Ενότητα 20ή (Θ 2, 1-4): Οι στόχοι της παιδείας 📚
Το θέμα της ενότητας
Η τελευταία ενότητα των Πολιτικών κλείνει τον κύκλο. Η πόλη υπάρχει για το εὖ ζῆν· το εὖ ζῆν προϋποθέτει αρετή· η αρετή αποκτάται με εθισμό και διδασκαλία. Άρα η πόλη οφείλει να αναλάβει την παιδεία των νέων.
Ο Αριστοτέλης θεωρεί δεδομένο ότι η παιδεία πρέπει να είναι υπόθεση της νομοθεσίας και να έχει δημόσιο, κοινό χαρακτήρα. Το πρόβλημα αρχίζει με το επόμενο ερώτημα: τι ακριβώς πρέπει να διδάσκεται και με ποιον σκοπό; Εδώ, παραδέχεται, επικρατεί πλήρης διαφωνία.
Η διαμάχη που περιγράφει ο Αριστοτέλης — «χρήσιμες γνώσεις» ή «καλλιέργεια του χαρακτήρα»; — είναι ακριβώς η ίδια που δίνεται και σήμερα σε κάθε συζήτηση για το σχολικό πρόγραμμα. Είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ὅτι μὲν οὖν νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον, φανερόν· τίς δ' ἔσται ἡ παιδεία καὶ πῶς χρὴ παιδεύεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. Νῦν γὰρ ἀμφισβητεῖται περὶ τῶν ἔργων. Οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντες ὑπολαμβάνουσι δεῖν μανθάνειν τοὺς νέους οὔτε πρὸς ἀρετὴν οὔτε πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον, οὐδὲ φανερὸν πότερον πρὸς τὴν διάνοιαν πρέπει μᾶλλον ἢ πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος· ἔκ τε τῆς ἐμποδὼν παιδείας ταραχώδης ἡ σκέψις καὶ δῆλον οὐδὲν πότερον ἀσκεῖν δεῖ τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον ἢ τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετὴν ἢ τὰ περιττά (πάντα γὰρ εἴληφε ταῦτα κριτάς τινας)· περί τε τῶν πρὸς ἀρετὴν οὐθέν ἐστιν ὁμολογούμενον (καὶ γὰρ τὴν ἀρετὴν οὐ τὴν αὐτὴν εὐθὺς πάντες τιμῶσιν, ὥστ' εὐλόγως διαφέρονται καὶ πρὸς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς). Ὅτι μὲν οὖν τὰ ἀναγκαῖα δεῖ διδάσκεσθαι τῶν χρησίμων, οὐκ ἄδηλον· ὅτι δὲ οὐ πάντα, διῃρημένων τῶν τε ἐλευθερίων ἔργων καὶ τῶν ἀνελευθερίων φανερόν, καὶ ὅτι τῶν τοιούτων δεῖ μετέχειν ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τὸν μετέχοντα μὴ βάναυσον. Βάναυσον δ' ἔργον εἶναι δεῖ τοῦτο νομίζειν καὶ τέχνην ταύτην καὶ μάθησιν, ὅσαι πρὸς τὰς χρήσεις καὶ τὰς πράξεις τὰς τῆς ἀρετῆς ἄχρηστον ἀπεργάζονται τὸ σῶμα τῶν ἐλευθέρων ἢ τὴν διάνοιαν.
Μετάφραση 🗣️
Ότι λοιπόν πρέπει να θεσπίζονται νόμοι για την παιδεία και ότι αυτή πρέπει να έχει δημόσιο χαρακτήρα, να είναι δηλαδή κοινή για όλους, είναι φανερό. Ποιος όμως θα είναι ο χαρακτήρας αυτής της παιδείας και με ποιον τρόπο πρέπει να εκπαιδεύονται οι νέοι — αυτά δεν πρέπει να μας διαφύγουν.
Γιατί σήμερα υπάρχουν διαφορετικές απόψεις για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Δεν έχουν δηλαδή όλοι την ίδια γνώμη για το τι πρέπει να μαθαίνουν οι νέοι, ούτε σε σχέση με την αρετή ούτε σε σχέση με τον άριστο βίο. Ούτε είναι φανερό αν η παιδεία πρέπει να στοχεύει μάλλον στην καλλιέργεια του νου ή στη διαμόρφωση του ηθικού χαρακτήρα.
Κι αν ξεκινήσουμε από την εκπαίδευση που παρέχεται σήμερα, η έρευνά μας θα βρεθεί μπροστά σε μεγάλη σύγχυση: δεν είναι καθόλου σαφές αν πρέπει να ασκούνται οι νέοι σε όσα είναι χρήσιμα για τη ζωή ή σε όσα οδηγούν στην αρετή ή σε όσα απλώς προάγουν τη γνώση — γιατί καθεμιά από αυτές τις απόψεις έχει βρει τους υποστηρικτές της.
Ακόμη και για όσα οδηγούν στην αρετή δεν υπάρχει καμιά απολύτως συμφωνία. Και είναι φυσικό: αφού εξαρχής δεν εννοούν όλοι το ίδιο πράγμα με την αρετή που τιμούν, εύλογα διαφωνούν και ως προς τον τρόπο άσκησής της.
Ότι λοιπόν από τα χρήσιμα πρέπει να διδάσκονται τα απαραίτητα, δεν είναι ασαφές. Είναι όμως φανερό ότι δεν πρέπει να διδάσκονται όλα, δεδομένου ότι οι ασχολίες διακρίνονται σε αυτές που ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους και σε αυτές που δεν τους ταιριάζουν· και ότι από τα χρήσιμα πρέπει τα παιδιά να μαθαίνουν όσα δεν κάνουν βάναυσο εκείνον που τα μαθαίνει.
Και βάναυση πρέπει να θεωρούμε κάθε ασχολία, τέχνη ή μάθηση που καθιστά το σώμα ή τον νου των ελεύθερων ανθρώπων ακατάλληλο για τα έργα και τις πράξεις της αρετής.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Δεδομένο | Η παιδεία πρέπει να ρυθμίζεται με νόμο και να είναι κοινή (δημόσια, ίδια για όλους) |
| 2. Ανοιχτά ερωτήματα | Τί θα διδάσκεται (περιεχόμενο) και πῶς (μέθοδος) |
| 3. Διαπίστωση διαφωνίας | Διαφωνία ως προς τον στόχο (νους ή ήθος), ως προς το περιεχόμενο (χρήσιμα, αρετή, γνώση) και ως προς την ίδια την αρετή |
| 4. Πρώτο πόρισμα | Από τα χρήσιμα πρέπει να διδάσκονται τα αναγκαία, όχι όμως όλα |
| 5. Κριτήριο επιλογής | Ό,τι δεν καθιστά τον μαθητευόμενο βάναυσο |
| 6. Ορισμός | Βάναυσο είναι ό,τι αχρηστεύει σώμα ή νου για τα έργα της αρετής |
Οι τρεις άξονες της διαφωνίας ⚔️
Ο Αριστοτέλης δεν κρύβει την αμηχανία της εποχής του. Η διαφωνία εκτείνεται σε τρία επίπεδα, το ένα βαθύτερο από το άλλο.
Πρώτος άξονας — ο στόχος. Πρέπει η παιδεία να στοχεύει πρὸς τὴν διάνοιαν (στην καλλιέργεια του νου) ή πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος (στη διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα); Είναι η κλασική αντίθεση ανάμεσα στη γνώση και στην αγωγή.
Δεύτερος άξονας — το περιεχόμενο. Τρεις υποψήφιες κατευθύνσεις, καθεμιά με τους υποστηρικτές της:
| Κατεύθυνση | Τι περιλαμβάνει | Σκοπός |
|---|---|---|
| Τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον | Πρακτικές γνώσεις για την καθημερινή ζωή (π.χ. γραφή, ανάγνωση) | Χρησιμοθηρικός |
| Τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετήν | Όσα καλλιεργούν τον χαρακτήρα (π.χ. μουσική, γυμναστική) | Ηθικός |
| Τὰ περιττά | Γνώσεις πέρα από το αναγκαίο, που προάγουν τη γνώση καθεαυτήν | Θεωρητικός |
Τρίτος άξονας — η ίδια η αρετή. Εδώ η διαφωνία γίνεται ριζική. Ακόμη κι όσοι συμφωνούν ότι σκοπός είναι η αρετή, δεν εννοούν το ίδιο πράγμα με τη λέξη. Και είναι εύλογο, παρατηρεί ο Αριστοτέλης, να διαφωνούν έπειτα και ως προς την άσκησή της.
Πρόσεξε τη λογική συνέπεια στον τρίτο άξονα: η διαφωνία για τη μέθοδο είναι συνέπεια της διαφωνίας για τον σκοπό. Αν δεν συμφωνούμε τι είναι αρετή, είναι αδύνατο να συμφωνήσουμε πώς καλλιεργείται. Ο Αριστοτέλης δεν καταγράφει απλώς τη σύγχυση — δείχνει και τη ρίζα της.
Το κριτήριο επιλογής: το μη βάναυσο ⚒️
Παρά τη σύγχυση, ο Αριστοτέλης καταλήγει σε ένα σαφές κριτήριο. Από τα χρήσιμα πράγματα πρέπει να διδάσκονται τα αναγκαία, όχι όμως όλα. Η επιλογή γίνεται με βάση τη διάκριση ανάμεσα σε ἐλευθέρια και ἀνελευθέρια έργα.
Και δίνει τον ορισμό του βάναυσου, που είναι το κλειδί της ενότητας:
Βάναυσο είναι κάθε έργο, τέχνη ή μάθηση που καθιστά το σώμα ή τον νου των ελεύθερων ανθρώπων ακατάλληλο για τα έργα και τις πράξεις της αρετής.
Πρόσεξε πόσο λειτουργικός είναι ο ορισμός: το κριτήριο δεν είναι το κοινωνικό κύρος μιας ασχολίας ούτε το αν είναι χειρωνακτική. Είναι το αποτέλεσμά της. Μια ασχολία είναι βάναυση αν φθείρει τον άνθρωπο — σωματικά ή πνευματικά — σε βαθμό που να τον εμποδίζει να ασκεί την αρετή.
Ο βάναυσος συνδέεται πιθανότατα με το βαῦνος (= καμίνι, φούρνος) — ήταν αρχικά ο τεχνίτης που δούλευε στη φωτιά, ο μεταλλουργός. Από εκεί η λέξη πέρασε να σημαίνει γενικά τον χειρώνακτα και, με το αρνητικό φορτίο που της έδωσε η αριστοκρατική αντίληψη, τον αγροίκο και ευτελή.
Η θέση αυτή αντανακλά τα όρια της αρχαίας δουλοκτητικής κοινωνίας: η χειρωνακτική εργασία υποτιμάται ως ασυμβίβαστη με τον βίο του ελεύθερου πολίτη. Ταυτόχρονα όμως, η υποκείμενη σκέψη έχει διαχρονική αξία: η εκπαίδευση δεν πρέπει να μετατρέπει τον άνθρωπο σε εργαλείο. Ο Αριστοτέλης απορρίπτει, στην ουσία, μια παιδεία καθαρά επαγγελματικής κατάρτισης που θα ακρωτηρίαζε τον άνθρωπο ως πολίτη.
Η παιδεία ως δημόσιο αγαθό 🏛️
Η αφετηρία της ενότητας — νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον — δεν είναι διαδικαστική λεπτομέρεια. Στηρίζεται σε δύο θεμελιώδεις αριστοτελικές θέσεις:
- Οι πολίτες έχουν έναν κοινό σκοπό ως σύνολο. Άρα και η προετοιμασία τους πρέπει να είναι κοινή.
- Ο πολίτης δεν ανήκει στον εαυτό του αλλά στην πόλη· είναι μόριον της πόλης, και η φροντίδα για το μέρος πρέπει να εναρμονίζεται με τη φροντίδα για το όλον.
Η ιδιωτική εκπαίδευση, όπου κάθε γονιός διδάσκει στα παιδιά του ό,τι ο ίδιος κρίνει σωστό, αδυνατεί εξ ορισμού να υπηρετήσει έναν σκοπό που είναι εξ ορισμού κοινός.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
περὶ παιδείας: Αξίζει να διαβάσουμε τι έγραψε ο Αριστοτέλης αμέσως πριν από το κείμενο της ενότητας αυτής: «Κανείς, νομίζω, δεν έχει αμφιβολία ότι είναι υποχρέωση του νομοθέτη να ασχοληθεί πολύ σοβαρά με το θέμα της παιδείας των νέων· είναι κάτι που αν παραμεληθεί στις πόλεις, βλάπτει πριν απ' όλα το ίδιο το πολίτευμά τους, αφού οι νέοι πρέπει να παίρνουν μόρφωση ταιριαστή με το πολίτευμα της πόλης τους. ... Έπειτα, η κάθε τέχνη προϋποθέτει κάποια προπαιδεία και κάποια άσκηση, αν είναι να φτάσει κάποτε κανείς να κάνει τις εργασίες αυτής της τέχνης· το ίδιο όμως ισχύει και για τις πράξεις της αρετής. Καθώς, εξάλλου, οι πολίτες μιας πόλης έχουν να επιτελέσουν σαν σύνολο έναν σκοπό, είναι φανερό ότι και η παιδεία πρέπει να είναι μία και η ίδια για όλους, και η φροντίδα γι' αυτήν πρέπει να ανήκει στο δημόσιο και όχι να αφήνεται στην ατομική πρωτοβουλία, όπως γίνεται σήμερα, που ο κάθε γονιός φροντίζει ιδιωτικά τα παιδιά του, διδάσκοντάς τους τους κλάδους της γνώσης που ο ίδιος θεωρεί ενδεδειγμένους. Για την επίτευξη ενός στόχου που είναι κοινός για όλους, κοινή πρέπει να είναι και η άσκηση. Και, φυσικά, κανείς πολίτης δεν πρέπει να πιστεύει ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά, αντίθετα, ότι όλοι οι πολίτες ανήκουν στην πόλη· ο καθένας δεν είναι παρά ένα μόριο της πόλης, και η φροντίδα για το κάθε ξεχωριστό μόριο πρέπει να γίνεται σε απόλυτο συνταίριασμα με τη φροντίδα για το σύνολο. Από την άποψη αυτή μόνο επαίνους θα πρέπει να έχει κανείς να πει για τους Λακεδαιμονίους, που και μεγάλο ζήλο δείχνουν για την αγωγή των παιδιών τους και την αγωγή αυτή την κάνουν με ένα δημόσιο, κοινό για όλους σύστημα».
οὔτε πρὸς ἀρετὴν οὔτε πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον: Ένα παιδευτικό αγαθό χρήσιμο και για ηθικούς σκοπούς και για τη διαμόρφωση του άριστου βίου είναι π.χ. η μουσική, όπως μαθαίνουμε σε παρακάτω χωρίο των Πολιτικών: «...οἰητέον πρὸς ἀρετήν τι τείνειν τὴν μουσικήν, ὡς δυναμένην... τὸ ἦθος ποιόν τι ποιεῖν, ἐθίζουσαν δύνασθαι χαίρειν ὀρθῶς, ἢ πρὸς διαγωγήν τι συμβάλλεται καὶ πρὸς φρόνησιν».
τῆς ἐμποδὼν παιδείας: Της παιδείας δηλαδή με την οποία είμαστε καθημερινά σε επαφή, της παιδείας που ισχύει στην κοινωνία μας. Σε παρακάτω χωρίο αναφέρει ο Αριστοτέλης τι αποτελούσε συνήθως την παιδεία του καιρού του: ανάγνωση και γραφή, γυμναστική, μουσική και, μερικές φορές, σχέδιο και ζωγραφική. Ένας λόγος που δεν αναφέρει την αριθμητική είναι ίσως ότι στην Αθήνα αυτή διδασκόταν στο σπίτι και όχι στο σχολείο. Για τη γραφή-ανάγνωση και το σχέδιο λέει ο Αριστοτέλης ότι είναι χρήσιμα πρὸς τὸν βίον, για τη γυμναστική ότι συντελεί στην καλλιέργεια της ανδρείας, και για τη μουσική, όπως είπαμε και προηγουμένως, ότι και χρησιμότητα για τη ζωή έχει και ηθική επίδραση στον άνθρωπο ασκεί.
καὶ γὰρ τὴν ἀρετήν... τιμῶσιν: Την ίδια σκέψη είχε εκφράσει και ο Πλάτωνας: αν δεν ξέρουμε καν τι είναι η αρετή, με ποιον τρόπο θα συμβουλέψουμε κάποιον πώς να την κατακτήσει πιο εύκολα;
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η παιδεία πρέπει να ρυθμίζεται με νόμο και να είναι κοινή — δημόσια και ίδια για όλους τους πολίτες.
- Θεμέλιο της θέσης αυτής: οι πολίτες έχουν κοινό σκοπό και ο καθένας είναι μόριον της πόλης.
- Ανοιχτά παραμένουν δύο ερωτήματα: τίς ἔσται ἡ παιδεία (περιεχόμενο) και πῶς χρὴ παιδεύεσθαι (μέθοδος).
- Τρεις άξονες διαφωνίας: στόχος (διάνοια ή ἦθος), περιεχόμενο (χρήσιμα – τείνοντα πρὸς ἀρετήν – περιττά), και το περιεχόμενο της ίδιας της αρετής.
- Η διαφωνία για τη μέθοδο απορρέει από τη διαφωνία για τον σκοπό.
- Πόρισμα: πρέπει να διδάσκονται τα αναγκαία από τα χρήσιμα, όχι όλα.
- Κριτήριο επιλογής: να μην καθιστούν τον μαθητευόμενο βάναυσο.
- Βάναυσο = ό,τι αχρηστεύει σώμα ή νου του ελεύθερου ανθρώπου για τα έργα της αρετής.
- Η αντίληψη αυτή φέρει το ιστορικό αποτύπωμα της δουλοκτητικής κοινωνίας, εκφράζει όμως και τη διαχρονική θέση ότι η παιδεία δεν πρέπει να υποβιβάζεται σε στενή επαγγελματική κατάρτιση.