Ενότητα 18η (Γ 11, 1-4): Πρέπει το πλήθος των πολιτών να ασκεί την πολιτική εξουσία; 🗳️
Το θέμα της ενότητας
Ένα από τα πιο τολμηρά κείμενα της αρχαίας πολιτικής σκέψης. Ο Αριστοτέλης θέτει το ερώτημα που χώριζε τους Έλληνες στοχαστές: ποιος πρέπει να κυβερνά, οι πολλοί ή οι λίγοι άριστοι; Και δίνει μια απάντηση που πάει κόντρα στον δάσκαλό του Πλάτωνα: το πλήθος, ενωμένο, μπορεί να είναι σοφότερο από τους λίγους.
Το επιχείρημα αυτό είναι γνωστό στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία ως επιχείρημα της αθροιστικής σοφίας ή «σοφία του πλήθους» και εξακολουθεί να συζητιέται μέχρι σήμερα.
Ο Πλάτωνας στην Πολιτεία υποστήριξε ότι πρέπει να κυβερνούν οι φιλόσοφοι-βασιλείς, γιατί μόνο αυτοί έχουν γνώση του αγαθού. Ο Αριστοτέλης, είκοσι χρόνια μαθητής του, καταλήγει στο αντίθετο: υπό ορισμένες προϋποθέσεις, το σύνολο των πολιτών κρίνει καλύτερα από κάθε ειδικό.
Το κείμενο 📜
Η άποψη ότι την εξουσία στην πόλη πρέπει μάλλον να την ασκεί το πλήθος παρά οι άριστοι που είναι λίγοι, νομίζω ότι μπορεί να συζητηθεί —με το νόημα ότι είναι μια άποψη που παρουσιάζει, βέβαια, κάποιες δυσκολίες, που περιέχει όμως ίσως και κάποια αλήθεια. Για το πλήθος μπορεί κανείς να πει τούτο: το κάθε επιμέρους άτομο μπορεί να μην είναι τίποτε το αξιόλογο, ενωμένοι όμως όλοι μαζί είναι ενδεχόμενο να είναι, όχι σαν άτομα αλλά σαν σύνολο, καλύτεροι από εκείνους —όπως ακριβώς τα δείπνα που γίνονται με τη συνεισφορά πολλών είναι καλύτερα από εκείνα που γίνονται με έξοδα ενός μόνο ανθρώπου. Πολλοί καθώς είναι, ο καθένας διαθέτει ένα μόριο αρετής και φρόνησης, και έτσι, ενωμένοι οι πολλοί γίνονται, κατά κάποιο τρόπο, ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, με πολλά χέρια και με πολλές αισθήσεις —και με ανάλογη, βέβαια, αρετή και εξυπνάδα. Γι' αυτό και οι πολλοί είναι σε θέση να κρίνουν καλύτερα τα έργα της μουσικής και των ποιητών: ο ένας κρίνει ένα μέρος, ο άλλος ένα άλλο, και όλοι μαζί το σύνολο. Από την άλλη όμως μεριά, οι αξιόλογοι άνθρωποι είναι ανώτεροι από το κάθε επιμέρους άτομο ενός πλήθους, ακριβώς γιατί στο πρόσωπο τους συνενώνονται στοιχεία που εκεί είναι διάσπαρτα και χωριστά —έτσι δεν λέμε ότι συμβαίνει και στην περίπτωση των ωραίων και μη ωραίων ανθρώπων, των ζωγραφισμένων και αληθινών μορφών; Αν τα στοιχεία αυτά τα πάρουμε χωριστά, μπορούμε, βέβαια, τότε να πούμε ότι το τάδε συγκεκριμένο άτομο έχει πιο όμορφο μάτι από το μάτι του ανθρώπου της ζωγραφιάς, ή ότι ένα άλλο άτομο έχει πιο όμορφο κάποιο άλλο μέλος του σώματος του.
Η στάση του Αριστοτέλη: μια ζυγαριά 🔍
Πρόσεξε πόσο προσεκτικά διατυπώνεται η θέση. Ο Αριστοτέλης δεν λέει «οι πολλοί πρέπει να κυβερνούν». Λέει ότι η άποψη αυτή «μπορεί να συζητηθεί»: παρουσιάζει δυσκολίες, αλλά περιέχει ίσως και κάποια αλήθεια.
Είναι η τυπική αριστοτελική διαλεκτική μέθοδος: εξέταση και των δύο πλευρών, χωρίς βιαστικά συμπεράσματα. Το κείμενο έχει έτσι δύο σκέλη που ισορροπούν.
| Σκέλος | Θέση | Επιχειρήματα |
|---|---|---|
| Α. Υπέρ του πλήθους | Οι πολλοί μαζί υπερέχουν των λίγων αρίστων | Παράδειγμα του κοινού δείπνου, εικόνα του πολυμελούς ανθρώπου, κρίση έργων τέχνης |
| Β. Υπέρ των αρίστων | Ο άριστος υπερέχει από κάθε μεμονωμένο άτομο του πλήθους | Παράδειγμα των ωραίων μορφών και της ζωγραφικής |
Η φράση «όχι σαν άτομα αλλά σαν σύνολο» είναι το κλειδί ολόκληρης της ενότητας. Ο Αριστοτέλης δεν ισχυρίζεται ποτέ ότι ο κάθε απλός πολίτης είναι καλύτερος από τον άριστο. Ισχυρίζεται ότι το αθροισμένο πλήθος, ως ενιαίο σώμα, μπορεί να ξεπερνά τους λίγους. Ένα προς ένα, οι άριστοι κερδίζουν· όλοι μαζί, οι πολλοί.
Το επιχείρημα υπέρ της συλλογικής κρίσης 🤝
Ο συλλογισμός στηρίζεται σε μια απλή αρχή: η αρετή και η φρόνηση δεν είναι συγκεντρωμένες σε λίγους, αλλά διάσπαρτες σε όλους σε μικρές δόσεις. Ο καθένας διαθέτει «ένα μόριο αρετής και φρόνησης». Αν αυτά τα μόρια συγκεντρωθούν, δίνουν ένα σύνολο μεγαλύτερο από ό,τι διαθέτει ο οποιοσδήποτε μεμονωμένος άριστος.
Ο Αριστοτέλης το στηρίζει με τρία παραδείγματα:
1. Το κοινό δείπνο. Το δείπνο στο οποίο συνεισφέρουν πολλοί είναι πλουσιότερο από εκείνο που πληρώνει ένας μόνο. Είναι ένα καθημερινό, χειροπιαστό παράδειγμα — χαρακτηριστικό της αριστοτελικής μεθόδου.
2. Ο άνθρωπος με τα πολλά μέλη. Οι πολλοί ενωμένοι γίνονται «ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις». Η εικόνα δείχνει ότι το πλήθος δεν είναι απλό άθροισμα αλλά ένα ενιαίο σώμα με πολλαπλασιασμένες ικανότητες — και ανάλογα πολλαπλασιασμένη αρετή και εξυπνάδα.
3. Η κρίση των έργων τέχνης. Στη μουσική και στην ποίηση ο ένας συλλαμβάνει μια πλευρά, ο άλλος μια άλλη, και όλοι μαζί το σύνολο. Το παράδειγμα δεν είναι τυχαίο: οι Αθηναίοι πολίτες ήταν πράγματι το κριτήριο στους δραματικούς αγώνες.
Στα Μεγάλα Διονύσια, η επιτροπή που έκρινε τις τραγωδίες προερχόταν με κλήρο από τους πολίτες. Ο Αριστοτέλης δηλαδή δεν επινοεί ένα θεωρητικό παράδειγμα: περιγράφει έναν θεσμό που λειτουργούσε στην πράξη.
Το αντεπιχείρημα: η υπεροχή των αρίστων 🎨
Στο δεύτερο σκέλος ο Αριστοτέλης ζυγίζει και την αντίθετη πλευρά. Ο σπουδαῖος άνθρωπος υπερέχει από κάθε επιμέρους άτομο του πλήθους, γιατί στο πρόσωπό του συνενώνονται τα στοιχεία που στο πλήθος βρίσκονται διάσπαρτα και χωριστά.
Το παράδειγμα είναι από τη ζωγραφική: ο ζωγράφος συνθέτει μια ωραία μορφή παίρνοντας το καλύτερο από πολλά πρόσωπα. Η ζωγραφισμένη μορφή είναι συνολικά ωραιότερη από κάθε πραγματικό πρόσωπο — αν και, αν πάρουμε τα στοιχεία ένα ένα, κάποιος πραγματικός άνθρωπος μπορεί να έχει ωραιότερο μάτι ή ωραιότερο κάποιο άλλο μέλος.
| Σύγκριση | Ποιος υπερέχει |
|---|---|
| Ο άριστος έναντι ενός μέλους του πλήθους | Ο άριστος — η αρετή του είναι συγκεντρωμένη |
| Ο άριστος έναντι ολόκληρου του πλήθους ως σώματος | Το πλήθος — τα διάσπαρτα μόρια αθροίζονται |
Έτσι τα δύο σκέλη δεν αλληλοαναιρούνται. Το καθένα ισχύει σε διαφορετικό επίπεδο σύγκρισης.
Ο Αριστοτέλης δεν εξιδανικεύει κάθε πλήθος. Σε επόμενα χωρία των Πολιτικών διευκρινίζει ότι το επιχείρημα ισχύει μόνο (α) όταν το πλήθος δεν είναι εντελώς αδιάφορο και ανάξιο — αλλιώς δεν υπάρχουν μόρια αρετής για να αθροιστούν, και (β) όταν οι πολλοί κρίνουν συλλογικά, ως σώμα, και όχι ο καθένας μόνος του. Η θέση του δηλαδή είναι υπό όρους, όχι απόλυτη.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
το κάθε επιμέρους άτομο μπορεί να μην είναι τίποτε το αξιόλογο, όλοι όμως μαζί ενωμένοι...: Η ιδέα ήταν παλιά· ήδη ο Όμηρος, περιγράφοντας μια φοβερή μάχη Αχαιών-Τρώων δίπλα στα καράβια, βάζει κάποια στιγμή στο στόμα του Ποσειδώνα την ακόλουθη φράση, με την οποία ο θεός θέλει να εμψυχώσει τον ήρωα Ιδομενέα: «κι οι πιο αχαμνοί, σαν πουν να σμίξουνε, κάτι θα κάνουν πάντα» («συμφερτὴ δ' ἀρετὴ πέλει ἀνδρῶν καὶ μάλα λυγρῶν»).
όχι σαν άτομα, αλλά σαν σύνολο: Θυμήσου τον ορισμό που έδωσε παραπάνω ο Αριστοτέλης για τον πολίτη: η συμμετοχή των πολιτών στην εκκλησία του δήμου και ο μεγάλος αριθμός των πολιτών-δικαστών έδειχνε καθαρά πως το σώμα των πολιτών θεωρούνταν στην Αθήνα ικανό να παίρνει αποφάσεις, χάρη στην αθροιστικά συσσωρευόμενη αρετή και φρόνηση.
οι πολλοί είναι σε θέση να κρίνουν καλύτερα...: Δεν ήταν αυτή η γνώμη του Σωκράτη και του Πλάτωνα. Ο Σωκράτης, σύμφωνα με όσα μας διηγείται ο βιογράφος των αρχαίων φιλοσόφων Διογένης ο Λαέρτιος, έλεγε πως η γνώμη μας για την αρετή δεν μπορεί τελικά να διαμορφώνεται με τον τρόπο με τον οποίο καταλήγουν στις αποφάσεις τους οι δικαστές· τέτοια θέματα, ήθελε να πει, είναι θέματα των ειδικών και όχι του πλήθους — μήπως και ο ίδιος δεν υπήρξε θύμα της γνώμης των πολλών; Ο Πλάτωνας, από την άλλη, μίλησε στους Νόμους του για ἀμούσους βοὰς πλήθους και παραπονέθηκε, στο τέλος, ότι «τὰ θέατρα ἐξ ἀφώνων φωνήεντ' ἐγένοντο», δηλαδή το κοινό του θεάτρου απέκτησε δυστυχώς φωνή, από άφωνο που ήταν πρώτα, και ότι «ἀντὶ ἀριστοκρατίας... θεατροκρατία τις πονηρὰ γέγονεν».
των ζωγραφισμένων και αληθινών μορφών: Συζητώντας κάποτε με τον ζωγράφο Παρράσιο ο Σωκράτης τον υποχρέωσε να παραδεχτεί ότι δεν είναι και τόσο εύκολο να συναντήσεις άνθρωπο αψεγάδιαστο σε όλα· γι' αυτό και οι ζωγράφοι παίρνουν από πολλούς ό,τι πιο όμορφο έχει ο καθένας τους, και έτσι κάνουν στις ζωγραφιές τους τα σώματα να φαίνονται όμορφα στο σύνολό τους. Είναι γνωστό για τον σπουδαίο ζωγράφο του 5ου αι. π.Χ. Ζεύξη ότι απέδωσε την ομορφιά της Ελένης με αυτόν τον τρόπο.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Το ερώτημα: πρέπει να κυβερνά το πλήθος ή οι λίγοι άριστοι;
- Ο Αριστοτέλης εξετάζει διαλεκτικά και τις δύο πλευρές: η θέση υπέρ των πολλών έχει δυσκολίες, αλλά και κάποια αλήθεια.
- Επιχείρημα υπέρ του πλήθους: κάθε πολίτης έχει ένα μόριο αρετής και φρόνησης· αθροισμένα, τα μόρια αυτά ξεπερνούν την αρετή των λίγων.
- Τρία παραδείγματα: το κοινό δείπνο, ο άνθρωπος με τα πολλά μέλη, η κρίση των έργων τέχνης.
- Επιχείρημα υπέρ των αρίστων: στον σπουδαίο άνθρωπο τα προτερήματα είναι συγκεντρωμένα, ενώ στο πλήθος διάσπαρτα — όπως στη ζωγραφισμένη ωραία μορφή.
- Η σύγκριση γίνεται σε δύο επίπεδα: άριστος έναντι ατόμου (κερδίζει ο άριστος) και άριστοι έναντι συνόλου (κερδίζει το σύνολο).
- Η θέση είναι υπό όρους: το πλήθος δεν πρέπει να είναι ευτελές και πρέπει να κρίνει συλλογικά.
- Ο Αριστοτέλης αποστασιοποιείται εδώ από τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη, θεμελιώνοντας φιλοσοφικά τη συλλογική λήψη αποφάσεων.