως εσύ επιμένεις, θα ήταν παράδοξο να μη διδάσκεται. Ο Πρωταγόρας από την άλλη, που ξεκίνησε δεχόμενος ότι διδάσκεται, τώρα μοιάζει να σπεύδει προς το αντίθετο, δείχνοντας ότι η αρετή είναι σχεδόν οτιδήποτε άλλο εκτός από επιστήμη — και έτσι δεν θα ήταν διόλου διδακτή."
Βλέποντας λοιπόν, Πρωταγόρα, πόσο φοβερή σύγχυση και αναστάτωση επικρατεί σε όλα αυτά, με κατέχει έντονη επιθυμία να τα ξεκαθαρίσω. Θα ήθελα, αφού ολοκληρώσουμε αυτή τη διερεύνηση, να εξετάσουμε και τη φύση της αρετής, και έπειτα να επανέλθουμε στο ερώτημα αν είναι διδακτή ή όχι. Φοβούμαι μήπως εκείνος ο Επιμηθέας μας παραπλανήσει και μας ρίξει σε σφάλματα κατά την έρευνα, όπως μας παραμέλησε και στη διανομή, κατά τα λεγόμενά σου. Εμένα λοιπόν, μέσα στον μύθο, μου άρεσε περισσότερο ο Προμηθέας από τον Επιμηθέα· αυτόν έχω πρότυπο και, φροντίζοντας προβλεπτικά για ολόκληρη τη ζωή μου, καταπιάνομαι με όλα αυτά. Και αν το επιθυμούσες κι εσύ, θα μου ήταν, όπως έλεγα και εξαρχής, εξαιρετικά ευχάριστο να τα διερευνήσω μαζί σου.»
Τότε αποκρίθηκε ο Πρωταγόρας: «Εγώ, Σωκράτη, επαινώ τον ζήλο σου και τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεις τις συζητήσεις. Γιατί ούτε στα άλλα νομίζω πως είμαι κακός άνθρωπος, και φθονερός είμαι λιγότερο από κάθε άλλον· έχω μάλιστα πει σε πολλούς για σένα ότι, από όσους έτυχε να συναντήσω, εσένα θαυμάζω πολύ περισσότερο — και ιδιαίτερα ανάμεσα στους συνομηλίκους σου. Λέω επίσης ότι δεν θα με εξέπληττε αν κατατασσόσουν κάποτε στους ανθρώπους που ξεχωρίζουν για τη σοφία τους. Όσο για τα ζητήματα που έθεσες, θα τα συζητήσουμε λεπτομερώς κάποια άλλη φορά, όποτε θελήσεις· τώρα όμως είναι πια ώρα να στραφούμε σε κάτι άλλο.» «Έτσι πρέπει να κάνουμε», αποκρίθηκα, «αφού αυτό κρίνεις σωστό. Και για μένα άλλωστε είναι από ώρα καιρός να πάω εκεί που είπα· έμεινα μόνο για χάρη του ωραίου Καλλία.»
Αυτά είπαμε και ακούσαμε, και έπειτα χωρίσαμε.