Ενότητα 15η (Γ 1, 1-2): Ο πολίτης είναι το συστατικό στοιχείο της πόλης 🧑‍⚖️

Το θέμα της ενότητας

Με την ενότητα αυτή ανοίγει το Γ' βιβλίο των Πολιτικών — το βιβλίο των βασικών πολιτικών εννοιών. Ο Αριστοτέλης έχει δείξει ότι η πόλη υπάρχει φύσει και ότι ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν. Τώρα θέτει ένα μεθοδολογικό ερώτημα: από πού πρέπει να ξεκινήσει όποιος θέλει να μελετήσει τα πολιτεύματα;

Η απάντηση προκύπτει από μια αλυσίδα: για να καταλάβεις την πολιτεία, πρέπει να ξέρεις τι είναι η πόλις· και για να ξέρεις τι είναι η πόλις, πρέπει πρώτα να ορίσεις τον πολίτη.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία τις, σχεδὸν πρώτη σκέψις περὶ πόλεως ἰδεῖν, τί ποτέ ἐστιν ἡ πόλις. Νῦν γὰρ ἀμφισβητοῦσιν, οἱ μὲν φάσκοντες τὴν πόλιν πεπραχέναι τὴν πρᾶξιν, οἱ δ' οὐ τὴν πόλιν ἀλλὰ τὴν ὀλιγαρχίαν ἢ τὸν τύραννον· τοῦ δὲ πολιτικοῦ καὶ τοῦ νομοθέτου πᾶσαν ὁρῶμεν τὴν πραγματείαν οὖσαν περὶ πόλιν, ἡ δὲ πολιτεία τῶν τὴν πόλιν οἰκούντων ἐστὶ τάξις τις. Ἐπεὶ δ' ἡ πόλις τῶν συγκειμένων, καθάπερ ἄλλο τι τῶν ὅλων μὲν συνεστώτων δ' ἐκ πολλῶν μορίων, δῆλον ὅτι πρότερον ὁ πολίτης ζητητέος· ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν τι πλῆθός ἐστιν. Ὥστε τίνα χρὴ καλεῖν πολίτην καὶ τίς ὁ πολίτης ἐστὶ σκεπτέον. Καὶ γὰρ ὁ πολίτης ἀμφισβητεῖται πολλάκις· οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν ὁμολογοῦσι πάντες εἶναι πολίτην· ἔστι γάρ τις ὃς ἐν δημοκρατίᾳ πολίτης ὢν ἐν ὀλιγαρχίᾳ πολλάκις οὐκ ἔστι πολίτης.

Μετάφραση 🗣️

Για εκείνον που εξετάζει το πολίτευμα —τι είναι δηλαδή το καθένα και ποια τα χαρακτηριστικά του— το πρώτο σχεδόν θέμα που πρέπει να διερευνήσει σχετικά με την πόλη είναι τούτο: τι είναι επιτέλους η πόλη. Γιατί σήμερα διατυπώνονται πάνω σ' αυτό διαφορετικές γνώμες: άλλοι λένε ότι τη συγκεκριμένη πράξη την έκανε η πόλη, ενώ άλλοι λένε ότι δεν την έκανε η πόλη, αλλά η ολιγαρχία ή ο τύραννος. Βλέπουμε όμως ότι όλη η δραστηριότητα του πολιτικού και του νομοθέτη αφορά την πόλη, και ότι το πολίτευμα είναι ένας τρόπος οργάνωσης αυτών που κατοικούν στην πόλη.

Επειδή λοιπόν η πόλη ανήκει στην κατηγορία των σύνθετων πραγμάτων — όπως όλα εκείνα τα πράγματα που το καθένα τους είναι ένα σύνολο αποτελούμενο από πολλά μέρη — είναι φανερό ότι πρέπει πρώτα να αναζητήσουμε τι είναι ο πολίτης· γιατί η πόλη δεν είναι παρά ένα σύνολο πολιτών. Επομένως πρέπει να εξετάσουμε ποιον πρέπει να ονομάζουμε πολίτη και ποιος είναι ο πολίτης. Γιατί και για τον πολίτη διατυπώνονται πολλές φορές αντικρουόμενες απόψεις: δεν συμφωνούν όλοι στο ποιον θεωρούν πολίτη. Υπάρχει, πράγματι, κάποιος που σε δημοκρατικό πολίτευμα είναι πολίτης, ενώ σε ολιγαρχικό συχνά δεν είναι.

Η αλυσίδα των ερωτημάτων 🔗

Ο Αριστοτέλης κατεβαίνει βαθμιαία από το γενικότερο στο ειδικότερο:

Η λογική είναι αδιάσειστη: ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν τι πλῆθός ἐστιν — η πόλη είναι ένα σύνολο πολιτών. Άρα αν δεν ξέρεις τι είναι ο πολίτης, δεν μπορείς να ξέρεις τι είναι η πόλη· και αν δεν ξέρεις τι είναι η πόλη, δεν μπορείς να μελετήσεις τα πολιτεύματα.

Η «ἀμφισβήτησις»: δύο επίπεδα διαφωνίας 🤔

Στο κείμενο εμφανίζονται δύο διαφωνίες, που δεν πρέπει να τις μπερδεύεις:

Πρώτη ἀμφισβήτησις — ποιος πράττει; Όταν συμβεί κάτι σημαντικό, άλλοι λένε ότι το έπραξε η πόλη και άλλοι ότι το έπραξε η ολιγαρχία ή ο τύραννος. Το ερώτημα δηλαδή είναι: ταυτίζεται η πόλη με το εκάστοτε καθεστώς ή όχι;

Δεύτερη ἀμφισβήτησις — ποιος είναι πολίτης; Δεν συμφωνούν όλοι στο περιεχόμενο της λέξης πολίτης. Και η απόδειξη είναι εντυπωσιακά απλή: ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είναι πολίτης σε δημοκρατία και να μην είναι πολίτης σε ολιγαρχία.

Η φαινομενική κυκλικότητα

Πρόσεξε μια λεπτότητα: ο Αριστοτέλης λέει ότι πρέπει να ορίσουμε τον πολίτη για να ορίσουμε την πόλη — αλλά ταυτόχρονα δείχνει ότι ο ορισμός του πολίτη εξαρτάται από το πολίτευμα. Δεν πρόκειται όμως για φαύλο κύκλο: ο φιλόσοφος αναζητά τον ουσιώδη ορισμό του πολίτη (αυτόν που ισχύει ἁπλῶς, χωρίς περιορισμούς), και θα τον βρει στην επόμενη ενότητα, στη συμμετοχή στην εξουσία.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

τὴν ὀλιγαρχίαν ἢ τὸν τύραννον: Στο τρίτο βιβλίο των Ιστοριών του ο Θουκυδίδης, μιλώντας για μια συγκεκριμένη διένεξη των Πλαταιέων και των Θηβαίων, παρουσιάζει τους πρώτους να κατηγορούν τους δεύτερους για τον μηδισμό της πόλης τους κατά τους Περσικούς πολέμους, και τους δεύτερους να απαντούν στη βαριά αυτή κατηγορία με τη φράση: «δεν ήταν η ξύμπασα πόλις που έπραξε τούτο, αλλά η δυναστεία ὀλίγων ἀνδρῶν που τότε εἶχε τὰ πράγματα» (που τότε δηλαδή είχε την εξουσία στην πόλη).

Η «αμφισβήτηση» γίνεται πιο φανερή και πιο απτή όταν κάποια στιγμή αλλάζει σε έναν τόπο το καθεστώς: σε τέτοιες περιστάσεις δεν είναι καθόλου σπάνιο το νέο καθεστώς να μην αναγνωρίζει ούτε τις συμφωνίες που είχε συνάψει το προηγούμενο. Η δικαιολογία-εξήγηση που προβάλλεται τότε είναι ότι «τις συμφωνίες δεν τις έκανε η πόλις —εμείς θα λέγαμε: το κράτος— αλλά ο συγκεκριμένος, κατά τη συγκεκριμένη εκείνη εποχή, φορέας της εξουσίας».

τάξις τις: Είναι φανερό ότι το πράγμα λέγεται κυρίως σε σχέση με την κατανομή της πολιτικής δύναμης. Αν, επομένως, θέλουμε να καταλάβουμε τον συγκεκριμένο κάθε φορά τρόπο οργάνωσης των πολιτών, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τι είναι η πόλις· πιο συγκεκριμένα: να καταλάβουμε τι είναι η πόλις, το κράτος, ανάλογα με το καθεστώς, τον τρόπο διακυβέρνησης που επικρατεί κάθε φορά.

οὐ γὰρ... πολίτην: Κριτήρια για την απόδοση της ιδιότητας του πολίτη μπορεί να ήταν, κατά περίπτωση, η καταγωγή, το εισόδημα, το είδος της απασχόλησης κ.ά.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Όποιος μελετά τα πολιτεύματα πρέπει πρώτα να απαντήσει: τί ποτέ ἐστιν ἡ πόλις;
• Η πολιτεία (πολίτευμα) είναι τάξις τις, ένας τρόπος οργάνωσης αυτών που κατοικούν στην πόλη — αφορά κυρίως την κατανομή της πολιτικής εξουσίας.
• Η πόλις ανήκει στα σύνθετα πράγματα: είναι ένα ὅλον αποτελούμενο από πολλά μόρια.
• Άρα η έρευνα πρέπει να ξεκινήσει από το τελευταίο συστατικό στοιχείο: τον πολίτη. Ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν τι πλῆθός ἐστιν.
• Υπάρχει ἀμφισβήτησις σε δύο επίπεδα: αν οι πράξεις αποδίδονται στην πόλη ή στο καθεστώς, και ποιος ακριβώς είναι πολίτης.
• Η ιδιότητα του πολίτη εξαρτάται από το πολίτευμα: ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είναι πολίτης σε δημοκρατία και όχι σε ολιγαρχία.
• Η μέθοδος του Αριστοτέλη είναι αναλυτική: ανάλυση του σύνθετου στα απλά συστατικά του.