Ενότητα 16η (Γ 1, 3-4, 6, 12): Ο πολίτης ορίζεται από τη συμμετοχή στην εξουσία 🏛️
Το θέμα της ενότητας
Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης απέδειξε ότι, για να καταλάβουμε τι είναι η πόλη, πρέπει πρώτα να ορίσουμε τι είναι ο πολίτης. Εδώ δίνει την απάντηση. Και η μέθοδός του είναι υποδειγματική: πρώτα απορρίπτει τα λανθασμένα κριτήρια (τον τόπο κατοικίας, την πρόσβαση στα δικαστήρια) και μετά δίνει το σωστό — τη συμμετοχή στην πολιτική και τη δικαστική εξουσία.
Το ερώτημα «ποιος είναι πολίτης;» δεν ήταν θεωρητικό στην αρχαία Αθήνα. Με τον νόμο του Περικλή (451 π.Χ.) πολίτης ήταν μόνο όποιος είχε και τους δύο γονείς Αθηναίους. Χιλιάδες άνθρωποι ζούσαν μόνιμα στην πόλη — μέτοικοι, δούλοι, ξένοι έμποροι — χωρίς ποτέ να γίνουν πολίτες.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ὁ πολίτης οὐ τῷ οἰκεῖν που πολίτης ἐστίν (καὶ γὰρ μέτοικοι καὶ δοῦλοι κοινωνοῦσι τῆς οἰκήσεως), οὐδ' οἱ τῶν δικαίων μετέχοντες οὕτως ὥστε καὶ δίκην ὑπέχειν καὶ δικάζεσθαι (τοῦτο γὰρ ὑπάρχει καὶ τοῖς ἀπὸ συμβόλων κοινωνοῦσιν)·... πολίτης δ' ἁπλῶς οὐδενὶ τῶν ἄλλων ὁρίζεται μᾶλλον ἢ τῷ μετέχειν κρίσεως καὶ ἀρχῆς. ... Τίς μὲν οὖν ἐστιν ὁ πολίτης, ἐκ τούτων φανερόν· ᾧ γὰρ ἐξουσία κοινωνεῖν ἀρχῆς βουλευτικῆς καὶ κριτικῆς, πολίτην ἤδη λέγομεν εἶναι ταύτης τῆς πόλεως, πόλιν δὲ τὸ τῶν τοιούτων πλῆθος ἱκανὸν πρὸς αὐτάρκειαν ζωῆς, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν.
Μετάφραση 🗣️
Ο πολίτης δεν είναι πολίτης επειδή απλώς κατοικεί κάπου (γιατί και οι μέτοικοι και οι δούλοι μοιράζονται τον ίδιο τόπο κατοικίας με τους πολίτες). Ούτε είναι πολίτες όσοι συμμετέχουν στα δικαιώματα μόνο στον βαθμό που μπορούν να εμφανίζονται στο δικαστήριο ως εναγόμενοι και ως ενάγοντες· γιατί αυτό το δικαίωμα το έχουν και όσοι το απολαμβάνουν χάρη σε ειδικές διακρατικές συμφωνίες.
Πολίτης, με την αυστηρότερη σημασία της λέξης, δεν ορίζεται από τίποτε άλλο περισσότερο παρά από το ότι μετέχει στη δικαστική και στην πολιτική εξουσία.
Ποιος είναι λοιπόν ο πολίτης, γίνεται φανερό από όσα είπαμε: εκείνον που έχει τη δυνατότητα να μετέχει στη βουλευτική και στη δικαστική εξουσία τον ονομάζουμε από εκείνη τη στιγμή πολίτη αυτής της πόλης· και πόλη ονομάζουμε, μιλώντας γενικά, το σύνολο τέτοιων ανθρώπων που είναι αριθμητικά επαρκές ώστε να εξασφαλίζει αυτάρκεια ζωής.
Η μέθοδος του Αριστοτέλη 🔍
Ο φιλόσοφος προχωρεί με τη γνωστή του τεχνική: αφαιρεί ό,τι δεν είναι ουσιώδες, ώσπου να μείνει το ουσιώδες. Είναι η μέθοδος του διά της εις άτοπον απαγωγής ελέγχου: κάθε λανθασμένο κριτήριο απορρίπτεται με ένα αντιπαράδειγμα.
| Υποψήφιο κριτήριο | Αντιπαράδειγμα | Συμπέρασμα |
|---|---|---|
| Η κατοικία σε ορισμένο τόπο (τῷ οἰκεῖν που) | Μέτοικοι και δούλοι κατοικούν στην ίδια πόλη, αλλά δεν είναι πολίτες | Απορρίπτεται ❌ |
| Το δικαίωμα προσφυγής στα δικαστήρια | Το έχουν και ξένοι, χάρη σε ειδικές συμφωνίες (ἀπὸ συμβόλων) | Απορρίπτεται ❌ |
| Η συμμετοχή στην ἀρχὴ βουλευτικὴ καὶ κριτική | Κανείς άλλος δεν την έχει· είναι αποκλειστικό γνώρισμα του πολίτη | Δεκτό ✅ |
Γιατί αποτυγχάνουν τα δύο πρώτα κριτήρια
Ο Αριστοτέλης απαιτεί από τον ορισμό να είναι ταυτόχρονα επαρκής και αποκλειστικός: πρέπει να καλύπτει όλους τους πολίτες και μόνο τους πολίτες.
- Η κατοικία είναι κοινή σε πολίτες, μετοίκους και δούλους. Άρα δεν ξεχωρίζει τίποτε — είναι συμβεβηκός, όχι ουσιώδες γνώρισμα.
- Η πρόσβαση στη δικαιοσύνη ως διάδικος (να μηνύεις και να μηνύεσαι) φαίνεται πιο κοντά στην πολιτική ζωή, αλλά και αυτή δεν αρκεί: οι πόλεις συνήθιζαν να συνάπτουν μεταξύ τους σύμβολα, δηλαδή συμφωνίες που εξασφάλιζαν στους υπηκόους τους δικαστική προστασία στην ξένη πόλη. Ένας Κορίνθιος έμπορος στην Αθήνα μπορούσε να δικαστεί — πολίτης όμως δεν γινόταν.
Πρόσεξε τη λεπτή αλλά κρίσιμη διάκριση. Το δίκην ὑπέχειν καὶ δικάζεσθαι σημαίνει να είσαι διάδικος — να δικάζεσαι. Το μετέχειν κρίσεως σημαίνει να είσαι δικαστής — να δικάζεις. Το πρώτο είναι παθητική συμμετοχή και δεν κάνει κανέναν πολίτη· το δεύτερο είναι άσκηση εξουσίας και είναι ακριβώς αυτό που τον κάνει.
Ο ορισμός του πολίτη ✅
Πολίτης είναι εκείνος που έχει τη δυνατότητα (ἐξουσίαν) να μετέχει στην πολιτική (βουλευτικὴν) και στη δικαστική (κριτικὴν) εξουσία.
Τρία στοιχεία αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή:
- ἐξουσία = δυνατότητα, όχι πράξη. Ο Αριστοτέλης δεν απαιτεί ο πολίτης να ασκεί συνεχώς αξιώματα. Αρκεί να έχει το δικαίωμα να τα ασκήσει. Όποιος δεν πηγαίνει στην εκκλησία του δήμου παραμένει πολίτης· όποιος δεν έχει το δικαίωμα να πάει, δεν είναι.
- ἀρχὴ βουλευτική: η συμμετοχή στα σώματα όπου, μέσα από τη συζήτηση και την ανταλλαγή επιχειρημάτων, λαμβάνονται οι αποφάσεις — η εκκλησία του δήμου και η βουλή.
- ἀρχὴ κριτική: η συμμετοχή στα δικαστήρια ως δικαστής, στην Αθήνα δηλαδή στην Ηλιαία.
Ο ίδιος ο Αριστοτέλης παραδέχεται λίγο παρακάτω στα Πολιτικά ότι αυτός ο ορισμός ταιριάζει κατεξοχήν στη δημοκρατία. Σε μια ολιγαρχία, όπου τα αξιώματα προϋποθέτουν περιουσία, ή σε μια μοναρχία, το σώμα των πολιτών με αυτή την έννοια θα ήταν πολύ στενό. Ο ορισμός του πολίτη, δηλαδή, αλλάζει ανάλογα με το πολίτευμα — θέση που θα φανεί καθοριστική στις επόμενες ενότητες.
Από τον πολίτη στην πόλη 🏙️
Έχοντας ορίσει τον πολίτη, ο Αριστοτέλης μπορεί τώρα να ορίσει και την πόλη: τὸ τῶν τοιούτων πλῆθος ἱκανὸν πρὸς αὐτάρκειαν ζωῆς — το πλήθος τέτοιων πολιτών που είναι αρκετό για την αυτάρκεια της ζωής.
Ο ορισμός έχει δύο σκέλη:
| Στοιχείο | Τι σημαίνει |
|---|---|
| τὸ τῶν τοιούτων πλῆθος | Η πόλη δεν είναι τόπος ούτε τείχη ούτε θεσμοί στο κενό: είναι σύνολο πολιτών |
| ἱκανὸν πρὸς αὐτάρκειαν ζωῆς | Ο αριθμός τους πρέπει να είναι επαρκής ώστε η κοινότητα να μπορεί να καλύπτει μόνη της τις ανάγκες της |
Η αὐτάρκεια δεν είναι απλώς οικονομική επάρκεια. Στον Αριστοτέλη συνδέεται με το εὖ ζῆν: αυτάρκης είναι η κοινότητα που μπορεί να προσφέρει στα μέλη της όχι μόνο επιβίωση, αλλά καλή ζωή. Γι' αυτό και η πόλη είναι, όπως έχει ήδη υποστηρίξει, η τέλεια μορφή κοινωνίας.
Πρόσεξε την πορεία της σκέψης: η πόλη ορίζεται μέσω των πολιτών, και ο πολίτης ορίζεται μέσω της συμμετοχής του στην πόλη. Δεν πρόκειται για φαύλο κύκλο αλλά για τη βασική αριστοτελική θέση: πόλη και πολίτης είναι αλληλοκαθοριζόμενες έννοιες. Δεν υπάρχει πολίτης έξω από την πόλη, ούτε πόλη χωρίς πολίτες που άρχουν και άρχονται.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
ἀπὸ συμβόλων: Αλλού στο ίδιο έργο ο Αριστοτέλης αναφέρει το παράδειγμα των Τυρρηνών και των Καρχηδονίων, που τους ένωναν συμφωνίες εμπορικές και στρατιωτικές, αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό για να θεωρηθούν ότι ανήκουν στην ίδια πολιτική κοινωνία.
κρίσεως: Η συμμετοχή στις δικαστικές λειτουργίες είναι ουσιώδες στοιχείο για τον ορισμό του πολίτη. Για τον Πλάτωνα η μη συμμετοχή σ' αυτές ισοδυναμούσε με μη συμμετοχή στο σύνολο των λειτουργιών της πόλης: «ὁ γὰρ ἀκοινώνητος ὢν ἐξουσίας τοῦ συνδικάζειν ἡγεῖται τὸ παράπαν τῆς πόλεως οὐ μέτοχος εἶναι».
ἱκανόν: Σε άλλο σημείο των Πολιτικών του ο Αριστοτέλης διδάσκει ότι «ἡ... πόλις πλῆθός ἐστιν οὐ τὸ τυχὸν ἀλλὰ πρὸς ζωὴν αὔταρκες,... ἐὰν δέ τι τυγχάνῃ τούτων ἐκλεῖπον, ἀδύνατον ἁπλῶς αὐτάρκη τὴν κοινωνίαν εἶναι ταύτην», κι εμείς έχουμε ήδη δει ότι η αυτάρκεια της πόλης συνδέεται, κατά τον Αριστοτέλη, με το εὖ ζῆν των πολιτών.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Ο Αριστοτέλης ορίζει τον πολίτη με αποκλεισμό των λανθασμένων κριτηρίων και έπειτα με θετική διατύπωση.
- Δεν κάνει κάποιον πολίτη ούτε η κατοικία στην πόλη (μέτοικοι, δούλοι) ούτε το δικαίωμα να δικάζεται (ξένοι ἀπὸ συμβόλων).
- Πολίτης είναι όποιος έχει την ἐξουσίαν να μετέχει στην ἀρχὴν βουλευτικὴν καὶ κριτικήν — στη λήψη αποφάσεων και στην απονομή δικαιοσύνης.
- Κρίσιμη λέξη το ἐξουσία: αρκεί η δυνατότητα συμμετοχής, δεν απαιτείται η πραγματική άσκηση.
- Πόλη είναι το πλήθος τέτοιων πολιτών που επαρκεί για την αὐτάρκειαν ζωῆς — και η αυτάρκεια συνδέεται με το εὖ ζῆν, όχι μόνο με την επιβίωση.
- Ο ορισμός αυτός ταιριάζει κατεξοχήν στο δημοκρατικό πολίτευμα και προαναγγέλλει τη συζήτηση για τα πολιτεύματα που ακολουθεί.