Δημοσθένους, Περὶ συντάξεως, §28-31

Α. Εισαγωγικό σημείωμα 📜

Ο λόγος Περὶ συντάξεως («Περί της οικονομικής διαχείρισης») εκφωνήθηκε από τον Δημοσθένη γύρω στο 350 π.Χ., όταν ο ρήτορας ήταν ακόμη σχετικά νέος πολιτικός, πριν αναδειχθεί ο κορυφαίος αντίπαλος του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας. Πρόκειται για συμβουλευτικό λόγο, εκφωνημένο στην Ἐκκλησία τοῦ Δήμου, τη λαϊκή συνέλευση όλων των ενήλικων Αθηναίων πολιτών που αποφάσιζε για τα μείζονα ζητήματα της πόλης.

Το θέμα της ημερήσιας διάταξης ήταν η αναδιοργάνωση στη διαχείριση και κατανομή των δημόσιων εσόδων της Αθήνας. Ο Δημοσθένης, εκτός από τις συγκεκριμένες προτάσεις που υπέβαλε για την καλύτερη διαχείριση των δημόσιων εσόδων της πόλης, εκμεταλλεύεται την ευκαιρία για να ασκήσει έντονη κριτική στους συμπολίτες του: τους κατηγορεί ότι το ενδιαφέρον τους περιορίζεται αποκλειστικά στην κατάκτηση αξιωμάτων και στη διεκδίκηση προσωπικού κύρους, ενώ ταυτόχρονα καταφεύγουν στο ένδοξο στρατιωτικό παρελθόν της Αθήνας —περίοδο κατά την οποία τα μεγάλα κατορθώματα αποδίδονταν σε όλο τον λαό και όχι στους εκάστοτε ηγέτες— σαν να δικαιολογεί αυτό τη σημερινή τους αδράνεια και ιδιοτέλεια.

Στο απόσπασμα που μας απασχολεί (§28-31), ο ρήτορας αντιπαραβάλλει με έντονη αντίθεση δύο εποχές της Αθήνας: το ένδοξο παρελθόν, όταν οι πολιτικοί άνδρες ζούσαν λιτά και τα δημόσια οικοδομήματα ήταν επιβλητικά, με το ταπεινό παρόν, όπου οι ιδιώτες πολυτελείς κατοικίες ξεπερνούν σε μεγαλοπρέπεια τα δημόσια κτίρια. Θυμίζει, τέλος, ότι κάποτε τα πολιτικά δικαιώματα θεωρούνταν προνόμιο μόνο όσων είχαν γεννηθεί στην Αθήνα και δεν παραχωρούνταν σε ξένους, όσο μεγάλη κι αν ήταν η προσφορά τους — ενισχύοντας έτσι την εικόνα μιας πόλης που κάποτε λειτουργούσε με αυστηρότερα και δικαιότερα κριτήρια.

---

Β. Κείμενο §28-31 📖

[28] ἀλλὰ νὴ Δία ταῦτα μόνον τότ᾽ εἶχε βέλτιον ἢ νῦν, τὰ δ᾽ ἄλλα χεῖρον. πολλοῦ γε καὶ δεῖ, ἀλλ᾽ ὅ τι βούλεσθ᾽ ἐξετάσωμεν. οἰκοδομήματα μέν γε καὶ κόσμον τῆς πόλεως, ἱερῶν καὶ λιμένων καὶ τῶν ἀκολούθων τούτοις, τοιοῦτον καὶ τοσοῦτον κατέλιπον ἐκεῖνοι ὥστε μηδενὶ τῶν ἐπιγιγνομένων ὑπερβολὴν λελεῖφθαι, προπύλαια ταῦτα, νεώσοικοι, στοαί, τἆλλα, οἷς ἐκεῖνοι κοσμήσαντες τὴν πόλιν ἡμῖν παρέδωκαν· [29] τὰς δ᾽ ἰδίας οἰκίας τῶν ἐν δυνάμει γενομένων οὕτω μετρίας καὶ τῷ τῆς πολιτείας ὀνόματι ἀκολούθους ὥστε τὴν Θεμιστοκλέους καὶ τὴν Κίμωνος καὶ τὴν Ἀριστείδου καὶ τῶν τότε λαμπρῶν οἰκίαν, εἴ τις ἄρ᾽ ὑμῶν οἶδεν ὁποία ποτ᾽ ἐστίν, ὁρᾷ τῆς τοῦ γείτονος οὐδὲν σεμνοτέραν οὖσαν. [30] νῦν δ᾽, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, δημοσίᾳ μὲν ἡ πόλις ἡμῶν τὰς ὁδοὺς ἀγαπᾷ κατασκευάζουσα καὶ κρήνας καὶ κονιάματα καὶ λήρους (καὶ οὐ τοῖς εἰσηγησαμένοις ταῦτ᾽ ἐπιτιμῶ, πολλοῦ γε καὶ δέω, ἀλλ᾽ ὑμῖν, εἰ ταῦθ᾽ ἱκανὰ ὑμῖν αὐτοῖς ὑπολαμβάνετ᾽ εἶναι), ἰδίᾳ δ᾽ οἱ τῶν κοινῶν ἐπὶ τῷ γεγενημένοι οἱ μὲν τῶν δημοσίων οἰκοδομημάτων σεμνοτέρας τὰς ἰδίας οἰκίας κατεσκευάκασιν, οὐ μόνον τῶν πολλῶν ὑπερηφανωτέρας, οἱ δὲ γῆν συνεωνημένοι γεωργοῦσιν ὅσην οὐδ᾽ ὄναρ ἤλπισαν πώποτε. [31] τούτων δ᾽ αἴτιον ἁπάντων, ὅτι τότε μὲν ὁ δῆμος δεσπότης ἦν καὶ κύριος ἁπάντων, καὶ ἀγαπητὸν ἦν παρ᾽ ἐκείνου τῶν ἄλλων ἑκάστῳ καὶ τιμῆς καὶ ἀρχῆς καὶ ἀγαθοῦ τινὸς μεταλαμβάνειν, νῦν δὲ τοὐναντίον κύριοι μὲν τῶν ἀγαθῶν οὗτοι, καὶ διὰ τούτων ἅπαντα πράττεται, ὁ δὲ δῆμος ἐν ὑπηρέτου καὶ προσθήκης μέρει, καὶ ὑμεῖς ἀγαπᾶθ᾽ ἂν οὗτοι μεταδιδῶσι λαμβάνοντες.

---

Γ. Λεξιλόγιο 🧾

---

Δ. Νεοελληνική απόδοση

[28] Αλλά, μα τον Δία, μόνο αυτά ήταν τότε καλύτερα από ό,τι τώρα, ενώ τα άλλα ήταν χειρότερα. Πολύ απέχει, όμως, αυτό από την αλήθεια· ας εξετάσουμε ό,τι θέλετε. Όσο για τα οικοδομήματα και τα στολίδια της πόλης, τους ναούς, τα λιμάνια και όσα ακολουθούν αυτά, τόσο σπουδαία και τόσο πολλά άφησαν πίσω τους εκείνοι, ώστε σε κανέναν από τους μεταγενέστερους να μην έχει απομείνει περιθώριο να τα ξεπεράσει· τα προπύλαια αυτά, τα νεώρια, οι στοές, τα υπόλοιπα, με τα οποία εκείνοι στόλισαν την πόλη και μας την παρέδωσαν. [29] Τα ιδιωτικά σπίτια πάλι εκείνων που είχαν αποκτήσει δύναμη ήταν τόσο μέτρια και ανάλογα με το πολίτευμα, ώστε το σπίτι του Θεμιστοκλή, του Κίμωνα και του Αριστείδη και όσων άλλων ήταν τότε επιφανείς —αν κάποιος από εσάς γνωρίζει ποιο ακριβώς είναι— βλέπει ότι δεν είναι καθόλου πιο μεγαλοπρεπές από του γείτονά του. [30] Τώρα όμως, άνδρες Αθηναίοι, από τη μια η πόλη μας αρκείται στο να κατασκευάζει δημοσίᾳ δρόμους και βρύσες και επιχρίσματα και ανοησίες (και δεν κατηγορώ γι᾽ αυτά όσους τα πρότειναν, καθόλου μάλιστα, αλλά εσάς, αν νομίζετε ότι αυτά είναι αρκετά για εσάς τους ίδιους), από την άλλη όσοι από αυτούς που ασχολούνται με τα κοινά έχουν πλουτίσει, άλλοι έχουν κατασκευάσει τα δικά τους σπίτια πιο μεγαλοπρεπή από τα δημόσια οικοδομήματα, όχι μόνο πιο επιδεικτικά από των πολλών, ενώ άλλοι, αφού αγόρασαν γη, καλλιεργούν τόση έκταση όση ποτέ δεν είχαν ελπίσει ούτε στο όνειρό τους. [31] Αιτία όλων αυτών είναι ότι τότε ο λαός ήταν αφέντης και κύριος όλων, και ήταν επιθυμητό για τον καθένα να συμμετέχει με τη χάρη εκείνου (του λαού) σε κάποιο αξίωμα, τιμή ή αγαθό· τώρα όμως συμβαίνει το αντίθετο: κύριοι των αγαθών είναι αυτοί (οι λίγοι), και μέσω αυτών γίνονται όλα, ενώ ο λαός βρίσκεται στη θέση του υπηρέτη και του παραρτήματος, και εσείς είστε ευχαριστημένοι αν αυτοί σας δίνουν κάτι από αυτά που παίρνουν.

---

Ε. Ανάλυση 🔍

1. Δομή και θεματική εξέλιξη

Το απόσπασμα οργανώνεται γύρω από μια διπλή αντίθεση παρελθόντος–παρόντος, που ξεδιπλώνεται σε τρία στάδια:

1. §28: Αντίθεση στα δημόσια οικοδομήματα — το ένδοξο παρελθόν άφησε στην πόλη έργα (προπύλαια, νεώσοικοι, στοές) τόσο μεγαλόπρεπα, ώστε κανείς μεταγενέστερος να μην μπορεί να τα ξεπεράσει.
2. §29-30: Αντίθεση στις ιδιωτικές κατοικίες — τότε οι ισχυροί άνδρες (Θεμιστοκλής, Κίμων, Αριστείδης) ζούσαν λιτά, με σπίτια ίδια με του γείτονα· τώρα οι πολιτευόμενοι έχουν ιδιωτικά σπίτια πιο μεγαλοπρεπή κι από τα δημόσια κτίρια, ενώ η πόλη αρκείται σε ασήμαντα έργα (δρόμους, βρύσες, επιχρίσματα).
3. §31: Η ερμηνεία της αιτίας — η αντιστροφή της σχέσης εξουσίας ανάμεσα στον δήμο και στους πολιτευόμενους: από κύριος (δῆμος δεσπότης καὶ κύριος) σε υπηρέτης (ἐν ὑπηρέτου... μέρει).

Η κίνηση της σκέψης είναι λοιπόν: παράθεση δεδομένων (§28-30) → συμπερασματική ερμηνεία (§31). Το ρητορικό αποτέλεσμα είναι ισχυρό, καθώς ο ακροατής οδηγείται βήμα-βήμα από τα συγκεκριμένα παραδείγματα στο γενικό συμπέρασμα περί κατάχρησης εξουσίας.

2. Ρητορικά μέσα

• Αντίθεση (antithesis): κυριαρχεί σε όλο το απόσπασμα — «τότ᾽... ἢ νῦν», «δημοσίᾳ μὲν... ἰδίᾳ δέ», «τότε μὲν... νῦν δέ». Η αντιπαράθεση παλαιού-νέου είναι το βασικό δομικό και πειστικό εργαλείο του ρήτορα.
• Ασύνδετο σχήμα: στην απαρίθμηση «προπύλαια ταῦτα, νεώσοικοι, στοαί, τἆλλα» και «ὁδοὺς... καὶ κρήνας καὶ κονιάματα καὶ λήρους» — η συσσώρευση όρων χωρίς συνδέσμους (ή με ελάχιστους) δίνει έμφαση και ζωντάνια, ενώ στη δεύτερη περίπτωση δημιουργεί και υποτιμητικό/ειρωνικό τόνο (κατάληξη στο λήρους = «ανοησίες»).
• Ειρωνεία: η αναφορά στα «κατασκευάσματα» της σύγχρονης πόλης (δρόμοι, βρύσες, σοβατίσματα) που κλείνει απαξιωτικά με τη λέξη «λήρους» υπονομεύει την αξία τους σε σύγκριση με τα έργα των προγόνων.
• Ρητορική ερώτηση / υποθετικός λόγος με ειρωνική χροιά: «εἴ τις ἄρ᾽ ὑμῶν οἶδεν ὁποία ποτ᾽ ἐστίν» — υπονοεί ότι κανείς δεν θα μπορούσε να ξεχωρίσει το σπίτι ενός μεγάλου πολιτικού από των υπολοίπων, τόσο λιτό ήταν.
• Παρένθεση διευκρίνισης: «καὶ οὐ τοῖς εἰσηγησαμένοις ταῦτ᾽ ἐπιτιμῶ, πολλοῦ γε καὶ δέω, ἀλλ᾽ ὑμῖν» — ο ρήτορας μετατοπίζει προσεκτικά την ευθύνη από τους εισηγητές στο ίδιο το ακροατήριο (τον δήμο), τεχνική άμεσου, τολμηρού εναγκαλισμού του κοινού στην κριτική.
• Άμεση προσφώνηση: «ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι» — τυπικό στοιχείο του συμβουλευτικού λόγου, που επαναφέρει την προσοχή του ακροατηρίου σε κρίσιμο σημείο (στροφή στο παρόν, §30).
• Χιαστό σχήμα εννοιών στο §31: δεσπότης/κύριος (δήμος) ↔ κύριοι (οι πολιτευόμενοι) — υπηρέτης/προσθήκη (δήμος): η αντιστροφή των ρόλων αποδίδεται με αντεστραμμένη σύνταξη, ενισχύοντας εποπτικά το περιεχόμενο.
• Μεταφορά: «ἐν ὑπηρέτου καὶ προσθήκης μέρει» — ο δήμος παρομοιάζεται με απλό υπηρέτη και συμπλήρωμα, εικόνα που τονίζει τον υποβιβασμό του από κυρίαρχο σε περιθωριακό ρόλο.

3. Συντακτικά φαινόμενα (όπως τα επισημαίνει το βιβλίο)

Το βιβλίο σημειώνει στο πλάι του κειμένου τους δευτερεύοντες όρους και τις προτάσεις. Τα βασικότερα φαινόμενα που αναδεικνύονται:

• Δευτερεύουσες προτάσεις:

  • Αναφορικές (π.χ. «ὅ τι βούλεσθ᾽», «οἷς ἐκεῖνοι κοσμήσαντες...», «ὁποία ποτ᾽ ἐστίν», «ὅσην οὐδ᾽ ὄναρ ἤλπισαν») — προσδιορίζουν όρους της κύριας πρότασης ή λειτουργούν ως αντικείμενα.
  • Συμπερασματικές με το ὥστε («ὥστε μηδενὶ τῶν ἐπιγιγνομένων ὑπερβολὴν λελεῖφθαι», «ὥστε τὴν Θεμιστοκλέους... οἰκίαν... ὁρᾷ... οὐδὲν σεμνοτέραν οὖσαν») — δηλώνουν το αποτέλεσμα της υπερβολικής λιτότητας/μεγαλοπρέπειας που περιγράφεται στην κύρια πρόταση, με απαρέμφατο (ειδικό σύνταγμα συμπερασματικής πρότασης του ουσιαστικού αποτελέσματος).
  • Υποθετικές («εἴ τις ἄρ᾽ ὑμῶν οἶδεν», «εἰ ταῦθ᾽ ἱκανὰ ὑμῖν αὐτοῖς ὑπολαμβάνετ᾽ εἶναι») — εισάγουν υπόθεση πραγματική/πιθανή που στηρίζει ρητορικά την επιχειρηματολογία του ομιλητή.
  • Ειδικές με το ὅτι (§31: «ὅτι τότε μὲν ὁ δῆμος δεσπότης ἦν...») — αναπτύσσουν το αίτιο που δηλώνεται στην κύρια πρόταση «τούτων δ᾽ αἴτιον ἁπάντων».
  • Υποθετικο-αναφορική πρόταση («ἂν οὗτοι μεταδιδῶσι λαμβάνοντες») — δηλώνει το αόριστα επαναλαμβανόμενο/υποθετικό της κατάστασης εξάρτησης του δήμου.

• Μετοχές: το κείμενο είναι πλούσιο σε μετοχές, κυρίως επιθετικές και επιρρηματικές:

  • Επιθετικές μετοχές («τῶν ἐν δυνάμει γενομένων», «οἱ τῶν κοινῶν ἐπὶ τῷ γεγενημένοι») — προσδιορίζουν ουσιαστικά/αντωνυμίες, ισοδυναμώντας με αναφορικές προτάσεις.
  • Επιρρηματικές μετοχές (τροπικές/αιτιολογικές): «κατασκευάζουσα», «γεωργοῦσιν», «κατεσκευάκασιν» (εδώ ως ρήματα κύριας πρότασης) και ιδίως «κοσμήσαντες τὴν πόλιν ἡμῖν παρέδωκαν» — η μετοχή δηλώνει προτερόχρονη ενέργεια (χρονική/τροπική απόχρωση) σε σχέση με το κύριο ρήμα.
  • Η συσσώρευση μετοχών (ιδίως στο §29-30) εξυπηρετεί τη συνοπτική, πυκνή περιγραφή πολλών παράλληλων καταστάσεων χωρίς την ανάγκη πολλών κύριων προτάσεων.

• Απαρέμφατα: κυριαρχεί το ειδικό/τελικό απαρέμφατο σε συμπερασματική χρήση μετά το ὥστε («λελεῖφθαι», «...οὖσαν» με το ρήμα ὁρᾷ σε ειδική σύνταξη κατηγορηματικού μετοχικού συνόλου), καθώς και το απαρέμφατο «μεταλαμβάνειν» ως υποκείμενο του απρόσωπου «ἀγαπητὸν ἦν».

• Το σχήμα μὲν... δέ: δομεί συστηματικά τις αντιθέσεις σε όλο το κείμενο (οἰκοδομήματα μέν... τὰς δ᾽ ἰδίας οἰκίας· δημοσίᾳ μέν... ἰδίᾳ δέ· τότε μέν... νῦν δέ· κύριοι μέν... ὁ δὲ δῆμος), λειτουργώντας ως το κύριο συνδετικό-αντιθετικό εργαλείο της οργάνωσης του λόγου.

4. Νοηματική εμβέλεια

Το απόσπασμα δεν είναι απλώς μια νοσταλγική αναπόληση του παρελθόντος: αποτελεί πολιτική καταγγελία εναντίον της διαφθοράς και της ιδιοτέλειας των ηγετών της εποχής του Δημοσθένη, με έμφαση στην αντιστροφή της σχέσης εξουσίας ανάμεσα στον δήμο (τον λαό-κυρίαρχο) και τους πολιτευόμενους (που έχουν μετατραπεί σε πραγματικούς κυρίους των αγαθών). Το μήνυμα προς το ακροατήριο είναι σαφές: η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους πολιτικούς που εκμεταλλεύονται την κατάσταση, αλλά και τον ίδιο τον δήμο, που αρκείται σε ασήμαντα οφέλη («ἀγαπᾶθ᾽ ἂν οὗτοι μεταδιδῶσι λαμβάνοντες») αντί να διεκδικήσει την πραγματική του κυριαρχία.