Η σοφιστική 💭
Η σοφιστική αποτελεί το δεύτερο ιστορικά κεφάλαιο της αρχαίας φιλοσοφίας. Προηγείται το μεγάλο κεφάλαιο των πρώτων Ιώνων φυσιολόγων και των άλλων προσωκρατικών που σημειώνει την απαρχή της φιλοσοφίας για την Ελλάδα και για τον κόσμο ολόκληρο.
Η σοφιστική είχε επίκεντρο την Αθήνα κι αναφάνηκε στην πενηνταετία ανάμεσα στους Περσικούς και τον Πελοποννησιακό πόλεμο (480 – 431 π.Χ.). Η σημασία της είναι πάρα πολύ μεγάλη, διότι μεταμόρφωσε βαθιά την ελληνική σκέψη κι είχε περισσότερο από κάθε άλλη πνευματική κίνηση σταθερές συνέπειες στην κοινωνική, πολιτική και πνευματική ζωή. Εξάλλου δίχως τη σοφιστική δεν είναι δυνατό να νοηθεί ούτε το τρίτο ιστορικά μεγάλο κεφάλαιο φιλοσοφικής δημιουργίας, η αττική φιλοσοφία με κορυφαίους κλασικούς της Σωκράτη, Πλάτωνα και Αριστοτέλη.
Το κείμενο εντάσσει τη σοφιστική σε μια τριμερή ιστορική εξέλιξη: πρώτα οι φυσιολόγοι/προσωκρατικοί (μελέτη της φύσης), έπειτα η σοφιστική (μελέτη του ανθρώπου και της κοινωνίας), και τέλος η αττική φιλοσοφία (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης). Αυτή η αλληλουχία είναι χρήσιμο σχήμα να θυμάστε για την εισαγωγή στον Πρωταγόρα, αφού ο ίδιος ο διάλογος στήνεται ακριβώς στο σημείο συνάντησης της δεύτερης με την τρίτη φάση.
Σταθερά χαρακτηριστικά γνωρίσματά της είναι:
α) Παρατηρείται ανανέωση στα θέματα· η σοφιστική είναι μια φιλοσοφία του πολιτισμού· προηγουμένως υπήρχε μόνο φιλοσοφία της φύσης. Με τη σοφιστική αντικείμενο της φιλοσοφίας γίνεται ο άνθρωπος και τα δημιουργήματα της κοινωνικής συμβίωσης (στοιχεία του πολιτισμού: γλώσσα, θρησκεία, τέχνες, πολιτεύματα, ήθη, θεσμοί).
β) Εμφανίζεται νέα μέθοδος: η σοφιστική αναπτύσσει την εμπειρική παρατήρηση πάνω στις εκδηλώσεις της ζωής και του πολιτισμού· ξεκινώντας από την εμπειρία, καταγράφει τα στοιχεία με σύστημα και συγκεντρώνει όσο μπορεί περισσότερες γνώσεις για τα αντικείμενα που σπουδάζει. Βγάζει τα συμπεράσματά της από τη μελέτη και σύγκριση των στοιχείων αυτών, χωρίς να επιζητεί ερμηνείες που προχωρούν σχηματικά ως τις πρώτες αρχές των όντων και χωρίς να στηρίζεται σε αυθαίρετα θεωρητικά σχήματα.
γ) Σκοπός της σοφιστικής ήταν να δώσει στον κοινό άνθρωπο τη γενική μόρφωση που του είναι χρήσιμη στη ζωή. Και οι τότε συνθήκες ευνοούσαν αυτή την τάση για μόρφωση κυρίως μεταξύ της νεολαίας (εποχή διαφωτισμού), διότι:
- Το δημοκρατικό πολίτευμα έδινε τη δυνατότητα μιας έντονης πολιτικοποίησης· γι' αυτό όμως χρειαζόταν μια πολύ πλατύτερη μόρφωση από τη συνηθισμένη και μια συστηματική εξάσκηση για να σκέφτεται και να μιλάει κανείς δημόσια. Με άλλα λόγια χρειαζόταν την τέχνη να παίρνει σωστές αποφάσεις και να τις εκτελεί όπως πρέπει.
Τη μόρφωση αυτή αναλάμβαναν να τη δώσουν οι σοφιστές και αυτή εννοεί ο Πρωταγόρας, όταν θα μας πει στο 318e «αυτό που διδάσκω είναι η σωφροσύνη για τα δικά του, πώς θα κυβερνά άριστα το σπίτι του, και για τις υποθέσεις της πόλης, πώς θα γίνει ικανότατος να την κατευθύνει και με τις πράξεις και με τους λόγους του».
- Με την άνοδο της αστικής τάξης (έμποροι, βιοτέχνες, αργυροαμοιβοί κτλ.) εμφανίζονται νέες μορφές οργάνωσης της οικονομίας που επηρεάζουν καταλυτικά τις παλαιότερες αντιλήψεις για τους αριστοκράτες γαιοκτήμονες: ανατρέπεται δηλαδή η αντίληψη της παλιάς αριστοκρατικής ηθικής που ήθελε την αρετή δεμένη με την αρχοντική καταγωγή του αριστοκράτη (άριστος – αρετή) και μόνο μ' αυτή. Η σοφιστική επομένως στην αξίωσή της να προσφέρει τη μόρφωση που απαιτούσαν οι καιροί γίνεται δύναμη επαναστατική κι απόλυτα σύμφωνη με την έννοια του ανθρώπου – πολίτη. Παίρνοντας την πολιτική από τα χέρια των λίγων, των «αρίστων», την έκανε θέμα του συνόλου των δημοκρατικών πολιτών.
δ) Στη σοφιστική χρωστά το ανθρώπινο πνεύμα εκείνη την εξοικείωση με την τολμηρή κριτική των ιδεών, των αξιών και των θεσμών. Η αναγνώριση της ανάγκης για διάλογο, η αρετή του σεβασμού της αντίθετης γνώμης, απαραίτητα συστατικά του δημοκρατικού ήθους, έμειναν απαράγραπτη κληρονομιά για κάθε ελεύθερο άνθρωπο.
Πολλά από τα χαρακτηριστικά αυτά της σοφιστικής διακρίνονται καθαρά και στην προσωπικότητα και τη δράση του Σωκράτη.
Μη διαβάζετε τη σχέση σοφιστικής – Σωκράτη ως απόλυτη αντιπαράθεση. Το ίδιο το κείμενο τονίζει ότι ο Σωκράτης μοιράζεται πολλά γνωρίσματα της σοφιστικής (πίστη στη μόρφωση, στον διάλογο, στην κριτική εξέταση). Η ουσιαστική διαφορά τους δεν είναι το "αν" αξίζει η μόρφωση, αλλά το "πώς" προσεγγίζεται η γνώση — σημείο που αναπτύσσεται στους επόμενους διαλόγους.
Εκτός από τα πλεονεκτήματά της η σοφιστική είχε και σοβαρά μειονεκτήματα· σ' αυτά θα γίνει αναφορά, όταν θα ερμηνεύεται ο διάλογος και οι δυο πρωταγωνιστές, Σωκράτης και Πρωταγόρας, θα αντιπαρατίθενται αγωνιστικά μεταξύ τους.