Ἰσοκράτους, Ἀρεοπαγιτικός, §80-81

Α. Εισαγωγικό σημείωμα

Ο Ἀρεοπαγιτικός ανήκει στην κατηγορία των συμβουλευτικών λόγων και γράφτηκε μετά το τέλος του Συμμαχικού πολέμου, ο οποίος σήμανε τη διάλυση της Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας.

Στο ιστορικό αυτό πλαίσιο, ο Ισοκράτης —πλέον ηλικιωμένος ρήτορας και δάσκαλος της ρητορικής, με μεγάλο κύρος στην Αθήνα— απευθύνεται όχι σε ένα δικαστήριο αλλά, μέσω του γραπτού του λόγου, στο σύνολο των Αθηναίων πολιτών. Δεν πρόκειται δηλαδή για λόγο που εκφωνήθηκε πραγματικά στην Εκκλησία του Δήμου, αλλά για πολιτικό-συμβουλευτικό κείμενο με το οποίο ο Ισοκράτης επιδιώκει να επηρεάσει τη δημόσια γνώμη. Κάνει έκκληση προς τους συμπολίτες του για αναπροσαρμογή της πολιτικής τους σε εσωτερικά και εξωτερικά θέματα και επιστροφή στις πατροπαράδοτες αρχές διακυβέρνησης της πόλης, τις οποίες θεωρεί ανώτερες από το σύγχρονό του πολίτευμα.

Στο απόσπασμα των §80-81 που ακολουθεί, ο ρήτορας προβαίνει σε μια αντιθετική σύγκριση ανάμεσα στο παρελθόν (πατρογονικό πολίτευμα) και στο παρόν (σύγχρονο πολίτευμα): πώς έβλεπαν οι Έλληνες και οι βάρβαροι την Αθήνα τότε, και πώς τη βλέπουν τώρα. Η σύγκριση αυτή εντάσσεται στην ευρύτερη επιχειρηματολογία του λόγου, με την οποία ο Ισοκράτης επιχειρεί να πείσει το ακροατήριό του ότι η εγκατάλειψη των παλαιών αξιών οδήγησε την Αθήνα από θέση ισχύος και σεβασμού σε θέση μίσους και περιφρόνησης.

Β. Κείμενο

[80] Οἱ μὲν τοίνυν Ἕλληνες οὕτως ἐπίστευον τοῖς κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν χρόνον πολιτευομένοις, ὥστε τοὺς πλείστους αὐτῶν ἑκόντας ἐγχειρίσαι τῇ πόλει σφᾶς αὐτούς· οἱ δὲ βάρβαροι τοσοῦτον ἀπεῖχον τοῦ πολυπραγμονεῖν περὶ τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων, ὥστ᾽ οὔτε μακροῖς πλοίοις ἐπὶ τάδε Φασήλιδος ἔπλεον οὔτε στρατοπέδοις ἐντὸς Ἅλυος ποταμοῦ κατέβαινον, ἀλλὰ πολλὴν ἡσυχίαν ἦγον. [81] νῦν δ᾽ εἰς τοῦτο τὰ πράγματα περιέστηκεν, ὥσθ᾽ οἱ μὲν μισοῦσι τὴν πόλιν, οἱ δὲ καταφρονοῦσιν ἡμῶν. καὶ περὶ μὲν τοῦ μίσους τῶν Ἑλλήνων αὐτῶν ἀκηκόατε τῶν στρατηγῶν· ὡς δὲ βασιλεὺς ἔχει πρὸς ἡμᾶς, ἐκ τῶν ἐπιστολῶν ὧν ἔπεμψεν ἐδήλωσεν.

Γ. Λεξιλόγιο

Συμπληρωματικές επεξηγήσεις (για διευκόλυνση της κατανόησης):

• τοσοῦτον ἀπεῖχον τοῦ πολυπραγμονεῖν — έκφραση απόστασης/άρνησης με γενική.
• ἐπὶ τάδε Φασήλιδος — γεωγραφικό όριο προς τα δυτικά.
• ἐντὸς Ἅλυος ποταμοῦ — δεύτερο γεωγραφικό όριο, χερσαίο αυτή τη φορά.
• βασιλεύς — αναφέρεται στον Πέρση βασιλιά.

Δ. Νεοελληνική απόδοση

Οι Έλληνες λοιπόν πίστευαν τόσο πολύ σε αυτούς που τότε κυβερνούσαν [την Αθήνα], ώστε οι περισσότεροι από αυτούς παρέδωσαν με τη θέλησή τους τους εαυτούς τους στην πόλη [μας]· οι βάρβαροι, από την άλλη, απείχαν τόσο πολύ από το να ανακατεύονται στις ελληνικές υποθέσεις, ώστε ούτε με μεγάλα πλοία έπλεαν προς τα εδώ, δυτικά της Φασηλίδας, ούτε κατέβαιναν με στρατεύματα εντός [δυτικά] του ποταμού Άλυος, αλλά τηρούσαν μεγάλη ησυχία. Τώρα όμως τα πράγματα έχουν φτάσει σε τέτοιο σημείο, ώστε άλλοι μισούν την πόλη μας και άλλοι μας περιφρονούν. Και για το μίσος βέβαια των ίδιων των Ελλήνων έχετε ακούσει από τους στρατηγούς· πώς όμως συμπεριφέρεται ο [Πέρσης] βασιλιάς απέναντί μας, το φανέρωσε από τις επιστολές που έστειλε.

Ε. Ανάλυση

1. Δομή του αποσπάσματος: η τεχνική της αντίθεσης

Το απόσπασμα οργανώνεται γύρω από δύο μεγάλες αντιθέσεις, που αποτελούν τον βασικό ρητορικό άξονα του κειμένου:

• Αντίθεση Ελλήνων – βαρβάρων (πρώτη περίοδος): Οἱ μὲν... Ἕλληνες... / οἱ δὲ βάρβαροι... Η μεν-δε αντιθετική δομή τονίζει δύο διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές, στάσεις απέναντι στην παλαιά Αθήνα: οι Έλληνες την εμπιστεύονταν βαθιά, οι βάρβαροι δεν τολμούσαν καν να αναμειχθούν στα ελληνικά πράγματα.
• Αντίθεση παρελθόντος – παρόντος (τότε / νῦν): Η φράση νῦν δ᾽ εἰς τοῦτο τὰ πράγματα περιέστηκεν λειτουργεί ως ρητορικός άξονας-στροφή του λόγου: χωρίζει το κείμενο σε «πριν» (εμπιστοσύνη και σεβασμός) και «τώρα» (μίσος και περιφρόνηση). Η αντίθεση αυτή δεν είναι απλώς περιγραφική· είναι το επιχείρημα καθαυτό: αφού η παλαιά πολιτεία απέφερε τόσο μεγάλο κύρος, η σημερινή παρακμή αποδίδεται στην εγκατάλειψη εκείνης της πολιτείας.

Μέσα στη δεύτερη αντίθεση εμφανίζεται και μια τρίτη, εσωτερική αντίθεση: οἱ μὲν μισοῦσι τὴν πόλιν / οἱ δὲ καταφρονοῦσιν ἡμῶν — δύο διαφορετικές αρνητικές αντιδράσεις (μίσος από τους Έλληνες, περιφρόνηση από τον Πέρση βασιλιά), οι οποίες αναλύονται αμέσως μετά η καθεμία χωριστά (τεκμηρίωση με αναφορά σε μάρτυρες/πηγές: τους στρατηγούς και τις επιστολές του βασιλιά).

2. Ρητορικά μέσα

• Αντίθεση (ἀντίθεσις): όπως αναλύθηκε παραπάνω, είναι το κυρίαρχο ρητορικό σχήμα του αποσπάσματος, σε τρία επίπεδα (Έλληνες–βάρβαροι, τότε–τώρα, μίσος–περιφρόνηση).
• Παρήχηση δομής μὲν... δέ...: επαναλαμβανόμενο σχήμα (Οἱ μὲν... οἱ δὲ..., οἱ μὲν μισοῦσι... οἱ δὲ καταφρονοῦσιν) που δίνει ρυθμό και ισορροπία στην περίοδο, χαρακτηριστικό της ισοκρατικής περιόδου.
• Κλιμάκωση/υπερβολή (αὔξησις): η φράση τοσοῦτον ἀπεῖχον τοῦ πολυπραγμονεῖν με τη διπλή επεξήγηση (οὔτε μακροῖς πλοίοις... οὔτε στρατοπέδοις...) τονίζει με έμφαση πόσο απόλυτη ήταν η αποχή των βαρβάρων από τα ελληνικά πράγματα — δεν αρκεί μία διατύπωση, χρειάζονται δύο παραδείγματα (θαλάσσιο και χερσαίο) για να αποδοθεί το μέγεθος του σεβασμού/φόβου τους.
• Επίκληση σε αυθεντία/μαρτυρία (πίστις ἄτεχνος): το κλείσιμο του αποσπάσματος δεν στηρίζεται σε λογικό συλλογισμό αλλά σε παραπομπή σε μάρτυρες —τους στρατηγούς για το μίσος των Ελλήνων, τις ίδιες τις επιστολές του Πέρση βασιλιά για την περιφρόνησή του— μια τεχνική που ενισχύει την αξιοπιστία του ισχυρισμού, αφού δεν στηρίζεται μόνο στον λόγο του ρήτορα.
• Γεωγραφικός προσδιορισμός ως τεκμήριο: η αναφορά σε συγκεκριμένα γεωγραφικά όρια (Φασηλίδα, ποταμός Άλυς) —γνωστά ιστορικά σύνορα της περσικής επιρροής στη Μικρά Ασία— δίνει συγκεκριμένη, σχεδόν «τεκμηριωμένη» υπόσταση στον ισχυρισμό περί απόλυτης αποχής των βαρβάρων, ενισχύοντας την πειστικότητα.

3. Συντακτικά φαινόμενα

Το κείμενο αξιοποιείται συστηματικά στο σχολικό βιβλίο για την αναγνώριση δευτερευουσών προτάσεων και μετοχών. Τα βασικά φαινόμενα που επισημαίνονται είναι:

• Ειδικές προτάσεις εξαρτημένες από ρήματα αντίληψης/γνώσης:
  • (ὅτι) ἀκηκόατε → εννοείται εδώ ουσιαστικά ειδική σχέση μέσω του ρήματος ακοής (ἀκηκόατε τῶν στρατηγῶν): το ρήμα ἀκούω συντάσσεται συνήθως με γενική προσώπου (τῶν στρατηγῶν) όταν δηλώνει την πηγή της πληροφορίας.
• Συμπερασματικές προτάσεις με το ὥστε: αποτελούν τον κύριο συντακτικό σκελετό του αποσπάσματος και εισάγονται από επιρρήματα ποσού/βαθμού στην κύρια πρόταση (οὕτως, τοσοῦτον, εἰς τοῦτο):
  • οὕτως ἐπίστευον..., ὥστε... ἐγχειρίσαι — συμπερασματική πρόταση με απαρέμφατο (ἐγχειρίσαι), δηλώνει δυνατό/ενδεχόμενο αποτέλεσμα.
  • τοσοῦτον ἀπεῖχον..., ὥστ᾽ οὔτε... ἔπλεον οὔτε... κατέβαινον — εδώ το ὥστε εισάγει πρόταση με οριστική (ἔπλεον, κατέβαινον), που δηλώνει πραγματικό/βέβαιο αποτέλεσμα — μια λεπτή διάκριση που το σχολικό βιβλίο σημειώνει στο πλάι ως «ὥστε (συμπερασματική) - πρότ.».
  • εἰς τοῦτο τὰ πράγματα περιέστηκεν, ὥσθ᾽ οἱ μὲν μισοῦσι..., οἱ δὲ καταφρονοῦσιν — πάλι συμπερασματική με οριστική, βεβαιωτικού χαρακτήρα: το αποτέλεσμα (μίσος, περιφρόνηση) παρουσιάζεται ως αναμφισβήτητο γεγονός, όχι απλή πιθανότητα.
• Αναφορική πρόταση: ὧν ἔπεμψεν (εννοείται: τῶν ἐπιστολῶν ὧν ἔπεμψεν) — αναφέρεται στο ἐκ τῶν ἐπιστολῶν, με το ὧν να λειτουργεί ως αντικείμενο του ἔπεμψεν, σε πτώση γενική εξαιτίας έλξης από τον προσδιοριζόμενο όρο (ἐπιστολῶν).
• Πλάγια ερωτηματική πρόταση: ὡς δὲ βασιλεὺς ἔχει πρὸς ἡμᾶς — εξαρτάται νοηματικά από το ἐδήλωσεν και λειτουργεί ως αντικείμενό του, δηλώνοντας έμμεσα το «πώς συμπεριφέρεται ο βασιλιάς απέναντί μας» ως αντικείμενο δήλωσης/γνωστοποίησης.
• Μετοχή: τοῖς... πολιτευομένοις (μετοχή ενεστώτα, παθητικής/μέσης διάθεσης, από το πολιτεύομαι) λειτουργεί ως επιθετική μετοχή, ισοδυναμεί με αναφορική πρόταση («σε αυτούς που κυβερνούσαν») και προσδιορίζει το ἐπίστευον.

4. Νοηματική διάρθρωση

Το απόσπασμα των §80-81 μπορεί να χωριστεί σε τρεις νοηματικές ενότητες:

1. Η στάση των Ελλήνων προς την παλαιά Αθήνα (Οἱ μὲν τοίνυν Ἕλληνες... σφᾶς αὐτούς): απόλυτη εμπιστοσύνη, τόση που πολλοί παραδίδονταν εκούσια στην προστασία της πόλης.
2. Η στάση των βαρβάρων προς την παλαιά Αθήνα (οἱ δὲ βάρβαροι... ἡσυχίαν ἦγον): πλήρης αποχή από κάθε ανάμειξη στα ελληνικά πράγματα, τεκμηριωμένη με δύο συγκεκριμένα γεωγραφικά όρια (θάλασσα – Φασηλίδα, στεριά – ποταμός Άλυς).
3. Η σημερινή κατάσταση και η τεκμηρίωσή της (νῦν δ᾽ εἰς τοῦτο... ἐδήλωσεν): πλήρης αντιστροφή —μίσος από τους Έλληνες, περιφρόνηση από τον Πέρση βασιλιά— με επίκληση σε συγκεκριμένες πηγές (στρατηγοί, επιστολές του βασιλιά) που επιβεβαιώνουν τον ισχυρισμό.

Η προοδευτική αυτή διάρθρωση εξυπηρετεί τον πειστικό στόχο του Ισοκράτη: η αντίθεση παλαιού-νέου δεν παρουσιάζεται αφηρημένα, αλλά μέσα από συγκεκριμένα, επαληθεύσιμα δεδομένα, ώστε το ακροατήριο να πειστεί πως η παρακμή της Αθήνας είναι πραγματική και συνδέεται άμεσα με την εγκατάλειψη του πατρογονικού πολιτεύματος.