Ενότητα 17η (Γ 7, 1-3, 5): Τα ορθά πολιτεύματα και οι παρεκκλίσεις από αυτά ⚖️
Το θέμα της ενότητας
Αφού όρισε τον πολίτη και την πόλη, ο Αριστοτέλης περνά στο μεγάλο ερώτημα της πολιτικής επιστήμης: πόσα είδη πολιτευμάτων υπάρχουν και ποια από αυτά είναι σωστά; Η απάντησή του είναι από τις πιο διάσημες σελίδες της πολιτικής σκέψης — μια κατάταξη έξι πολιτευμάτων που θα επηρεάσει την Ευρώπη για δύο χιλιάδες χρόνια.
Το εντυπωσιακό είναι πόσο απλό είναι το εργαλείο του: δύο μόνο ερωτήματα. Πόσοι κυβερνούν; Και για ποιον κυβερνούν;
Το εξαπλό σχήμα του Αριστοτέλη το συναντούμε ξανά στον Πολύβιο, στον Κικέρωνα, στον Θωμά Ακινάτη, στον Μακιαβέλι και στον Μοντεσκιέ. Ακόμη και σήμερα, όταν λέμε «μοναρχία», «αριστοκρατία», «ολιγαρχία» ή «τυραννία», χρησιμοποιούμε ουσιαστικά το λεξιλόγιο που παγιώθηκε εδώ.
Το κείμενο 📜
Ύστερα από όσα είπαμε δίνοντας όλες τις απαραίτητες εξηγήσεις για τα θέματα που μας απασχόλησαν, σειρά στη διερεύνησή μας έχει τώρα το θέμα των πολιτευμάτων, να δούμε πόσα είναι και ποια η φύση του καθενός τους. Και πρώτα, βέβαια, τα ορθά· γιατί οι παρεκκλίσεις και οι διαστρεβλώσεις θα γίνουν φανερές μόλις θα έχουν καθοριστεί τα ορθά πολιτεύματα. Επειδή όταν λέμε "πολίτευμα" εννοούμε "αρχή, το σώμα δηλαδή που ασκεί τη διακυβέρνηση στην πόλη", και η "κυβέρνηση" είναι η ύψιστη αρχή στις πόλεις, αναγκαστικά η ύψιστη αρχή θα είναι ή ένα μόνο άτομο ή λίγα άτομα ή το σύνολο των πολιτών. Όταν λοιπόν ο ένας ή οι λίγοι ή το πλήθος ολόκληρο ασκούν την εξουσία για την εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος, αυτά τα πολιτεύματα δεν μπορεί παρά να είναι ορθά· όταν, αντίθετα, η εξουσία ασκείται για την εξυπηρέτηση του ιδιαίτερου συμφέροντος είτε του ενός είτε των λίγων είτε του πλήθους, τα πολιτεύματα αυτά είναι παρεκκλίσεις και διαστρεβλώσεις των ορθών. Γιατί ή το όνομα του πολίτη δεν πρέπει να δίνεται σε ανθρώπους που είναι κατά το πολίτευμα μέλη της πόλης (ενν. μια και δεν λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματά τους), ή (ενν. αν τους δίνεται το όνομα του πολίτη) πρέπει να έχουν το μερτικό τους στα πλεονεκτήματα που ανήκουν στα μέλη της πόλης. Συνηθίζουμε λοιπόν να ονομάζουμε: "βασιλεία" τη μοναρχία που αποβλέπει στο κοινό συμφέρον και "αριστοκρατία" το πολίτευμα στο οποίο τη διακυβέρνηση ασκούν λίγα (περισσότερα του ενός) άτομα (το όνομα οφείλεται είτε στο ότι κυβερνούν οι άριστοι είτε στο ότι ασκούν την εξουσία αποβλέποντας σε ό,τι είναι άριστο για την πόλη και για τα μέλη της)· όταν, τέλος, κυβερνά ο λαός αποβλέποντας στο κοινό συμφέρον, αυτό το πολίτευμα (στα αρχαία ελληνικά: αυτή η πολιτεία) πήρε το όνομα "πολιτεία", μια λέξη που είναι κοινή για όλα τα πολιτεύματα (στα αρχαία ελληνικά: για όλες τις πολιτείες). ... Παρεκκλίσεις και διαστρεβλώσεις των πολιτευμάτων που αναφέραμε είναι: της βασιλείας η "τυραννία", της αριστοκρατίας η "ολιγαρχία", της πολιτείας η "δημοκρατία". Η τυραννία είναι, πράγματι, μια μοναρχία που υπηρετεί το συμφέρον του μονάρχη, η ολιγαρχία υπηρετεί το συμφέρον των πλουσίων και η δημοκρατία το συμφέρον των απόρων, κανένα όμως από τα πολιτεύματα αυτά δεν υπηρετεί το συμφέρον του συνόλου των πολιτών.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
Ο Αριστοτέλης δεν πετάει στο τραπέζι μια έτοιμη λίστα. Χτίζει την ταξινόμηση βήμα βήμα, με αυστηρή λογική αλληλουχία:
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Ορισμός | Πολίτευμα = το σώμα που ασκεί τη διακυβέρνηση (ἀρχή)· η κυβέρνηση είναι η ύψιστη αρχή στην πόλη |
| 2. Πρώτο κριτήριο | Πόσοι κυβερνούν; Οι λογικά δυνατές απαντήσεις είναι μόνο τρεις: ένας, λίγοι, όλοι |
| 3. Δεύτερο κριτήριο | Για ποιον κυβερνούν; Για το κοινό ή για το ίδιο συμφέρον |
| 4. Διασταύρωση | 3 × 2 = έξι πολιτεύματα: τρία ορθά και τρεις παρεκκλίσεις |
| 5. Ονοματοδοσία | Κάθε ένα παίρνει το καθιερωμένο του όνομα |
Το βήμα 2 στηρίζεται σε μια διαιρετική μέθοδο που εξαντλεί όλες τις λογικές δυνατότητες: αν κυβερνά ένα σώμα, ή θα αποτελείται από ένα άτομο, ή από λίγα, ή από όλους. Τρίτη περίπτωση δεν υπάρχει.
Το αποφασιστικό κριτήριο: το κοινό συμφέρον 🎯
Το πρώτο κριτήριο (πόσοι κυβερνούν) είναι ποσοτικό και από μόνο του δεν λέει τίποτε για την αξία του πολιτεύματος. Το κρίσιμο είναι το δεύτερο, το ποιοτικό: αν η εξουσία ασκείται πρὸς τὸ κοινῇ συμφέρον ή πρὸς τὸ ἴδιον.
Για τον Αριστοτέλη δεν είναι ο αριθμός των κυβερνώντων που κάνει ένα πολίτευμα καλό ή κακό. Ένας μονάρχης μπορεί να είναι άριστος ηγέτης, και ολόκληρο το πλήθος μπορεί να κυβερνά εγωιστικά. Ο σκοπός της εξουσίας είναι το μέτρο. Αν το κρατήσεις αυτό, έχεις κρατήσει την ουσία της ενότητας.
Ο Αριστοτέλης θεμελιώνει το κριτήριο αυτό με ένα επιχείρημα που πηγάζει από τον ορισμό του πολίτη της προηγούμενης ενότητας. Το επιχείρημα έχει τη μορφή διλήμματος:
- Είτε δεν πρέπει να ονομάζουμε «πολίτες» ανθρώπους των οποίων τα συμφέροντα αγνοούνται από την εξουσία,
- είτε, αν τους ονομάζουμε πολίτες, πρέπει να έχουν και το μερίδιό τους στα οφέλη της κοινωνικής ζωής.
Και τα δύο σκέλη οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: ένα πολίτευμα που θυσιάζει μέρος των πολιτών στο συμφέρον μιας μερίδας αναιρεί το ίδιο το νόημα της ιδιότητας του πολίτη. Γι' αυτό είναι παρέκκλιση.
Ο πίνακας των έξι πολιτευμάτων 📊
| Ποιοι κυβερνούν | Ορθό πολίτευμα (κοινό συμφέρον) | Παρεκκλίνον πολίτευμα (ίδιον συμφέρον) | Ποιον εξυπηρετεί η παρέκκλιση |
|---|---|---|---|
| Ένας | Βασιλεία | Τυραννία | Τον ίδιο τον μονάρχη |
| Λίγοι | Αριστοκρατία | Ολιγαρχία | Τους πλουσίους |
| Όλοι | Πολιτεία | Δημοκρατία | Τους απόρους |
Τα ορθά πολιτεύματα
- Βασιλεία: η μοναρχία που αποβλέπει στο κοινό συμφέρον. Ο ένας κυβερνά, αλλά για όλους.
- Αριστοκρατία: η διακυβέρνηση των λίγων. Ο Αριστοτέλης δίνει δύο πιθανές ετυμολογήσεις του ονόματος: είτε επειδή κυβερνούν οι ἄριστοι, είτε επειδή κυβερνούν αποβλέποντας στο ἄριστον για την πόλη.
- Πολιτεία: η διακυβέρνηση από το σύνολο των πολιτών με γνώμονα το κοινό συμφέρον. Ο Αριστοτέλης σημειώνει ότι το πολίτευμα αυτό δανείστηκε ως όνομά του τη λέξη που δηλώνει γενικά το πολίτευμα — μια ονομασία δηλαδή κοινή, χωρίς δικό της ξεχωριστό όρο.
Είναι το πιο συχνό λάθος στις εξετάσεις. Η αριστοτελική πολιτεία είναι ορθό πολίτευμα, ενώ η αριστοτελική δημοκρατία είναι παρέκκλιση. Η σημερινή μας δημοκρατία, όπου όλοι κυβερνούν αποβλέποντας στο κοινό καλό, αντιστοιχεί στην αριστοτελική πολιτεία, όχι στη «δημοκρατία» του Αριστοτέλη. Ποτέ μη μεταφράσεις μηχανικά τον όρο δημοκρατία.
Οι τρεις παρεκκλίσεις
Οι παρεκβάσεις (παρεκκλίσεις, διαστρεβλώσεις) προκύπτουν όταν το ίδιο σώμα κυβερνά για τον εαυτό του:
- Τυραννία: μοναρχία προς όφελος του μονάρχη. Είναι η χειρότερη μορφή, γιατί διαστρέφει το καλύτερο.
- Ολιγαρχία: εξουσία των λίγων προς όφελος των πλουσίων.
- Δημοκρατία: εξουσία των πολλών προς όφελος των απόρων.
Πρόσεξε την τελευταία φράση του κειμένου: «κανένα όμως από τα πολιτεύματα αυτά δεν υπηρετεί το συμφέρον του συνόλου των πολιτών». Αυτή είναι η κοινή κατηγορία και στα τρία.
Πρόσεξε ότι στην ολιγαρχία και στη δημοκρατία ο Αριστοτέλης δεν μιλάει πια για «λίγους» και «πολλούς», αλλά για πλουσίους και απόρους. Αλλού στα Πολιτικά το λέει ρητά: το ουσιαστικό κριτήριο δεν είναι ο αριθμός αλλά ο πλούτος. Τυχαίνει απλώς οι πλούσιοι να είναι πάντα λίγοι και οι φτωχοί πολλοί. Είναι μια από τις πιο διεισδυτικές παρατηρήσεις της αρχαίας πολιτικής σκέψης.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
πρέπει να έχουν το μερτικό τους στα πλεονεκτήματα που ανήκουν στα μέλη της πόλης: Στα πλεονεκτήματα δηλαδή που εξασφαλίζουν την ευδαιμονία, η οποία είναι και το τέλος, ο σκοπός της πόλης.
κυβερνούν οι άριστοι: Οι ἄριστοι, όπως γράφει αλλού ο Αριστοτέλης, ορίζονται με βάση την παιδεία, τη μόρφωση που έχουν, η οποία είναι σύμφωνη με τον νόμο (ὑπὸ τοῦ νόμου κειμένη). Από την υπεροχή τους αυτή απορρέει και το γεγονός ότι ξεπερνούν σε αρετή τους άλλους πολίτες και αποβλέπουν στο κοινό καλό.
πολιτεία: Τον όρο πολιτεία τον βρίσκουμε στον 4ο αι. π.Χ. να χρησιμοποιείται και από άλλους συγγραφείς, ιδίως τους ρήτορες. Δηλώνονταν με αυτόν μη μοναρχικά πολιτεύματα και η θετική εκδοχή της δημοκρατίας. Εκτροπή αυτού του πολιτεύματος ήταν η εκδοχή της δημοκρατίας που απέβλεπε στην εξυπηρέτηση του συμφέροντος μόνο των απόρων.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Πολίτευμα για τον Αριστοτέλη είναι το σώμα που ασκεί την ύψιστη εξουσία στην πόλη.
- Δύο κριτήρια ταξινόμησης: ποσοτικό (ένας / λίγοι / όλοι) και ποιοτικό (κοινό / ίδιον συμφέρον).
- Η διασταύρωσή τους δίνει έξι πολιτεύματα: τρία ορθά και τρεις παρεκκλίσεις.
- Ορθά: βασιλεία – αριστοκρατία – πολιτεία. Παρεκκλίσεις: τυραννία – ολιγαρχία – δημοκρατία.
- Το αποφασιστικό κριτήριο είναι ο σκοπός της εξουσίας, όχι ο αριθμός των κυβερνώντων.
- Το κοινό συμφέρον θεμελιώνεται στον ορισμό του πολίτη: όποιος λέγεται πολίτης πρέπει να μετέχει και στα οφέλη της πόλης.
- Η πολιτεία είναι ορθό πολίτευμα και δεν ταυτίζεται με τη σημερινή έννοια της δημοκρατίας.
- Ολιγαρχία και δημοκρατία διακρίνονται στην πραγματικότητα από τον πλούτο (πλούσιοι / άποροι), όχι απλώς από τον αριθμό.