Δημοσθένης, Περὶ τῶν ἐν Χερρονήσῳ, §48-49

Α. Εισαγωγικό σημείωμα 📜

Ο λόγος «Περὶ τῶν ἐν Χερρονήσῳ» εκφωνήθηκε από τον Δημοσθένη το 341 π.Χ. και εντάσσεται στον κύκλο των λόγων του με τους οποίους ο ρήτορας προσπαθούσε να κινητοποιήσει τους συμπολίτες του απέναντι στην αυξανόμενη επεκτατική πολιτική του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας.

Λίγο νωρίτερα, οι Αθηναίοι, θέλοντας να εξασφαλίσουν τα συμφέροντά τους στα στενά του Ελλησπόντου, είχαν στείλει στη Χερσόνησο νέους κληρούχους υπό τον στρατηγό Διοπείθη (343 π.Χ.). Οι κάτοικοι της Καρδίας αντέδρασαν στην παρουσία των Αθηναίων και ζήτησαν τη βοήθεια του Φιλίππου, ο οποίος αποδέχθηκε την πρόσκλησή τους.

Όσο ο Φίλιππος ήταν απασχολημένος σε άλλες στρατιωτικές επιχειρήσεις, το μισθοφορικό στράτευμα του Διοπείθη λεηλάτησε τα ελεγχόμενα από τους Μακεδόνες θρακικά παράλια, προκαλώντας την οργισμένη αντίδραση του Φιλίππου. Ο Μακεδόνας βασιλιάς, με επιστολή του, κατηγόρησε τον Αθηναίο στρατηγό για παραβίαση της «εἰρήνης τοῦ Φιλοκράτους». Στην Αθήνα, η φιλομακεδονική μερίδα εκμεταλλεύτηκε την καταγγελία αυτή και απαίτησε τη διάλυση του στρατεύματος του Διοπείθη και την ανάκλησή του στην πόλη.

Απέναντι σε αυτή την απαίτηση, την υπεράσπιση του Διοπείθη ανέλαβε ο ίδιος ο Δημοσθένης (341 π.Χ.). Ο ρήτορας επέρριψε την ευθύνη για την παραβίαση της ειρήνης στις ίδιες τις ενέργειες του Μακεδόνα βασιλιά και κάλεσε τους συμπολίτες του —με τη διατήρηση της στρατιωτικής δύναμης του Διοπείθη στην περιοχή— να μη στερήσουν στον εαυτό τους τη δυνατότητα να αντιδρούν όποτε χρειάζεται, αφήνοντας τον Φίλιππο να δημιουργεί τετελεσμένα γεγονότα.

Στο απόσπασμα που ακολουθεί (§48-49), ο ρήτορας αποκαλύπτει τους πραγματικούς στόχους του Φιλίππου και επαναλαμβάνει τις προτάσεις του για τη διατήρηση και ενίσχυση του στρατεύματος του Διοπείθη, προειδοποιώντας τους Αθηναίους για τις τραγικές συνέπειες μιας τυχόν αδράνειας.

Β. Κείμενο 📖

[48] Εἰ δέ τῳ δοκεῖ ταῦτα καὶ δαπάνης μεγάλης καὶ πόνων πολλῶν καὶ πραγματείας εἶναι, καὶ μάλ᾽ ὀρθῶς δοκεῖ· ἀλλ᾽ ἐὰν λογίσηται τὰ τῇ πόλει μετὰ ταῦτα γενησόμενα, ἂν ταῦτα μὴ ᾽θέλῃ, εὑρήσει λυσιτελοῦν τὸ ἑκόντας ποιεῖν τὰ δέοντα.

[49] Εἰ μὲν γὰρ ἔστι τις ἐγγυητὴς θεῶν (οὐ γὰρ ἀνθρώπων γ᾽ οὐδεὶς ἂν γένοιτ᾽ ἀξιόχρεως τηλικούτου πράγματος) ὡς, ἐὰν ἄγηθ᾽ ἡσυχίαν καὶ ἅπαντα προῆσθε, οὐκ ἐπ᾽ αὐτοὺς ὑμᾶς τελευτῶν ἐκεῖνος ἥξει, αἰσχρὸν μὲν νὴ τὸν Δία καὶ πάντας θεοὺς καὶ ἀνάξιον ὑμῶν καὶ τῶν ὑπαρχόντων τῇ πόλει καὶ πεπραγμένων τοῖς προγόνοις, τῆς ἰδίας ἕνεκα ῥᾳθυμίας τοὺς ἄλλους ἅπαντας Ἕλληνας εἰς δουλείαν προέσθαι, καὶ ἔγωγ᾽ αὐτὸς μὲν τεθνάναι μᾶλλον ἂν ἢ ταῦτ᾽ εἰρηκέναι βουλοίμην· οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴ τις ἄλλος λέγει καὶ ὑμᾶς πείθει, ἔστω, μὴ ἀμύνεσθε, ἅπαντα πρόεσθε.

Γ. Λεξιλόγιο 📚

Συμπληρωματικά, για την πληρέστερη κατανόηση του αποσπάσματος:

Δ. Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[48] Αν όμως σε κάποιον φαίνεται ότι αυτά (: η διατήρηση και ενίσχυση του στρατεύματος του Διοπείθη) συνεπάγονται και μεγάλη δαπάνη και πολλούς κόπους και μεγάλη ενασχόληση, πολύ σωστά του φαίνεται· αλλά αν υπολογίσει όσα θα συμβούν στην πόλη έπειτα από αυτά, αν δεν θελήσει να τα κάνει αυτά, θα διαπιστώσει ότι είναι πιο συμφέρον να κάνουμε πρόθυμα ό,τι πρέπει.

[49] Γιατί αν βέβαια υπάρχει κάποιος εγγυητής από τους θεούς (γιατί από τους ανθρώπους βέβαια κανείς δεν θα μπορούσε να γίνει αξιόπιστος εγγυητής για τόσο μεγάλο πράγμα), ότι, αν μένετε ήσυχοι και εγκαταλείψετε τα πάντα, εκείνος (ο Φίλιππος) τελικά δεν θα έρθει εναντίον σας, θα ήταν βέβαια ντροπή —μα τον Δία και όλους τους θεούς— και ανάξιο για εσάς και για όσα διαθέτει η πόλη και για όσα έχουν κατορθώσει οι πρόγονοι, το να παραδώσετε στη δουλεία, εξαιτίας δικής σας αμέλειας, όλους τους άλλους Έλληνες· και εγώ ο ίδιος θα προτιμούσα μάλλον να έχω πεθάνει παρά να έχω πει αυτά· αν όμως κάποιος άλλος τα λέει αυτά και σας πείθει, ας γίνει· μην αντιστέκεστε, εγκαταλείψτε τα πάντα.

Ε. Ανάλυση του κειμένου 🔍

Το επιχείρημα του ρήτορα

Το απόσπασμα αποτελεί τμήμα της επιλόγου —ή έστω μιας κομβικής καταληκτικής ενότητας— του λόγου, στο οποίο ο Δημοσθένης προσπαθεί να πείσει τους Αθηναίους να μη διαλύσουν το στράτευμα του Διοπείθη. Η επιχειρηματολογία του κινείται σε δύο άξονες:

• §48: Ο ρήτορας παραδέχεται εν μέρει το επιχείρημα των αντιπάλων του —ότι η διατήρηση του στρατεύματος συνεπάγεται δαπάνη, κόπο και ενασχόληση— αλλά το αντιστρέφει: το πραγματικό κόστος δεν είναι η δράση, αλλά η αδράνεια. Χρησιμοποιεί το σχήμα της παραχώρησης («καὶ μάλ᾽ ὀρθῶς δοκεῖ»), για να περάσει αμέσως στο δικό του συμπέρασμα μέσω υποθετικού λόγου: αν οι Αθηναίοι υπολογίσουν τις μελλοντικές συνέπειες της αδράνειας, θα διαπιστώσουν ότι είναι προτιμότερο να ενεργήσουν πρόθυμα («ἑκόντας») παρά να αναγκαστούν αργότερα.
• §49: Ο ρήτορας κατασκευάζει ένα εντυπωσιακό λογικό σενάριο (υποθετικός λόγος με «ἐγγυητὴν θεῶν») για να αποδείξει ότι καμία εγγύηση —ούτε καν θεϊκή— δεν θα μπορούσε να διασφαλίσει πως ο Φίλιππος θα σταματήσει την επεκτατική του πολιτική αν οι Αθηναίοι μείνουν αδρανείς. Καταλήγει σε μια προσωπική, συγκινησιακά φορτισμένη δήλωση: προτιμά τον θάνατο από το να συμβουλεύσει παθητικότητα, αφήνοντας όμως ανοιχτό το ενδεχόμενο άλλος να πείσει το ακροατήριο για το αντίθετο —με έντονη ειρωνεία, αφού η προτροπή «ἔστω, μὴ ἀμύνεσθε, ἅπαντα πρόεσθε» δεν εκφράζει πραγματική αποδοχή, αλλά καταδίκη μιας τέτοιας στάσης.

Η υπερβολή ως ρητορικό μέσο 🎭

Το κεντρικό ρητορικό μέσο του αποσπάσματος είναι η υπερβολή (hyperbole), που ο ρήτορας χρησιμοποιεί συστηματικά για να τονίσει το μέγεθος του κινδύνου και να αφυπνίσει τους Αθηναίους:

• «οὐ γὰρ ἀνθρώπων γ᾽ οὐδεὶς ἂν γένοιτ᾽ ἀξιόχρεως τηλικούτου πράγματος»: Ο Δημοσθένης διογκώνει το μέγεθος του διακυβεύματος μέχρι το σημείο που δηλώνει ότι ούτε ένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να εγγυηθεί για την έκβασή του — μόνο θεός θα μπορούσε (υποθετικά) να το κάνει αυτό. Έτσι μεγιστοποιεί τη σοβαρότητα της απόφασης που καλούνται να λάβουν οι Αθηναίοι.
• «τοὺς ἄλλους ἅπαντας Ἕλληνας εἰς δουλείαν προέσθαι»: Η ενδεχόμενη αδράνεια των Αθηναίων παρουσιάζεται να οδηγεί όχι απλώς σε τοπική ή περιορισμένη ζημιά, αλλά στην υποδούλωση όλων των Ελλήνων ανεξαιρέτως — μια σαφής μεγιστοποίηση των συνεπειών, μέσω της οποίας ο ρήτορας μετατρέπει ένα τοπικό ζήτημα (τη διατήρηση ενός στρατεύματος στη Χερσόνησο) σε υπόθεση πανελλήνιας εμβέλειας.
• «αὐτὸς μὲν τεθνάναι μᾶλλον ἂν ἢ ταῦτ᾽ εἰρηκέναι βουλοίμην»: Ο ρήτορας δηλώνει ότι προτιμά τον θάνατο από το να είχε προτείνει αδράνεια — υπερβολική προσωπική δέσμευση που ενισχύει την αξιοπιστία (ἦθος) του ομιλητή και τον παρουσιάζει ως άνθρωπο έτοιμο να θυσιαστεί για τη σωστή πολιτική επιλογή.

Η υπερβολή εδώ δεν λειτουργεί διακοσμητικά· είναι το κύριο εργαλείο συγκινησιακής πειθούς (πάθος) του αποσπάσματος: ο Δημοσθένης θέλει οι Αθηναίοι να αισθανθούν πως το διακύβευμα δεν είναι απλώς στρατιωτικό ή οικονομικό, αλλά υπαρξιακό — αφορά την ελευθερία ολόκληρου του ελληνικού κόσμου.

Σύνθετες λέξεις με το πρόθημα ὑπερ- και τη ρίζα πᾶς- / ἅπας-

Παράλληλα με το ρητορικό σχήμα της υπερβολής, το ίδιο το λεξιλόγιο του Δημοσθένη αναδεικνύει μια τάση προς τη γλωσσική μεγέθυνση, μέσω λέξεων που δηλώνουν το σύνολο ή την υπέρβαση ορίου:

• Η λέξη ὑπερβολή παράγεται από το ρήμα ὑπερβάλλω (ὑπέρ + βάλλω), και δηλώνει ακριβώς αυτό που κάνει ο ρήτορας: ξεπερνά το μέτρο της συνηθισμένης έκφρασης για να πετύχει μεγαλύτερη πειστικότητα. Το πρόθημα ὑπέρ- σε σύνθετες λέξεις της αρχαίας ελληνικής δηλώνει συνήθως υπέρβαση ορίου, υπεροχή ή μεγέθυνση (πρβ. ὑπερέχω, ὑπερβαίνω, ὑπερβάλλω, ὑπερήφανος).
• Στο ίδιο το κείμενο, η επανάληψη λέξεων με τη ρίζα πᾶς-/ἅπας- («ἅπαντα προῆσθε», «πάντας θεούς», «τοὺς ἄλλους ἅπαντας Ἕλληνας», «ἅπαντα πρόεσθε») λειτουργεί συμπληρωματικά προς την υπερβολή: η επιτατική μορφή ἅπας (α- επιτατικό + πᾶς) τονίζει ότι δεν εξαιρείται τίποτα και κανείς: ούτε ένας Έλληνας δεν θα γλιτώσει την υποδούλωση, τίποτα δεν πρέπει να παραδοθεί. Η συχνότητα αυτών των λέξεων στο μικρό αυτό απόσπασμα δεν είναι τυχαία· ενισχύει ηχητικά και νοηματικά το κλίμα του απόλυτου κινδύνου που θέλει να μεταδώσει ο ρήτορας.

Η συνύπαρξη υπερβολικών εκφράσεων και επιτατικών συνθέτων δείχνει πώς ο Δημοσθένης χτίζει το ύφος του πάνω σε λέξεις-«σινιάλα» μεγέθυνσης, ώστε ο ακροατής να αισθανθεί ότι βρίσκεται μπροστά σε μια απόλυτη, χωρίς περιθώρια, κρίσιμη στιγμή.

Συντακτικά και γραμματικά φαινόμενα 🧩

Το απόσπασμα δομείται σε μεγάλο βαθμό πάνω σε υποθετικούς λόγους και πλάγιες προτάσεις, στοιχείο που αντικατοπτρίζει τη λογική, σχεδόν συλλογιστική δομή του επιχειρήματος:

• §48: Ο πρώτος υποθετικός λόγος («Εἰ δέ τῳ δοκεῖ ... δοκεῖ») εκφράζει την πραγματική/αντικειμενική υπόθεση (εἰ + οριστική). Ακολουθεί δεύτερος υποθετικός λόγος («ἐὰν λογίσηται ... εὑρήσει») που εκφράζει την προσδοκία/πιθανό-προσδοκώμενο (ἐάν + υποτακτική), με την υπόθεση («ἂν ταῦτα μὴ ᾽θέλῃ») ενσωματωμένη μέσα σε αυτήν.
• §49: Ο εκτενής υποθετικός λόγος «εἰ μὲν γὰρ ἔστι τις ἐγγυητὴς θεῶν ... ὡς, ἐὰν ἄγηθ᾽ ἡσυχίαν ... οὐκ ... ἥξει» συνδυάζει δευτερεύουσα υποθετική πρόταση (εἰ + οριστική) με μια δευτερεύουσα ονοματική πρόταση εισαγόμενη με το ὡς (ειδική πρόταση, εξαρτημένη από το «ἐγγυητής», με τη λειτουργία ονοματικού προσδιορισμού/επεξήγησης του «τηλικούτου πράγματος»), μέσα στην οποία εμφωλεύεται νέος υποθετικός λόγος («ἐὰν ἄγηθ᾽ ἡσυχίαν καὶ ἅπαντα προῆσθε»).
• Ξεχωρίζει η παρενθετική πρόταση «(οὐ γὰρ ἀνθρώπων γ᾽ οὐδεὶς ἂν γένοιτ᾽ ἀξιόχρεως τηλικούτου πράγματος)», που διακόπτει τη ροή του λόγου για να δώσει αιτιολόγηση/σχόλιο — τυπικό δημοσθενικό ύφος έντονης προφορικότητας και αμεσότητας.
• Η μετοχή «τελευτῶν» λειτουργεί επιρρηματικά (με τη σημασία «τελικά», «στο τέλος»), δείχνοντας πώς οι μετοχές στην αρχαία ελληνική μπορούν να αποκτούν επιρρηματική λειτουργία χωρίς να χάνουν τη ρηματική τους προέλευση.
• Οι μετοχές «τῶν ὑπαρχόντων τῇ πόλει» και «πεπραγμένων τοῖς προγόνοις» λειτουργούν ως ονοματικές (επιθετικές) μετοχές, ουσιαστικοποιημένες, δηλώνοντας αντίστοιχα «όσα υπάρχουν/διαθέτει η πόλη» και «όσα έχουν κατορθωθεί από τους προγόνους» — συνηθισμένη πρακτική στον δημοσθενικό λόγο για συμπύκνωση νοήματος.
• Στο τέλος της §49, η τριάδα προστακτικών «ἔστω, μὴ ἀμύνεσθε, ἅπαντα πρόεσθε» κλιμακώνεται ασυνδέτως (χωρίς συνδέσμους ανάμεσά τους), τεχνική που προσδίδει ένταση, ταχύτητα και δραματικότητα στο κλείσιμο του αποσπάσματος — το ασύνδετο σχήμα ενισχύει τον ειρωνικό, σχεδόν καυστικό τόνο με τον οποίο ο ρήτορας «παραδίδει» (φαινομενικά) τη λύση στους αντιπάλους του.

Το ήθος του ρήτορα

Το απόσπασμα αναδεικνύει με ενάργεια το ἦθος του Δημοσθένη ως πολιτικού ρήτορα: παρουσιάζεται ως άνθρωπος που τολμά να πει την αλήθεια ακόμη κι αν αυτή είναι δυσάρεστη, που δεν διστάζει να αναλάβει προσωπικό ρίσκο («τεθνάναι μᾶλλον ἂν ... βουλοίμην»), και που εμπιστεύεται την κρίση του ακροατηρίου του, αφήνοντάς το τελικά ελεύθερο να αποφασίσει —ενώ ταυτόχρονα, μέσω της ειρωνείας, του υποδεικνύει ξεκάθαρα ποια είναι η μόνη σωστή επιλογή.