Δημοσθένους, Κατὰ Φιλίππου Δ΄, §29-30

Α. Εισαγωγικό σημείωμα 📜

Ο Δημοσθένης εκφωνεί μια σειρά λόγων γνωστών ως Φιλιππικοί, με τους οποίους προσπαθεί να πείσει τους Αθηναίους να αντισταθούν οργανωμένα στην αυξανόμενη ισχύ του Φιλίππου Β΄. Σε όλους αυτούς τους λόγους ο ρήτορας ακολουθεί μια σταθερή τακτική: συνδέει τα λάθη του παρελθόντος —την αδράνεια, την καθυστέρηση, την έλλειψη προετοιμασίας των Αθηναίων— με παρήγορες προτροπές για το μέλλον, ώστε να μην οδηγήσει το κοινό του στην απογοήτευση αλλά στην κινητοποίηση. Το ζητούμενο κάθε φορά είναι το ίδιο: να επισπεύσουν οι Αθηναίοι τους εξοπλισμούς τους και να εργαστούν συστηματικά για την ενότητα όλων των Ελλήνων απέναντι στον κοινό κίνδυνο.

Ο λόγος Κατὰ Φιλίππου Δ΄, από τον οποίο προέρχεται το απόσπασμα που ακολουθεί, ξεχωρίζει επειδή σε αυτόν προβάλλεται με ιδιαίτερη ένταση η προσπάθεια του ρήτορα για ομόνοια στην εσωτερική πολιτική ζωή της Αθήνας· ο Δημοσθένης γνωρίζει πως καμία εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να πετύχει όσο η πόλη παραμένει διχασμένη στο εσωτερικό της. Επιπλέον, σε αυτόν τον λόγο ο ρήτορας υπογραμμίζει, με μεγαλύτερη ένταση απ' ό,τι σε άλλους λόγους του και σε ευθεία αντίθεση με τη θέση του Ισοκράτη, την ελπίδα για συμφωνία με την Περσία. Ενώ ο Ισοκράτης έβλεπε στην Περσία τον φυσικό εχθρό των Ελλήνων και προωθούσε μια πανελλήνια εκστρατεία εναντίον της με ηγέτη τον ίδιο τον Φίλιππο, ο Δημοσθένης αντιστρέφει εντελώς αυτή τη λογική: στο απόσπασμα που ακολουθεί ο ρήτορας εισηγείται για πρώτη φορά τη σύμπραξη με τον Μεγάλο Βασιλέα (τον Πέρση βασιλιά) ως μέσο αντιμετώπισης του Φιλίππου — δηλαδή προτείνει να αξιοποιηθεί η δύναμη της Περσίας εναντίον του κοινού πλέον εχθρού των Ελλήνων, του Μακεδόνα βασιλιά.

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα (§29-30) ο Δημοσθένης δεν αναφέρεται ακόμη ρητά στην Περσία· προετοιμάζει όμως το έδαφος για την πρότασή του, ελέγχοντας με αυστηρότητα τη στρεβλή στάση των Αθηναίων απέναντι στα γεγονότα: την επιμονή τους να ενεργούν μόνο όταν είναι πια αργά, αντί να προλαβαίνουν τα πράγματα εκ των προτέρων.

---

Β. Κείμενο 📖

[29] ὑμεῖς τοίνυν οὐκ ἀκούειν, πρὶν ἂν ὥσπερ νῦν αὐτὰ παρῇ τὰ πράγματα, οὐχὶ βουλεύεσθαι περὶ οὐδενὸς εἰώθατ᾽ ἐφ᾽ ἡσυχίας, ἀλλ᾽ ὅταν μὲν ἐκεῖνος παρασκευάζηται, ἀμελήσαντες τοῦ ποιεῖν ταὐτὸ καὶ ἀντιπαρασκευάζεσθαι ῥᾳθυμεῖτε, καὶ ἄν τι λέγῃ τις, ἐκβάλλετε, ἐπειδὰν δ᾽ ἀπολωλὸς ἢ πολιορκούμενόν τι πύθησθε, ἀκροᾶσθε καὶ παρασκευάζεσθε· [30] ἦν δ᾽ ἀκηκοέναι μὲν καὶ βεβουλεῦσθαι τότε καιρός, ὅθ᾽ ὑμεῖς οὐκ ἠθέλετε, πράττειν δὲ καὶ χρῆσθαι τοῖς παρεσκευασμένοις νῦν, ἡνίκ᾽ ἀκούετε. τοιγαροῦν ἐκ τῶν τοιούτων ἐθῶν, μόνοι τῶν πάντων ἀνθρώπων ὑμεῖς τοῖς ἄλλοις τοὐναντίον ποιεῖτε· οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι πρὸ τῶν πραγμάτων εἰώθασι χρῆσθαι τῷ βουλεύεσθαι, ὑμεῖς δὲ μετὰ τὰ πράγματα.

---

Γ. Λεξιλόγιο 📚

Συμπληρωματικά λεξιλογικά στοιχεία που διευκολύνουν την κατανόηση του αποσπάσματος:

---

Δ. Νεοελληνική απόδοση 🔤

[29] Εσείς λοιπόν δεν συνηθίζετε να ακούτε τίποτα, προτού, όπως τώρα, τα ίδια τα πράγματα (οι δυσκολίες) γίνουν παρόντα· ούτε συνηθίζετε να συσκέπτεστε για τίποτα με την ησυχία σας. Αντίθετα, όταν εκείνος (ο Φίλιππος) προετοιμάζεται, εσείς, αδιαφορώντας να κάνετε το ίδιο και να προετοιμάζεστε αντίστοιχα, τεμπελιάζετε· κι αν κάποιος πει κάτι (σχετικό με προειδοποίηση), το απορρίπτετε· όταν όμως πληροφορηθείτε ότι κάτι έχει ήδη χαθεί ή πολιορκείται, τότε ακούτε με προσοχή και προετοιμάζεστε. [30] Ο κατάλληλος καιρός για να έχετε ακούσει και να έχετε συσκεφθεί ήταν τότε, όταν εσείς δεν θέλατε· να ενεργήσετε όμως και να χρησιμοποιήσετε αυτά που έχουν προετοιμαστεί είναι τώρα, τη στιγμή που ακούτε (τα άσχημα νέα). Γι' αυτό ακριβώς, εξαιτίας τέτοιων συνηθειών, μόνοι από όλους τους ανθρώπους εσείς κάνετε το αντίθετο απ' ό,τι οι άλλοι· γιατί οι άλλοι συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τη σκέψη πριν από τα γεγονότα, εσείς όμως μετά τα γεγονότα.

---

Ε. Ανάλυση 🔍

1. Η δομή του αποσπάσματος

Το απόσπασμα οργανώνεται γύρω από μια βασική αντιπαραβολή δύο χρόνων: του χρόνου που έπρεπε να ενεργήσουν οι Αθηναίοι (πριν συμβούν τα πράγματα) και του χρόνου που πράγματι ενεργούν (αφού έχουν ήδη συμβεί). Ο Δημοσθένης χτίζει την κατηγορία του σε τρία στάδια:

1. Διαπίστωση της συνήθειας (§29, αρχή): Οι Αθηναίοι δεν ακούν και δεν αποφασίζουν παρά μόνο όταν τα προβλήματα είναι ήδη παρόντα.
2. Περιγραφή της συμπεριφοράς σε αντιδιαστολή με τον Φίλιππο (§29, μέση-τέλος): Ενώ ο Φίλιππος προετοιμάζεται συνεχώς, οι Αθηναίοι αδιαφορούν και μόνο όταν κάτι έχει καταστραφεί ή πολιορκείται αντιδρούν.
3. Γενίκευση - συμπέρασμα (§30): Η στάση αυτή αναδεικνύεται σε μόνιμο ἔθος (συνήθεια) που κάνει τους Αθηναίους μοναδική εξαίρεση ανάμεσα σε όλους τους ανθρώπους, αφού κάνουν ακριβώς το αντίθετο από αυτό που κάνει ο κάθε λογικός άνθρωπος ή λαός.

2. Το κυρίαρχο ρητορικό μέσο: η αντίθεση ⚖️

Το βασικό υφολογικό και νοηματικό εργαλείο του αποσπάσματος είναι η αντίθεση, που οργανώνει το κείμενο σε πολλαπλά επίπεδα:

• Αντίθεση χρόνων ενέργειας: «πρὶν ἂν... παρῇ τὰ πράγματα» (πριν συμβούν) ↔ «ἐπειδὰν... πύθησθε» (αφού πληροφορηθείτε). Η κατάλληλη στιγμή για δράση (πριν) αντιπαρατίθεται στην πραγματική στιγμή δράσης των Αθηναίων (μετά).
• Αντίθεση προσώπων: «ἐκεῖνος παρασκευάζηται» (ο Φίλιππος προετοιμάζεται) ↔ «ὑμεῖς... ῥᾳθυμεῖτε» (εσείς τεμπελιάζετε). Η ενεργητικότητα του αντιπάλου προβάλλεται δίπλα στην αδράνεια των Αθηναίων.
• Αντίθεση ρημάτων-ενεργειών στο §30: «ἀκηκοέναι... καιρὸς ἦν» (έπρεπε να έχετε ακούσει) ↔ «πράττειν... νῦν» (ενεργείτε τώρα) — η ίδια αντίθεση παρελθόντος/παρόντος, ευκαιρίας που χάθηκε και αναγκαστικής, εκπρόθεσμης δράσης.
• Κορυφαία αντίθεση - γενίκευση: «οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι πρὸ τῶν πραγμάτων εἰώθασι χρῆσθαι τῷ βουλεύεσθαι, ὑμεῖς δὲ μετὰ τὰ πράγματα». Εδώ η αντίθεση φτάνει στο αποκορύφωμά της μέσα από τη σχήμα μὲν... δὲ, που τονίζει με τη μέγιστη δυνατή σαφήνεια τη διαφορά ανάμεσα στη λογική συμπεριφορά («οἱ ἄλλοι») και στη δική τους («ὑμεῖς»): «πρὸ τῶν πραγμάτων» ↔ «μετὰ τὰ πράγματα».

Η αντίθεση δεν είναι απλώς διακοσμητικό σχήμα λόγου εδώ· είναι το κύριο επιχείρημα του Δημοσθένη. Παρουσιάζοντας τη σωστή σειρά ενεργειών (σκέψη πριν από την πράξη) δίπλα στην ανάποδη σειρά που ακολουθούν οι Αθηναίοι (πράξη-αντίδραση μετά τη ζημιά), ο ρήτορας κάνει το σφάλμα τους να φαίνεται αυτονόητο και ασυγχώρητο, χωρίς καν να χρειάζεται να το χαρακτηρίσει ρητά αρνητικά.

3. Άλλα εκφραστικά μέσα

• Δεύτερο πρόσωπο πληθυντικού («ὑμεῖς»): Ο Δημοσθένης απευθύνεται ευθέως στο ακροατήριό του, εντείνοντας τον κατηγορητικό τόνο· δεν μιλά για «τους Αθηναίους» σε τρίτο πρόσωπο αλλά κατηγορεί απευθείας τους ίδιους τους πολίτες που τον ακούν.
• Ασύνδετο σχήμα στην απαρίθμηση των ενεργειών τεμπελιάς και αδράνειας («ῥᾳθυμεῖτε... ἐκβάλλετε... ἀκροᾶσθε καὶ παρασκευάζεσθε»): η γρήγορη, χωρίς συνδέσμους εναλλαγή ρημάτων αποδίδει τη σπασμωδική, ασυντόνιστη αντίδραση των Αθηναίων.
• Λέξη-κλειδί «τὰ πράγματα»: επαναλαμβάνεται (§29 και §30) και λειτουργεί ως σταθερό σημείο αναφοράς γύρω από το οποίο περιστρέφεται όλη η αντίθεση πριν/μετά.
• Το «μόνοι τῶν πάντων ἀνθρώπων»: υπερβολή που στοχεύει να ντροπιάσει το ακροατήριο, παρουσιάζοντάς το ως τη μοναδική εξαίρεση ανάμεσα σε όλους τους λαούς της γης —μια εξαίρεση, μάλιστα, προς το χειρότερο.

4. Συντακτικά και γραμματικά φαινόμενα 🧩

Το κείμενο είναι πυκνό σε δευτερεύουσες προτάσεις και μετοχικές φράσεις, στοιχείο που το βιβλίο αναδεικνύει με πλάγιες σημειώσεις. Τα κυριότερα φαινόμενα είναι:

Δευτερεύουσες προτάσεις:

• Χρονική πρόταση «πρὶν ἂν... αὐτὰ παρῇ τὰ πράγματα» — εισάγεται με το πρίν + υποτακτική (παρῇ), δηλώνοντας το προγενέστερο σε σχέση με το ρήμα εξάρτησης, με υποθετική-αόριστη χροιά λόγω του «ἄν».
• Αναφορική-παραβολική πρόταση «ὥσπερ νῦν» — συγκριτική/αναφορική, ενισχύει την εικόνα του παρόντος ως σημείου αναφοράς.
• Χρονική πρόταση «ὅταν μὲν ἐκεῖνος παρασκευάζηται» — εισάγεται με ὅταν + υποτακτική, δηλώνοντας το επαναλαμβανόμενο/αόριστο στο παρόν.
• Υποθετική πρόταση «ἄν τι λέγῃ τις» — ἐάν/ἄν + υποτακτική, δηλώνει την ανοιχτή, πραγματική υπόθεση (αόριστη επανάληψη).
• Χρονική πρόταση «ἐπειδὰν δ᾽ ἀπολωλὸς ἢ πολιορκούμενόν τι πύθησθε» — ἐπειδάν (χρονικός σύνδεσμος με υποθετική απόχρωση) + υποτακτική, δηλώνει την επαναλαμβανόμενη μελλοντική/αόριστη χρονική στιγμή.
• Αναφορική πρόταση «ὅθ᾽ ὑμεῖς οὐκ ἠθέλετε» — αναφέρεται στο «καιρός», με το «ὅτε» (εδώ σε κρατική μορφή «ὅθ᾽») να λειτουργεί χρονικά-αναφορικά.
• Χρονική πρόταση «ἡνίκ᾽ ἀκούετε» — εισάγεται με το ἡνίκα, δηλώνει τον σύγχρονο χρόνο («τη στιγμή που ακούτε»).

Μετοχές:

• «ἀμελήσαντες» — επιρρηματική (αιτιολογική/τροπική) μετοχή αορίστου, συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο «ὑμεῖς» του ρήματος «ῥᾳθυμεῖτε»· εκφράζει την αιτία ή τον τρόπο της τεμπελιάς τους.
• «ἀπολωλὸς» και «πολιορκούμενόν» — κατηγορηματικές μετοχές (μετά από ρήμα αντίληψης/γνώσης, «πύθησθε» = πληροφορηθείτε), δηλώνουν το περιεχόμενο αυτού που πληροφορούνται οι Αθηναίοι.
• «ἀκηκοέναι» και «βεβουλεῦσθαι» — απαρέμφατα παρακειμένου (όχι μετοχές, αλλά αξίζει να σημειωθεί ο ρηματικός τους χρόνος), δηλώνουν το προτερόχρονο σε σχέση με το «καιρὸς ἦν»· ο παρακείμενος τονίζει το ήδη-συντελεσμένο της ενέργειας που έπρεπε να έχει γίνει.
• «παρεσκευασμένοις» — μετοχή παρακειμένου παθητικής φωνής (επιθετική/ουσιαστικοποιημένη), δηλώνει «αυτά που έχουν ήδη ετοιμαστεί» — αντικείμενο του «χρῆσθαι».

Άλλα αξιοσημείωτα:

• Η χρήση υποτακτικής με ἄν στις χρονικές/υποθετικές προτάσεις («πρὶν ἂν παρῇ», «ὅταν παρασκευάζηται», «ἄν λέγῃ», «ἐπειδὰν πύθησθε») είναι συστηματική και δηλώνει επαναλαμβανόμενη ή αόριστη-γενική ενέργεια, στοιχείο τυπικό της ρητορικής γενίκευσης: ο Δημοσθένης δεν περιγράφει ένα μεμονωμένο περιστατικό αλλά μια πάγια συμπεριφορά.
• Η αντιθετική χρήση των μορίων μὲν... δὲ τόσο μέσα στην περίοδο («ὅταν μὲν ἐκεῖνος... ») όσο και στο τελικό συμπέρασμα («οἱ μὲν... ὑμεῖς δὲ») δείχνει πώς το συντακτικό σχήμα υπηρετεί άμεσα το ρητορικό μέσο της αντίθεσης που αναλύθηκε παραπάνω — σύνταξη και νόημα λειτουργούν ενιαία.

5. Το μήνυμα του αποσπάσματος

Ο Δημοσθένης δεν επιχειρεί απλώς να «μαλώσει» το ακροατήριό του· κατασκευάζει ένα επιχείρημα βήμα-βήμα, ώστε η κατηγορία που φαίνεται σκληρή να ξεπηδά αναπόφευκτα μέσα από την ίδια τη λογική της αντιπαραβολής. Το συμπέρασμα του αποσπάσματος —ότι οι Αθηναίοι σκέφτονται μετά τα γεγονότα, ενώ όλοι οι άλλοι σκέφτονται πριν— λειτουργεί ως προειδοποίηση αλλά και ως έμμεση προτροπή: μόνο αν αλλάξουν αυτή τη νοοτροπία, θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τον Φίλιππο, πριν αυτός τους αιφνιδιάσει ξανά.