Ενότητα 19η (Δ 4, 22-26): Είδη δημοκρατίας 🗳️
Το θέμα της ενότητας
Στην Ενότητα 17η ο Αριστοτέλης κατέταξε τα πολιτεύματα σε έξι είδη. Τώρα ο φακός εστιάζει σε ένα από αυτά: τη δημοκρατία. Και αμέσως ανακαλύπτουμε ότι ούτε αυτή είναι ενιαία. Ο Αριστοτέλης, πιστός στην εμπειρική του μέθοδο, διακρίνει πέντε είδη δημοκρατίας, από το πιο μετριοπαθές ως το πιο ακραίο.
Το κριτήριο που τα διαφοροποιεί είναι διπλό: ποιοι έχουν πρόσβαση στα αξιώματα και ποιος είναι η υπέρτατη αρχή — ο νόμος ή ο λαός.
Ο Αριστοτέλης και οι μαθητές του συγκέντρωσαν και μελέτησαν τα πολιτεύματα 158 ελληνικών πόλεων. Από αυτή τη γιγαντιαία συλλογή σώζεται σήμερα μόνο η Ἀθηναίων Πολιτεία. Η λεπτομερής κατάταξη που διαβάζεις εδώ δεν είναι θεωρητική κατασκευή: στηρίζεται σε πραγματικά πολιτεύματα που ο φιλόσοφος είχε καταγράψει.
Το κείμενο 📜
Πρώτο είδος δημοκρατίας είναι αυτή που παίρνει το όνομά της από την όσο γίνεται πιο πιστή εφαρμογή της αρχής της ισότητας. Η ισότητα, σύμφωνα με τον νόμο αυτής της δημοκρατίας, συνίσταται στο ότι οι φτωχοί δεν έχουν περισσότερα δικαιώματα και προνόμια από τους πλούσιους· σε καμιά περίπτωση οι δύο αυτές ομάδες δεν είναι κυρίαρχες η μια της άλλης: και οι δύο είναι όμοιες. Γιατί αν είναι αλήθεια αυτό που υποστηρίζουν μερικοί, πως η ελευθερία και η ισότητα υπάρχουν κατά κύριο λόγο στη δημοκρατία, αυτό θα ήταν έτσι στον μέγιστο δυνατό βαθμό εκεί όπου οι πολίτες —δίχως καμιά εξαίρεση— συμμετέχουν με τον ίδιο τρόπο στη διακυβέρνηση. Από τη στιγμή που ο λαός (ο δήμος) είναι η πλειοψηφία και οι αποφάσεις της πλειοψηφίας είναι αυτό που τελικά επικρατεί, το πολίτευμα αυτό δεν μπορεί παρά να είναι δημοκρατία. Αυτό λοιπόν είναι το πρώτο είδος δημοκρατίας. Ένα δεύτερο είδος είναι αυτό στο οποίο οι πολίτες καταλαμβάνουν τα αξιώματα με κριτήριο την περιουσία τους, εν πάση περιπτώσει χαμηλή· ο κανόνας είναι: όποιος αποκτά τα προβλεπόμενα οικονομικά μέσα, αποκτά το δικαίωμα να καταλαμβάνει αξιώματα· αν τα χάσει, χάνει αυτό το δικαίωμα. Μια τρίτη μορφή δημοκρατίας είναι αυτή στην οποία μπορούν να καταλαμβάνουν αξιώματα όλοι οι πολίτες που δεν έχουν κάποιο κώλυμα (αν είναι, λ.χ., υπόλογοι για κάτι), η υπέρτατη όμως αρχή είναι ο νόμος· μια άλλη μορφή είναι αυτή στην οποία μπορούν όλοι να καταλαμβάνουν αξιώματα αρκεί να είναι πολίτες, η υπέρτατη όμως αρχή είναι ο νόμος. Μια άλλη μορφή δημοκρατίας είναι αυτή στην οποία ισχύουν όλα τα προηγούμενα, η υπέρτατη όμως αρχή είναι τώρα ο λαός, όχι ο νόμος· είναι η περίπτωση κατά την οποία τα ψηφίσματα έχουν μεγαλύτερη ισχύ από τον νόμο· αυτό συμβαίνει όταν στην πόλη υπάρχουν και δρουν δημαγωγοί. Στις δημοκρατικές πόλεις που κυβερνιούνται κατά τον νόμο, δεν κάνει ποτέ την εμφάνισή του δημαγωγός, αλλ' είναι οι άριστοι πολίτες που έχουν την πρωτοκαθεδρία. Οι δημαγωγοί κάνουν την εμφάνισή τους εκεί όπου οι νόμοι δεν αποτελούν την υπέρτατη αρχή.
Τα πέντε είδη δημοκρατίας 📊
| Είδος | Κριτήριο πρόσβασης στα αξιώματα | Υπέρτατη αρχή |
|---|---|---|
| 1ο | Απόλυτη ισότητα: φτωχοί και πλούσιοι έχουν τα ίδια δικαιώματα, καμιά ομάδα δεν κυριαρχεί στην άλλη | Ο νόμος |
| 2ο | Χαμηλό περιουσιακό κριτήριο: αξιώματα σε όσους έχουν την προβλεπόμενη περιουσία (την κερδίζεις — αποκτάς το δικαίωμα· τη χάνεις — το χάνεις) | Ο νόμος |
| 3ο | Όλοι οι πολίτες χωρίς κώλυμα (π.χ. να μην είναι υπόλογοι για κάτι) | Ο νόμος |
| 4ο | Όλοι ανεξαιρέτως, αρκεί να είναι πολίτες | Ο νόμος |
| 5ο | Όλοι, όπως στο 4ο | Ο λαός, όχι ο νόμος — τα ψηφίσματα υπερισχύουν |
Η σειρά δεν είναι τυχαία. Ο Αριστοτέλης προχωρεί κλιμακωτά, από τη στενότερη προς την ευρύτερη συμμετοχή. Και μόλις η συμμετοχή γίνει καθολική, εμφανίζεται το κρίσιμο ερώτημα: ποιος έχει τον τελικό λόγο;
Πρόσεξε πού μπαίνει η πραγματική διαχωριστική γραμμή. Τα τέσσερα πρώτα είδη διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το ποιοι έχουν πρόσβαση στα αξιώματα, αλλά έχουν όλα ένα κοινό: υπέρτατη αρχή είναι ο νόμος. Το πέμπτο είδος σπάει αυτόν τον κανόνα. Εκεί βρίσκεται η ουσιαστική τομή του κειμένου — όχι στην έκταση της συμμετοχής, αλλά στην κυριαρχία του νόμου.
Η πρώτη δημοκρατία: ελευθερία και ισότητα 🤝
Το πρώτο είδος θεμελιώνεται στην ἰσότητα. Ο Αριστοτέλης ορίζει προσεκτικά τι εννοεί: ισότητα σημαίνει ότι ούτε οι φτωχοί έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους πλουσίους, ούτε το αντίστροφο. Καμία από τις δύο ομάδες δεν κυριαρχεί στην άλλη — και οι δύο είναι όμοιες.
Το επιχείρημα που δικαιολογεί την πρωτοκαθεδρία αυτού του είδους είναι λογικά ενδιαφέρον:
- Αν η ελευθερία και η ισότητα είναι τα κύρια γνωρίσματα της δημοκρατίας,
- τότε η πληρέστερη δημοκρατία θα είναι εκείνη όπου αυτά υπάρχουν στον μέγιστο βαθμό,
- δηλαδή εκείνη όπου όλοι ανεξαιρέτως μετέχουν στη διακυβέρνηση με τον ίδιο τρόπο.
Ακολουθεί μια δεύτερη, θεσμική δικαιολόγηση: ο δῆμος αποτελεί την πλειοψηφία, και σε αυτό το πολίτευμα υπερισχύει η γνώμη της πλειοψηφίας — άρα πρόκειται όντως για δημοκρατία.
Η αρχαία σκέψη ανέλυε την ισότητα σε επιμέρους μορφές: ισονομία (ίσα δικαιώματα ενώπιον του νόμου), ισηγορία (ίσο δικαίωμα λόγου στην εκκλησία του δήμου), ισοτέλεια (ίσες υποχρεώσεις). Το «όλοι μετέχουν με τον ίδιο τρόπο» του Αριστοτέλη συμπυκνώνει και τις τρεις.
Το περιουσιακό κριτήριο: το δεύτερο είδος 💰
Το δεύτερο είδος έχει ενδιαφέρον γιατί δείχνει πόσο ευρύς είναι ο όρος «δημοκρατία» για τον Αριστοτέλη. Εδώ υπάρχει τίμημα, δηλαδή περιουσιακό όριο — αλλά χαμηλό, ώστε η πλειονότητα των πολιτών να το πληροί.
Το χαρακτηριστικό του είναι η κινητικότητα: το δικαίωμα δεν είναι κληρονομικό ή μόνιμο, αλλά συνδεδεμένο με την τρέχουσα οικονομική κατάσταση. Όποιος αποκτά την περιουσία αποκτά το δικαίωμα· όποιος τη χάνει, το χάνει. Ακριβώς επειδή το όριο είναι χαμηλό, το πολίτευμα παραμένει δημοκρατικό και δεν γλιστρά στην ολιγαρχία.
Το πέμπτο είδος: όταν ο νόμος χάνει την κυριαρχία 🚨
Στο πέμπτο είδος η συμμετοχή είναι καθολική — όπως και στο τέταρτο — αλλά κάτι θεμελιώδες έχει αλλάξει: υπέρτατη αρχή δεν είναι πια ο νόμος, αλλά ο λαός. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι τα ψηφίσματα υπερισχύουν των νόμων.
| Νόμος | Ψήφισμα |
|---|---|
| Καθολική ισχύς | Περιστασιακή ισχύς |
| Μόνιμος | Ισχύει ώσπου να τον αντικαταστήσει άλλο ψήφισμα |
| Ρυθμίζει γενικά, εκ των προτέρων | Απαντά σε συγκεκριμένη, τρέχουσα περίσταση |
| Απρόσωπος, σταθερός | Εκφράζει τη διάθεση της στιγμής |
Όταν το προσωρινό υπερισχύει του μόνιμου και το ειδικό του γενικού, η πόλη χάνει τη σταθερότητά της. Και τότε ανοίγει ο δρόμος για τους δημαγωγούς.
Ο Αριστοτέλης διατυπώνει μια εντυπωσιακά καθαρή σχέση:
- Όπου κυριαρχεί ο νόμος → δεν εμφανίζονται δημαγωγοί → την πρωτοκαθεδρία έχουν οι άριστοι πολίτες.
- Όπου δεν κυριαρχεί ο νόμος → εμφανίζονται δημαγωγοί → ο λαός παρασύρεται.
Αλλού στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης το λέει ρητά: αυτή η ακραία δημοκρατία μοιάζει με τυραννία, γιατί ο δήμος λειτουργεί ως μονάρχης, «σύνθετος από πολλούς», και οι δημαγωγοί παίζουν τον ρόλο των κολάκων του τυράννου. Η υπέρβαση κάθε ορίου μετατρέπει το πολίτευμα στο αντίθετό του — μια σκέψη βαθιά αριστοτελική, συγγενική με τη θεωρία της μεσότητας.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
η ελευθερία και η ισότητα: Η ελευθερία είναι χαρακτηριστικό της δημοκρατίας, όχι μόνο με το νόημα ότι στο πολίτευμα αυτό μπορεί κανείς να ζει ὡς βούλεται (γνώρισμα του δούλου είναι τὸ ζῆν μὴ ὡς βούλεται), αλλά και με το νόημα ότι στο πολίτευμα αυτό τα αξιώματα προορίζονται για όλους τους πολίτες· γνώρισμα της ελευθερίας, λέει αλλού στο ίδιο έργο ο Αριστοτέλης, είναι τὸ ἐν μέρει (= με τη σειρά) ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν. Η ισότητα, πάλι, είναι χαρακτηριστικό της δημοκρατίας με το νόημα ότι το δικαίωμα να καταλαμβάνουν αξιώματα στην πολιτεία το έχουν όλοι οι πολίτες ὁμοίως.
η υπέρτατη αρχή είναι ο νόμος: Κατά τον Πίνδαρο, τον ποιητή που ύμνησε τους νικητές στους μεγάλους πανελλήνιους αθλητικούς αγώνες, ο νόμος ήταν ὁ πάντων βασιλεύς, ενώ ο σοφιστής Ιππίας είχε καταλήξει στη διατύπωση ότι ο νόμος είναι τύραννος τῶν ἀνθρώπων. Διατυπώσεις όπως αυτές ήθελαν, βέβαια, να πουν ότι η δημοκρατία είναι πιο δυνατή εκεί όπου οι πολίτες φοβούνται τον νόμο σαν αφέντη τους και βασιλιά τους. Παράβαλε και τον Επιτάφιο του Θουκυδίδη, όπου η δημοκρατία συσχετίζεται με το κύρος των νόμων.
ψηφίσματα: Αποφάσεις της εκκλησίας του δήμου. Σε αντίθεση με τον νόμο, που είχε καθολική και μόνιμη ισχύ, το ψήφισμα είχε χαρακτήρα περιστασιακό και, επομένως, διατηρούσε την ισχύ του μόνο ως τη στιγμή που ένα άλλο ψήφισμα, αποτέλεσμα νέων περιστάσεων, ερχόταν να το αντικαταστήσει. Όχι σπάνια τα ψηφίσματα ήταν αντίθετα με τους νόμους της πόλης· η εκκλησία όμως του δήμου, λειτουργώντας ως απόλυτος μονάρχης, δεν δίσταζε να παίρνει τέτοιες αποφάσεις, ωσάν αυτή να ήταν υπεράνω του νόμου. Σ' αυτό παρασυρόταν συχνά από τους δημαγωγούς.
δημαγωγοί: Έκαναν την εμφάνισή τους στην αθηναϊκή πολιτική σκηνή ύστερα από τον θάνατο του Περικλή (429 π.Χ.). Ήταν γέννημα της νέας αστικής τάξης που δημιουργήθηκε τότε στην Αθήνα με την ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνικής παραγωγής. Έχοντας, συχνά, το χάρισμα του λόγου και, πάντως, δίχως επίσημες θέσεις στην πολιτεία και, άρα, δίχως συγκεκριμένες υποχρεώσεις, ασκούσαν μεγάλη επιρροή στον λαό προτείνοντας ευχάριστες στον πολύ κόσμο πολιτικές δίχως να έχουν την ευθύνη της υλοποίησής τους. Σχηματισμένη από το ουσιαστικό δῆμος (= λαός) και από το θέμα του ρήματος ἄγω (= οδηγώ), η λέξη είχε σε αρκετούς συγγραφείς τη σημασία του οδηγητή, του ηγέτη του λαού· γρήγορα όμως, ασφαλώς στην εποχή του Αριστοτέλη, πήρε αρνητικό περιεχόμενο, επειδή οι δημαγωγοί κατάντησαν απλώς να παρασέρνουν τον λαό. Ο Αριστοτέλης λέει αλλού στο ίδιο έργο ότι ο δημαγωγός είναι τοῦ δήμου κόλαξ, και κάνει λόγο για την ἀσέλγειαν των δημαγωγών.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η δημοκρατία δεν είναι ενιαία: ο Αριστοτέλης διακρίνει πέντε είδη, με κριτήρια την πρόσβαση στα αξιώματα και την υπέρτατη αρχή.
- 1ο: πλήρης ισότητα φτωχών και πλουσίων. 2ο: χαμηλό περιουσιακό τίμημα, με κινητικότητα. 3ο: όλοι όσοι δεν έχουν κώλυμα. 4ο: όλοι ανεξαιρέτως. 5ο: όλοι, αλλά κυρίαρχος είναι ο λαός και όχι ο νόμος.
- Στα τέσσερα πρώτα είδη κυριαρχεί ο νόμος· μόνο στο πέμπτο υπερισχύουν τα ψηφίσματα.
- Νόμος: καθολικός και μόνιμος. Ψήφισμα: περιστασιακό και προσωρινό.
- Η κυριαρχία του νόμου είναι για τον Αριστοτέλη το θεμελιώδες κριτήριο υγείας ενός πολιτεύματος.
- Όπου κυριαρχεί ο νόμος, πρωταγωνιστούν οι άριστοι πολίτες· όπου εκπίπτει, εμφανίζονται οι δημαγωγοί.
- Το πέμπτο είδος, η ακραία δημοκρατία, εκφυλίζεται σε κάτι που θυμίζει τυραννία του πλήθους.