Ἰσοκράτους, Φίλιππος, §145-147

Α. Εισαγωγικό σημείωμα 📜

Δύο χρόνια μετά την υπογραφή της «Ειρήνης του Φιλοκράτη» (346 π.Χ.), ο Ισοκράτης έστειλε μια επιστολή στον Φίλιππο. Ήδη από την αρχή της, ο ρήτορας χαρακτήρισε τη συνθήκη ως ένα θετικό βήμα για την πραγματοποίηση της πανελλήνιας ιδέας, με την ένωση των Ελλήνων υπό τον Φίλιππο σε έναν κοινό αγώνα κατά των Περσών. Ακόμα, κάλεσε τον Μακεδόνα βασιλιά να μελετήσει προσεκτικά τις προτάσεις του, αγνοώντας τις ενστάσεις όσων έβλεπαν στο πρόσωπό του έναν απλό κατακτητή, αλλά και παραβλέποντας τις αδυναμίες του επιστολικού λόγου σε σχέση με τον ρητορικό.

Ο Ισοκράτης επέμεινε ότι όλα συνέτειναν στην ανάληψη από τον Φίλιππο της εκστρατείας εναντίον των Περσών: τα κατορθώματα των προγόνων, η ανανδρία των εχθρών, η τεράστια ισχύς που έχει συγκεντρώσει ο Μακεδόνας βασιλιάς υποτάσσοντας τόσους λαούς.

Στο απόσπασμα που ακολουθεί (§145-147), ο Ισοκράτης στρέφεται σε ένα διαφορετικό επιχείρημα: την κρίση της ιστορίας. Υποστηρίζει ότι η φήμη και η δόξα των μεγάλων ανδρών δεν κρίνονται από την εξουσία που άσκησαν στη ζωή τους, αλλά από το αν έγιναν ευεργέτες των Ελλήνων. Το ίδιο ισχύει και για ολόκληρες πόλεις-κράτη, όπως η Αθήνα: κρίνεται όχι από την υλική ισχύ και τον πλούτο της, αλλά από τις προσφορές της στον κοινό ελληνικό αγώνα, με κορυφαία παραδείγματα τη μάχη του Μαραθώνα και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Β. Κείμενο 📖

[145] καίτοι τοὺς ὀνομαστοτάτους καὶ τοὺς ἀρίστους αὐτῶν ἴσμεν ἐν μικροῖς πολιχνίοις καὶ νησυδρίοις τὰς ἀρχὰς κατασχόντας. ἀλλ᾽ ὅμως ἰσόθεον καὶ παρὰ πᾶσιν ὀνομαστὴν τὴν αὑτῶν δόξαν κατέλιπον· ἅπαντες γὰρ φιλοῦσιν οὐ τοὺς σφίσιν αὐτοῖς μεγίστην δυναστείαν κτησαμένους, ἀλλὰ τοὺς τοῖς Ἕλλησι πλείστων ἀγαθῶν αἰτίους γεγενημένους.

[146] Οὐ μόνον δ᾽ ἐπὶ τούτων αὐτοὺς ὄψει τὴν γνώμην ταύτην ἔχοντας, ἀλλ᾽ ἐπὶ πάντων ὁμοίως· ἐπεὶ καὶ τὴν πόλιν ἡμῶν οὐδεὶς ἂν ἐπαινέσειεν οὔθ᾽ ὅτι τῆς θαλάττης ἦρξεν οὔθ᾽ ὅτι τοσοῦτον πλῆθος χρημάτων εἰσπράξασα τοὺς συμμάχους εἰς τὴν ἀκρόπολιν ἀνήνεγκεν, ἀλλὰ μὴν οὐδ᾽ ὅτι πολλῶν πόλεων ἐξουσίαν ἔλαβε, τὰς μὲν ἀναστάτους ποιῆσαι, τὰς δ᾽ αὐξῆσαι, τὰς δ᾽ ὅπως ἐβουλήθη διοικῆσαι· [147] πάντα γὰρ ταῦτα παρῆν αὐτῇ πράττειν· ἀλλ᾽ ἐκ τούτων μὲν πολλαὶ κατηγορίαι κατ᾽ αὐτῆς γεγόνασιν, ἐκ δὲ τῆς Μαραθῶνι μάχης καὶ τῆς ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίας, καὶ μάλισθ᾽ ὅτι τὴν αὑτῶν ἐξέλιπον ὑπὲρ τῆς τῶν Ἑλλήνων σωτηρίας, ἅπαντες αὐτὴν ἐγκωμιάζουσιν. τὴν αὐτὴν δὲ γνώμην καὶ περὶ Λακεδαιμονίων ἔχουσιν·

Γ. Λεξιλόγιο 📚

• τὸ πολίχνιον = υποκοριστικό του πολίχνη = μικρή πόλη
• νησύδριον = υποκοριστικό του νῆσος = μικρό νησί
• σφίσιν αὐτοῖς = για αυτούς τους ίδιους
• ὄψει < ὄψομαι, μέλλοντας του ὁράω-ῶ = βλέπω
• ἀναφέρω = συγκεντρώνω

Δ. Νεοελληνική απόδοση 🔤

[145] Και όμως γνωρίζουμε ότι οι πιο ονομαστοί και οι άριστοι από αυτούς κατέλαβαν την εξουσία σε μικρές πολιτείες και μικρά νησιά. Αλλά όμως άφησαν πίσω τους φήμη ισόθεη και σε όλους ξακουστή· γιατί όλοι αγαπούν όχι εκείνους που απέκτησαν τη μεγαλύτερη δύναμη για τον εαυτό τους, αλλά εκείνους που έγιναν αίτιοι πάρα πολλών αγαθών για τους Έλληνες.

[146] Και όχι μόνο σε αυτούς θα διαπιστώσεις ότι έχουν αυτή τη γνώμη, αλλά σε όλους ομοίως· αφού και την πόλη μας κανείς δεν θα την επαινούσε ούτε επειδή κυριάρχησε στη θάλασσα ούτε επειδή, αφού εισέπραξε τόσο μεγάλο πλήθος χρημάτων από τους συμμάχους, το μετέφερε στην ακρόπολη, αλλά ούτε βέβαια επειδή απέκτησε εξουσία πάνω σε πολλές πόλεις, ώστε άλλες να τις ερημώσει, άλλες να τις μεγαλώσει, και άλλες να τις διοικήσει όπως θέλησε· [147] γιατί όλα αυτά της ήταν δυνατόν να τα πράττει· αλλά από αυτά μεν πολλές κατηγορίες έχουν διατυπωθεί εναντίον της, ενώ από τη μάχη του Μαραθώνα και τη ναυμαχία στη Σαλαμίνα, και προπάντων επειδή εγκατέλειψαν τη δική τους πόλη για τη σωτηρία των Ελλήνων, όλοι την εγκωμιάζουν. Την ίδια γνώμη έχουν και για τους Λακεδαιμονίους.

Ε. Ανάλυση

1. Το θεματικό πλαίσιο και η επιχειρηματολογική λειτουργία του αποσπάσματος

Το απόσπασμα εντάσσεται σε μια ενότητα του λόγου όπου ο Ισοκράτης επιχειρεί να πείσει τον Φίλιππο ότι η αληθινή δόξα δεν ταυτίζεται με την υλική ισχύ, αλλά με την προσφορά προς το κοινό καλό των Ελλήνων. Το επιχείρημα κινείται σε τρία επίπεδα:

1. Άνδρες (§145): ακόμη και ηγέτες μικρών πόλεων ή νησιών μπορούν να αποκτήσουν «ισόθεη» δόξα, αν έγιναν ευεργέτες των Ελλήνων.
2. Γενίκευση (§146, αρχή): η ίδια αντίληψη ισχύει «ἐπὶ πάντων ὁμοίως» — όχι μόνο για άτομα, αλλά και για πόλεις-κράτη.
3. Πόλεις (§146-147): παράδειγμα η ίδια η Αθήνα, της οποίας η θαλασσοκρατορία, ο πλούτος και η εξουσία πάνω σε άλλες πόλεις δεν της χάρισαν έπαινο — αντίθετα, της επέσυραν κατηγορίες. Αυτό που της χάρισε αιώνιο έπαινο είναι η θυσία της στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα υπέρ της κοινής σωτηρίας των Ελλήνων.

Το συμπέρασμα που υπονοείται (και αφορά έμμεσα τον Φίλιππο, αποδέκτη της επιστολής) είναι σαφές: αν θέλει αληθινή και διαρκή δόξα, πρέπει να γίνει ευεργέτης των Ελλήνων —όχι απλώς κατακτητής ή κάτοχος ισχύος— ηγούμενος του πανελλήνιου αγώνα κατά των Περσών.

2. Δομή του αποσπάσματος

Το κείμενο οργανώνεται γύρω από ένα σταθερό δίπολο: ισχύς/εξουσία ≠ δόξα/έπαινος, το οποίο επαναλαμβάνεται σε τρεις κλιμακούμενες εκφάνσεις:

• §145: άνδρες μικρών πόλεων → ισόθεη δόξα λόγω προσφοράς, όχι λόγω δύναμης.
• §146: γενικό αξίωμα («ἐπὶ πάντων ὁμοίως») + εφαρμογή στην Αθήνα (θαλασσοκρατορία, χρήματα συμμάχων, εξουσία πάνω σε πόλεις — τίποτα από αυτά δεν προκαλεί έπαινο).
• §147: αντιπαράθεση αυτών των «τίτλων ισχύος» (πηγή κατηγοριών) με τα Μηδικά κατορθώματα (πηγή εγκωμίου) — και τελική επέκταση της κρίσης και στους Λακεδαιμονίους.

Η κάθε ενότητα κλείνει με ρητή αξιολογική κρίση (φιλοῦσιν, ἐπαινέσειεν/κατηγορίαι, ἐγκωμιάζουσιν), ώστε ο ακροατής/αναγνώστης να νιώθει τη σταδιακή εμπέδωση του ίδιου αξιώματος σε τρία αυξανόμενα παραδείγματα.

3. Σύγκριση και Αντίθεση: το ρητορικό μέσο του αποσπάσματος

Το απόσπασμα είναι ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα χρήσης της αντίθεσης ως δομικού ρητορικού μέσου στον πεζό λόγο. Σύμφωνα με το θεωρητικό πλαίσιο που δίνει το σχολικό βιβλίο (σελ. 28-29):

Στο κείμενό μας, η αντίθεση αναπτύσσεται με σαφήνεια γύρω από δύο αντιθετικούς πόλους:

Η αντίθεση οργανώνεται με τον δεύτερο τρόπο που περιγράφει το θεωρητικό πλαίσιο: όχι με συνολική παράθεση πρώτα του ενός πόλου και μετά του άλλου, αλλά με σταδιακή εναλλαγή, αφού πρώτα απαριθμούνται όλα τα στοιχεία της αθηναϊκής ισχύος (§146) και στη συνέχεια, στο §147, αντιπαρατίθενται συνολικά με τα Μηδικά κατορθώματα, μέσω του διαρθρωτικού ζεύγους μὲν ... δὲ: «ἐκ τούτων μὲν πολλαὶ κατηγορίαι... γεγόνασιν, ἐκ δὲ τῆς Μαραθῶνι μάχης... ἅπαντες αὐτὴν ἐγκωμιάζουσιν». Η αντιθετική δομή ενισχύεται περαιτέρω από:

• Την επανάληψη του συνδέσμου ἀλλά (§145 ἀλλ᾽ ὅμως, §146 ἀλλ᾽ ἐπὶ πάντων / ἀλλὰ μὴν οὐδ᾽, §147 ἀλλ᾽ ἐκ τούτων μέν), που λειτουργεί ως δομικός δείκτης αντίθεσης σε όλο το απόσπασμα.
• Τη σειρά οὔθ᾽... οὔθ᾽... ἀλλὰ μὴν οὐδ(έ), τρίπτυχη άρνηση με την οποία απορρίπτονται διαδοχικά τρία υποψήφια κριτήρια δόξας (θαλασσοκρατορία, φόρος συμμάχων, εξουσία πάνω σε πόλεις), πριν αντιπαρατεθεί το αληθινό κριτήριο (Μαραθώνας, Σαλαμίνα).
• Το ζεύγος ρημάτων που σφραγίζει κάθε πόλο: κατηγορίαι γεγόνασιν (αρνητική κρίση) ↔ ἐγκωμιάζουσιν (θετική κρίση) — ακριβώς αντίθετα ρήματα αξιολόγησης.

Παράλληλα, εντός του ίδιου του πόλου Α λειτουργεί και μια εσωτερική σύγκριση/παραλληλία: τα τρία σκέλη της αθηναϊκής εξουσίας (θάλασσα, χρήματα, πόλεις) παρατίθενται με όμοια συντακτική δομή (τριπλή αναφορά με ὅτι/οὐδέ), δείχνοντας ότι όλα ανήκουν στην ίδια κατηγορία «ισχύος» — για να αντιπαρατεθούν όλα μαζί, ως σύνολο, στο ενιαίο μέγεθος της θυσίας του 480 π.Χ.

Η ίδια αντιθετική αρχή, τέλος, επεκτείνεται με το κλείσιμο του αποσπάσματος («τὴν αὐτὴν δὲ γνώμην καὶ περὶ Λακεδαιμονίων ἔχουσιν») σε αναλογία: ό,τι ισχύει για την Αθήνα, ισχύει το ίδιο και για τη Σπάρτη — ενισχύοντας τη γενικευτική ισχύ του επιχειρήματος πριν αυτό στραφεί, υπόρρητα, προς τον αποδέκτη της επιστολής, τον Φίλιππο.

4. Άλλα ρητορικά μέσα

• Γενίκευση με αποφθεγματικό τόνο: η φράση «ἅπαντες γὰρ φιλοῦσιν οὐ τοὺς... ἀλλὰ τοὺς...» (§145) λειτουργεί σχεδόν ως γνωμικό, δίνοντας στο επιχείρημα την ισχύ μιας οικουμενικής αλήθειας.
• Υπερβολή/έμφαση με το επίθετο «ἰσόθεον»: η δόξα των ευεργετών παρομοιάζεται με θεϊκή τιμή, τονίζοντας το μέγεθος του ηθικού κέρδους απέναντι στο εφήμερο της πολιτικής εξουσίας.
• Τριαδική διάρθρωση (tricolon) στην απαρίθμηση των ενεργειών της Αθήνας απέναντι στις υποτελείς πόλεις: «τὰς μὲν ἀναστάτους ποιῆσαι, τὰς δ᾽ αὐξῆσαι, τὰς δ᾽ ὅπως ἐβουλήθη διοικῆσαι» — τονίζει την απόλυτη και αυθαίρετη εξουσία της Αθήνας, ακριβώς για να δείξει πόσο ασήμαντη είναι τελικά αυτή η εξουσία ως κριτήριο δόξας.
• Ρητορικό επιχείρημα εξ αντιθέτου (a contrario): αντί να αποδείξει ευθέως τι χαρίζει δόξα, ο Ισοκράτης πρώτα αποκλείει διαδοχικά όσα θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει κριτήρια (ισχύς, πλούτος, εξουσία) και μόνο στο τέλος αποκαλύπτει το αληθινό κριτήριο (προσφορά/θυσία).

5. Συντακτικά και γραμματικά φαινόμενα

Στο κείμενο εντοπίζονται πολλές δευτερεύουσες προτάσεις και μετοχές, χαρακτηριστικές του πυκνού, περιοδικού ισοκρατικού λόγου:

• Κατηγορηματικές μετοχές: «τοὺς ὀνομαστοτάτους... κατασχόντας» (§145) — μετοχή ως αντικείμενο του ῖσμεν, «τοὺς... κτησαμένους» και «τοὺς... γεγενημένους» (§145) ως αντικείμενα του φιλοῦσιν, «αὐτοὺς... ἔχοντας» (§146) ως αντικείμενο του ὄψει. Πρόκειται για κατηγορηματικές μετοχές που συνοδεύουν ρήματα αντίληψης/γνώσης (ἴσμεν, ὄψει) — τυπική σύνταξη στα αρχαία ελληνικά.
• Επιρρηματικές μετοχές: «τοσοῦτον πλῆθος χρημάτων εἰσπράξασα» (§146) είναι επιρρηματική μετοχή του τρόπου/αιτίας συνημμένη στο ὅτι... ἀνήνεγκεν, δηλώνοντας το μέσο με το οποίο η Αθήνα μετέφερε τα χρήματα στην Ακρόπολη.
• Ειδικές προτάσεις εισαγόμενες με ὅτι: «οὔθ᾽ ὅτι τῆς θαλάττης ἦρξεν», «οὔθ᾽ ὅτι τοσοῦτον πλῆθος... ἀνήνεγκεν», «οὐδ᾽ ὅτι πολλῶν πόλεων ἐξουσίαν ἔλαβε» (§146), «καὶ μάλισθ᾽ ὅτι τὴν αὑτῶν ἐξέλιπον» (§147) — όλες λειτουργούν ως αιτιολογικό αντικείμενο του ρήματος ἐπαινέσειεν (και, στο §147, του ἐγκωμιάζουσιν), δηλώνοντας τους λόγους (πραγματικούς ή απορριπτόμενους) για τους οποίους θα μπορούσε/έπρεπε κανείς να επαινέσει την Αθήνα.
• Τελικά/βουλητικά απαρέμφατα: «τὰς μὲν ἀναστάτους ποιῆσαι, τὰς δ᾽ αὐξῆσαι, τὰς δ᾽... διοικῆσαι» (§146) εξαρτώνται από το «ἐξουσίαν ἔλαβε», δηλώνοντας τις δυνατότητες που παρείχε στην Αθήνα η εξουσία της· «ὅπως ἐβουλήθη» είναι δευτερεύουσα αναφορική/τροπική πρόταση («όπως θέλησε»).
• Δυνητική ευκτική: «οὐδεὶς ἂν ἐπαινέσειεν» (§146) — δυνητική ευκτική με το ἄν, εκφράζει κάτι δυνατό ή πιθανό στο παρόν/μέλλον, με έντονη υποκειμενική βεβαιότητα εκ μέρους του ρήτορα.
• Χρονική δήλωση με μέλλοντα: «ὄψει» (§146), β' ενικό μέλλοντα του ὁράω-ῶ (μέσος μέλλοντας ὄψομαι), απευθύνεται άμεσα στον αποδέκτη Φίλιππο — δείχνει τον επιστολικό, προσωπικό τόνο του λόγου.
• Αντικειμενικό απαρέμφατο «πάντα... παρῆν αὐτῇ πράττειν» (§147): το πράττειν εξαρτάται από το απρόσωπο παρῆν («ήταν δυνατόν»), με το αὐτῇ ως δοτική προσωπική.
• Σύνδεση μὲν... δέ: το ζεύγος «ἐκ τούτων μὲν... ἐκ δὲ...» (§147) οργανώνει συντακτικά την κορυφαία αντίθεση του αποσπάσματος, όπως αναλύθηκε παραπάνω.

Η πυκνότητα δευτερευουσών προτάσεων (ειδικές με ὅτι, αναφορικές, τελικά απαρέμφατα) σε συνδυασμό με τις κατηγορηματικές και επιρρηματικές μετοχές είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της ισοκρατικής περιόδου: μακρές, πολυσύνθετες προτάσεις όπου κάθε στοιχείο υποτάσσεται με ακρίβεια στην κεντρική επιχειρηματολογική γραμμή, χωρίς όμως να χάνεται η ρητορική σαφήνεια — ιδιότητα που ο ίδιος ο Ισοκράτης θεωρούσε προϋπόθεση της καλής ρητορικής παιδείας.