Το πρώτο σοφιστικό μέρος 🗣️
Έναρξη της συζήτησης ανάμεσα στο Σωκράτη και τον Πρωταγόρα
Ονομάζεται έτσι επειδή εδώ κυριαρχεί ο λόγος του Πρωταγόρα με τη μορφή μακράς, ρητορικής επίδειξης (τη λεγόμενη «επίδειξη»), χαρακτηριστικό ύφος των σοφιστών, σε αντίθεση με τα «διαλεκτικά μέρη» του έργου όπου ο Σωκράτης επιβάλλει τον δικό του τρόπο συζήτησης: σύντομες ερωτήσεις και αποκρίσεις.
ΚΕΦ. Η΄
Αφού λοιπόν μπήκαμε, μείναμε λίγο ακόμη εκεί και παρατηρήσαμε προσεκτικά όλη τη σκηνή· ύστερα πλησιάσαμε τον Πρωταγόρα και του είπα: «Ήρθαμε σ' εσένα, Πρωταγόρα, εγώ και ο Ιπποκράτης εδώ.»
«Προτιμάτε», ρώτησε, «να μου μιλήσετε ιδιαιτέρως ή μπροστά στους υπόλοιπους;» «Για μας», απάντησα, «δεν έχει καμία διαφορά. Άκουσε πρώτα τον λόγο για τον οποίο ήρθαμε και αποφάσισε μόνος σου.»
«Και ποιος είναι αυτός ο λόγος;» ρώτησε. «Ο Ιπποκράτης εδώ είναι Αθηναίος, γιος του Απολλοδώρου, από σπίτι μεγάλο και εύπορο. Ως προς τη φυσική του προδιάθεση, φαίνεται να μη μειονεκτεί απέναντι στους συνομηλίκους του. Πιστεύω πως επιθυμεί να αποκτήσει όνομα στην πόλη, και θεωρεί ότι αυτό θα το κατορθώσει σίγουρα αν συναναστραφεί μαζί σου. Δες λοιπόν εσύ τώρα αν κρίνεις σκόπιμο να συζητήσεις γι' αυτά ιδιαιτέρως με τους δυο μας ή μπροστά στους άλλους.»
«Πολύ σωστά», είπε, «δείχνεις αυτή τη λεπτότητα απέναντί μου, Σωκράτη. Πραγματικά, ένας ξένος που επισκέπτεται μεγάλες πόλεις και πείθει τους καλύτερους νέους τους να εγκαταλείψουν τη συντροφιά όλων των άλλων — συγγενών και ξένων, γεροντότερων και νεότερων — και να συναναστρέφονται μόνο εκείνον, με τη πεποίθηση ότι μαζί του θα βελτιωθούν, ένας τέτοιος άνθρωπος οφείλει να έχει τα μάτια του τέσσερα. Γιατί όσα κάνει προκαλούν φθόνο διόλου μικρό, καθώς και εχθρότητες και επιβουλές. Εγώ πάντως υποστηρίζω ότι η σοφιστική τέχνη είναι παλαιά· οι παλαιοί όμως που την ασκούσαν, φοβούμενοι το μίσος που γεννά, την κάλυπταν με ένα προσωπείο: άλλοι με την ποίηση, όπως ο Όμηρος, ο Ησίοδος και ο Σιμωνίδης, άλλοι με τις μυστικές τελετές και τους χρησμούς, όπως ο Ορφέας, ο Μουσαίος και ο κύκλος τους. Ορισμένοι, απ' ό,τι αντιλαμβάνομαι, χρησιμοποίησαν ως κάλυμμα τη γυμναστική, όπως ο Ίκκος από τον Τάραντα και, στις μέρες μας, ο Ηρόδικος από τη Σηλυμβρία — Μεγαρίτης παλαιότερα — σοφιστής που δεν υστερεί σε τίποτα από κανέναν. Τη μουσική πάλι έβαλε μπροστά του ο συμπολίτης σας Αγαθοκλής, μεγάλος σοφιστής και αυτός, καθώς και ο Πυθοκλείδης ο Κείος και πολλοί άλλοι. [317a] Όλοι τους, όπως λέω, μεταχειρίστηκαν αυτές τις τέχνες ως προπέτασμα από φόβο μήπως τους φθονήσουν. Εγώ όμως διαφωνώ μαζί τους σε αυτό το σημείο: θεωρώ ότι δεν πέτυχαν τελικά αυτό που επιδίωκαν, αφού δεν κατάφεραν να ξεγελάσουν εκείνους που έχουν τη δύναμη στις πόλεις — και γι' αυτούς είχαν άλλωστε λάβει τα μέτρα τους. Το πλήθος, εννοείται, δεν καταλαβαίνει τίποτα: επαναλαμβάνει και τραγουδά ό,τι διακηρύσσουν οι ισχυροί. Να επιχειρείς λοιπόν να δραπετεύσεις και να μην τα καταφέρνεις, αλλά να μένεις έκθετος σε όλων τα βλέμματα, είναι και μεγάλη ανοησία και κάνει τους ανθρώπους αναγκαστικά πολύ πιο εχθρικούς μαζί σου· γιατί εκτός από τα άλλα, θεωρούν έναν τέτοιο άνθρωπο και πανούργο. Εγώ επομένως πήρα τον εντελώς αντίθετο δρόμο από τον δικό τους: παραδέχομαι ότι είμαι σοφιστής και ότι μορφώνω ανθρώπους, και θεωρώ πως αυτή η προφύλαξη είναι καλύτερη από την άλλη: να το ομολογείς μάλλον παρά να το αρνείσαι. Έχω προνοήσει βέβαια και με άλλους τρόπους, ώστε — μακάρι να μη με ακούσει κανένας θεός — δεν έχω υποστεί καμία συνέπεια από το ότι ομολογώ πως είμαι σοφιστής. Και όμως ασκώ την τέχνη πολλά χρόνια· άλλωστε και τα χρόνια της ζωής μου είναι πολλά: δεν υπάρχει κανείς από εσάς που να μην μπορούσα, από την ηλικία, να είμαι πατέρας του. Ώστε θα μου ήταν πάρα πολύ ευχάριστο, αν το θέλετε και εσείς, να συζητήσουμε το θέμα για το οποίο ήρθατε μπροστά σε όλους όσοι βρίσκονται εδώ.»
Παρατηρήστε πώς ο Πρωταγόρας, πριν καν απαντήσει στο ερώτημα του Ιπποκράτη, τοποθετεί με άνεση τον εαυτό του δίπλα σε ποιητές (Όμηρος, Ησίοδος, Σιμωνίδης) και ιεροτελεστές (Ορφέας, Μουσαίος), και μετά δηλώνει περήφανα ότι ο ίδιος επέλεξε να «ομολογεί» ανοιχτά την ιδιότητα του σοφιστή. Είναι μια προσεκτικά στημένη αυτοπαρουσίαση που αποσκοπεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη του ακροατηρίου πριν ακόμη τεθεί το ουσιαστικό ερώτημα: τι ακριβώς διδάσκει.
Υποψιάστηκα τότε ότι ήθελε να κάνει επίδειξη μπροστά στον Πρόδικο και στον Ιππία και να καμαρώσει επειδή είχαμε έρθει ως θαυμαστές της σοφίας του. «Γιατί λοιπόν», είπα, «δεν καλούμε και τον Πρόδικο και τον Ιππία και τη συντροφιά τους, να παρακολουθήσουν τη συνομιλία μας;» «Βεβαιότατα», αποκρίθηκε ο Πρωταγόρας. «Θέλετε τότε», πρότεινε ο Καλλίας, «να στήσουμε ένα καθιστικό, για να συζητάτε καθισμένοι;» Η πρόταση έγινε δεκτή. Και εμείς όλοι, κατενθουσιασμένοι στη σκέψη ότι θα ακούγαμε σοφούς άνδρες, πιάσαμε μόνοι μας τους πάγκους και τα ανάκλιντρα και αρχίσαμε να τα τακτοποιούμε κοντά στον Ιππία, όπου βρισκόταν ήδη ένα μέρος από τους πάγκους. Στο μεταξύ έφτασαν ο Κριτίας και ο Αλκιβιάδης, φέρνοντας μαζί τους τον Πρόδικο, τον οποίο σήκωσαν από το κρεβάτι, μαζί με τους δικούς του ανθρώπους.