Η δομή του έργου 🧭

Ο Πρωταγόρας δεν είναι μια χαλαρή σειρά συζητήσεων, αλλά ένα προσεκτικά αρθρωμένο σύνολο. Τα μέρη του δένονται μεταξύ τους δραματικά και το καθένα προωθεί μια αναμέτρηση: από τη μια η πρωταγόρεια σοφιστική, από την άλλη η σωκρατική διαλεκτική. Η αντιπαράθεση των δύο μεθόδων εντείνεται σταδιακά, φτάνει σε ρήξη που κινδυνεύει να ναυαγήσει τον διάλογο, ξεπερνιέται με την παρέμβαση των παρόντων και καταλήγει στην επικράτηση της σωκρατικής ζήτησης και παιδείας — και μάλιστα μέσα σε κλίμα εγκαρδιότητας, χωρίς νικητές και ηττημένους στο προσωπικό επίπεδο.

Ι. ΠΡΟΛΟΓΟΣ (309a – 316a). Κεφ. Α΄ – Ζ΄

Ο πρόλογος στήνει το σκηνικό: εξηγεί ποιος διηγείται, σε ποιον και γιατί, και οδηγεί βήμα-βήμα τον αναγνώστη από τον δρόμο της Αθήνας μέχρι τη συγκέντρωση των σοφιστών στο σπίτι του Καλλία.

1. Συζήτηση του Σωκράτη με ένα φίλο του (309–310a) Κεφ. Α΄

Ο διάλογος ανοίγει με ένα πλαίσιο-εισαγωγή: ένας φίλος συναντά τον Σωκράτη και τον ρωτά πού ήταν. Έτσι δικαιολογείται η αφήγηση όλων των υπολοίπων ως ανάμνηση του Σωκράτη, τεχνική που επιτρέπει στον Πλάτωνα να σχολιάζει τα πρόσωπα και τις αντιδράσεις τους μέσα από τα μάτια του Σωκράτη.

2. Α΄ και Β΄ σκηνή

Αρχίζει η διήγηση:

α) Ο Σωκράτης συναντά το νεαρό Ιπποκράτη, που θέλει να γίνει μαθητής του Πρωταγόρα (310 – 314b). Κεφ. Β΄ – Ε΄. Ο νέος έχει ενθουσιασμό, αλλά δεν μπορεί να πει τι ακριβώς θα διδαχθεί ούτε σε τι θα γίνει καλύτερος· ο Σωκράτης τον υποβάλλει σε έναν πρώτο έλεγχο, θέτοντας από την αρχή το ερώτημα που θα κυριαρχήσει στο έργο: τι είναι αυτό που υπόσχεται να διδάξει ο σοφιστής.

β) Ο Σωκράτης και ο Ιπποκράτης μεταβαίνουν στο σπίτι του Καλλία (314c – 316a). Κεφ. Στ΄ και Ζ΄. Η άφιξη δίνει την ευκαιρία για μια ζωντανή, ελαφρώς ειρωνική περιγραφή των τριών σοφιστών (Πρωταγόρα, Ιππία, Πρόδικου) και των μαθητών που τους ακολουθούν σαν συνοδεία.

ΙΙ. ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ (316a – 362a). Κεφ. Η΄ – ΛΘ΄ 💭

Το κύριο μέρος είναι οργανωμένο σε εναλλασσόμενα σοφιστικά και διαλεκτικά τμήματα: κάθε φορά που ο Πρωταγόρας παίρνει τον λόγο για εκτενή ανάπτυξη, ακολουθεί ένα τμήμα όπου ο Σωκράτης επιβάλλει τη μέθοδο της σύντομης ερώτησης και απάντησης. Στο μέσο αυτής της αλληλουχίας τοποθετείται η κρίση, το σημείο δηλαδή που η μεθοδολογική σύγκρουση γίνεται ρήξη.

1. Το πρώτο σοφιστικό μέρος (316a – 317e). Κεφ. Η΄.

Ο Σωκράτης αρχίζει τη συζήτηση με τον Πρωταγόρα. Ο Πρωταγόρας ομολογεί ότι είναι σοφιστής και μορφώνει ανθρώπους. Δεν κρύβεται πίσω από άλλους τίτλους, όπως έκαναν άλλοι πριν από αυτόν: παρουσιάζει τη σοφιστική ως παλαιά και έντιμη τέχνη και δηλώνει ανοιχτά το επάγγελμά του μπροστά σε όλους.

2. Το πρώτο διαλεκτικό μέρος (317e – 320c). Κεφ. Θ΄ – Ι΄.

Ο Πρωταγόρας καλείται να απαντήσει ποια τέχνη διδάσκει. Ισχυρίζεται ότι διδάσκει την πολιτική τέχνη, για την οποία ο Σωκράτης έχει τη γνώμη πως δεν είναι διδακτή. Ο Σωκράτης στηρίζει την αμφισβήτησή του σε δύο παρατηρήσεις από την πολιτική εμπειρία των Αθηναίων: στα τεχνικά ζητήματα η πόλη ζητά ειδικούς, στα πολιτικά ακούει τον καθένα, και ακόμη οι ικανότατοι πολιτικοί δεν κατόρθωσαν να μεταδώσουν την ικανότητά τους στους γιους τους.

3. Το δεύτερο σοφιστικό μέρος (320c – 328d). Κεφ. ΙΑ΄ – ΙΣΤ΄.

Για να αποδείξει ο Πρωταγόρας ότι όλοι οι άνθρωποι μετέχουν στην πολιτική αρετή* και επομένως είναι δυνατό να τη διδαχθούν, διηγείται ένα μύθο. Ο Δίας βλέποντας την αδυναμία των ανθρώπων, τους έδωσε την αιδώ και τη δικαιοσύνη, για να μπορούν να ζουν σε πόλεις. Ακολουθεί μια ρητορική επίδειξη με σκοπό να εξηγηθεί ο ρόλος της αγωγής με νουθεσίες και τιμωρίες στον τομέα της δικαιοσύνης και της πολιτικής αρετής και να φανεί πως όλοι μετέχουν σ' αυτή την αγωγή. Το τμήμα αυτό λοιπόν έχει δύο σκέλη — μύθο και λόγο (απόδειξη με επιχειρήματα) — και απαντά διαδοχικά στις δύο αντιρρήσεις που είχε διατυπώσει ο Σωκράτης.

4. Το δεύτερο διαλεκτικό μέρος (328d – 334c). Κεφ. ΙΖ΄ – ΚΑ΄.

Ο Σωκράτης ερωτά αν η αρετή είναι μια ή πολλές. Ο Πρωταγόρας δέχεται μια ποιοτική διαφορά ανάμεσα στα μέρη της αρετής (δικαιοσύνη, οσιότητα, σωφροσύνη, σοφία, ανδρεία). Όμως αναγκάζεται να παραδεχθεί ότι η δικαιοσύνη και η οσιότητα, όπως και η σωφροσύνη και η σοφία, σχεδόν ταυτίζονται. Ο Πρωταγόρας τέλος προβάλλει την ποικιλομορφία των αγαθών, που τα καθιστά σχετικά. Εδώ ανοίγει το δεύτερο μεγάλο ερώτημα του έργου, το ζήτημα της ενότητας των αρετών, που θα επανέλθει και θα κριθεί στο τρίτο διαλεκτικό μέρος.

5. Η κρίση (334c – 338e). Κεφ. ΚΒ΄ – ΚΕ΄

Ο Σωκράτης απειλεί να διακόψει το διάλογο και να φύγει, γιατί δεν μπορεί, όπως λέει ειρωνικά, να παρακολουθήσει το συνεχή λόγο του Πρωταγόρα. Είναι φανερή η σύγκρουση της σωκρατικής διαλεκτικής με τη σοφιστική μακρολογία. Επεμβαίνει ο Καλλίας και ύστερα ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας για να σώσουν το διάλογο.

Παίρνουν επίσης το λόγο οι σοφιστές Πρόδικος και Ιππίας. Οι δύο σύντομες αυτές παρεμβάσεις είναι χαρακτηριστικές του καθενός: ο Πρόδικος με τις λεπτές διακρίσεις των λέξεων, ο Ιππίας με τον πομπώδη λόγο περί φύσεως και νόμου — και λειτουργούν ως ανάσα πριν την επανεκκίνηση της συζήτησης.

6. Το τρίτο σοφιστικό μέρος (338e – 348c). Κεφ. ΚΣΤ΄ – ΛΒ΄.

Η ερμηνεία ενός ποιήματος του Σιμωνίδη.

Ο Πρωταγόρας βρίσκει αντίφαση στο ποίημα, ενώ ο Σωκράτης παίζει, κατά το πρότυπο του Προδίκου, με τις σημασίες των λέξεων για να δώσει στο τέλος επιδεικτικά, με μέσα δηλαδή όχι σωκρατικά, τη δική του ερμηνεία αφήνοντας να διαφανεί η βασική αρχή ότι η αρετή* είναι γνώση. Το επεισόδιο έχει διπλή λειτουργία: αφενός ο Σωκράτης δείχνει ότι μπορεί να παίξει το παιχνίδι των σοφιστών καλύτερα από τους ίδιους, αφετέρου προετοιμάζει έμμεσα τη θέση που θα αποδειχθεί διαλεκτικά στο επόμενο μέρος.

7. Το τρίτο διαλεκτικό μέρος (348c – 360d). Κεφ. ΛΓ΄ – ΛΘ΄

Ο Σωκράτης θεωρεί αγοραία την ερμηνεία των ποιητών δηλώνοντας έτσι έμμεσα ότι και η δική του ερμηνεία δεν μπορεί να εκληφθεί στα σοβαρά.

Η διαλεκτική συζήτηση στρέφεται πάλι προς το θέμα της ενότητας των αρετών. Ο Πρωταγόρας παραδέχεται τη μεγάλη ομοιότητα των άλλων μερών της αρετής εκτός από την ανδρεία. Ο Σωκράτης καταφεύγει στη «μετρητική τέχνη», για να δείξει ότι αυτός που νικιέται από την ηδονή μη υπολογίζοντας τις μεγαλύτερες λύπες που ακολουθούν, νικιέται από αμάθεια, επομένως κανείς δεν είναι με τη θέλησή του κακός. Τούτο επεκτεινόμενο και στην ανδρεία αποδεικνύει ότι αυτή είναι γνώση των φοβερών και των μη φοβερών. Άρα και η ανδρεία σχετίζεται άμεσα με τη γνώση.

ΙΙΙ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ (360e – 362a). Κεφ. Μ΄ 🎭

Ο διάλογος κλείνει με μια παράδοξη διαπίστωση, την οποία επισημαίνει ο ίδιος ο Σωκράτης: οι δύο συνομιλητές έχουν ανταλλάξει θέσεις. Ο Σωκράτης, που ξεκίνησε υποστηρίζοντας ότι η αρετή δεν είναι διδακτή, καταλήγει να αποδεικνύει ότι η αρετή είναι γνώση — και συνεπώς διδακτή. Ο Πρωταγόρας, αντίστροφα, που ξεκίνησε με τη θέση ότι η αρετή διδάσκεται, αγωνίζεται ως το τέλος να δείξει ότι δεν είναι γνώση, αφού προσπαθεί να τη χωρίσει από αυτήν — υπονομεύοντας έτσι την αρχική του θέση. Το ερώτημα μένει ανοιχτό, όπως σε πολλούς πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους: η αξία του έργου δεν βρίσκεται σε ένα τελικό συμπέρασμα, αλλά στην ανάδειξη του σωστού δρόμου έρευνας, που περνά υποχρεωτικά από το ερώτημα «τι είναι αρετή».