Ενότητα 14η (Α 2, 15-16): Χωρίς αρετή και δικαιοσύνη ο άνθρωπος είναι το αγριότερο ζώο ⚖️
Το θέμα της ενότητας
Η ενότητα αυτή κλείνει τη μεγάλη ανάλυση του Α' βιβλίου για τη φύση της πόλης — και το κάνει με έναν τόνο σχεδόν δραματικό. Ο Αριστοτέλης έχει αποδείξει ότι ο άνθρωπος είναι φύσει προορισμένος για την πόλη. Τώρα δείχνει τι διακυβεύεται: ο ίδιος ο άνθρωπος που, με την αρετή, γίνεται το ανώτερο από όλα τα όντα, χωρίς αυτήν γίνεται το χειρότερο και το αγριότερο.
Καμιά άλλη ύπαρξη δεν έχει τόσο μεγάλο φάσμα. Το ζώο δεν μπορεί να γίνει ούτε άγιο ούτε τέρας — είναι ό,τι είναι. Μόνο ο άνθρωπος, ακριβώς επειδή διαθέτει λόγο και προαίρεση, μπορεί να κινηθεί προς τα δύο άκρα.
Το κείμενο 📜
Είναι φυσική λοιπόν η τάση του ανθρώπου να συνυπάρχει μαζί με άλλους σε μια τέτοια κοινωνία. Κι εκείνος όμως που πρώτος τη συγκρότησε, υπήρξε ένας από τους πιο μεγάλους ευεργέτες του ανθρώπου. Γιατί όπως ο άνθρωπος είναι το ανώτερο από όλα τα όντα όταν φτάνει στην τελειότητά του, έτσι όταν σπάζει τη σχέση του με τον νόμο και τη δικαιοσύνη γίνεται το χειρότερο από όλα. Δεν υπάρχει πιο ανυπόφορο και πιο ολέθριο πράγμα από την αδικία που διαθέτει όπλα. Ο άνθρωπος, από την άλλη, γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή, που όμως μπορεί να τα χρησιμοποιήσει εξ ολοκλήρου και για αντίθετους σκοπούς. Γι' αυτό ο δίχως αρετή άνθρωπος είναι από όλα τα όντα το πιο ανόσιο και το πιο άγριο, το χειρότερο από όλα στις ερωτικές απολαύσεις και στις απολαύσεις του φαγητού. Η δικαιοσύνη είναι στοιχείο συστατικό της πόλης· είναι αυτό που συγκρατεί την τάξη στην πολιτική κοινωνία.
Η δομή της σκέψης 🔍
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Ανακεφαλαίωση | Η τάση του ανθρώπου για συνύπαρξη σε πόλη είναι φυσική |
| 2. Ο πρώτος ιδρυτής | Όποιος πρώτος συγκρότησε την πόλη υπήρξε μέγιστος ευεργέτης |
| 3. Η αντίθεση | Με την τελείωση ο άνθρωπος είναι το ανώτερο ον· χωρίς νόμο και δικαιοσύνη, το χειρότερο |
| 4. Η αιτιολόγηση | Τα φυσικά «όπλα» του ανθρώπου μπορούν να στραφούν και προς το κακό |
| 5. Το συμπέρασμα | Η δικαιοσύνη είναι το συστατικό στοιχείο που συγκρατεί την πόλη |
Ο ιδρυτής της πόλης: φύση και ανθρώπινη πράξη 🤝
Μια φαινομενική αντίφαση: αν η πόλη υπάρχει φύσει, γιατί χρειάζεται κάποιος να τη «συγκροτήσει» πρώτος;
Για τον Αριστοτέλη η φύση δίνει την τάση, την ορμή προς την πόλη — δεν την παραδίδει έτοιμη. Η φυσική προδιάθεση χρειάζεται την ανθρώπινη πράξη για να πραγματωθεί, ακριβώς όπως η φυσική επιδεκτικότητα προς την αρετή χρειάζεται τον εθισμό. Ο πρώτος ιδρυτής δεν αντιστρατεύεται τη φύση: την υπηρετεί, δίνοντας μορφή σε ό,τι η φύση προδιέγραψε.
Γι' αυτό ο ιδρυτής χαρακτηρίζεται μέγιστος ευεργέτης: του χρωστάμε ό,τι μας ξεχωρίζει από τα θηρία.
Το ανώτερο και το χειρότερο από όλα τα όντα 🔀
Η αντίθεση οργανώνεται σε δύο συμμετρικούς πόλους:
| Με αρετή και δικαιοσύνη | Χωρίς νόμο και δικαιοσύνη | |
|---|---|---|
| Θέση στην ιεραρχία | Το ανώτερο από όλα τα όντα | Το χειρότερο από όλα |
| Χαρακτηρισμοί | τελεωθείς (ολοκληρωμένος) | Το πιο ανόσιο και το πιο άγριο |
| Χρήση των όπλων | Για τη φρόνηση και την αρετή | Για τους αντίθετους σκοπούς |
| Πεδίο εκτροπής | — | Ερωτικές απολαύσεις, απολαύσεις του φαγητού |
Το κρίσιμο σημείο: η ίδια η προίκα του ανθρώπου μπορεί να γίνει κατάρα του. Ο λόγος, η γλώσσα, τα πάθη, η ευφυΐα — όλα αυτά είναι «όπλα» που η φύση έδωσε στον άνθρωπο για να υπηρετήσουν τη φρόνηση και την αρετή. Αν όμως στραφούν προς την αντίθετη κατεύθυνση, γίνονται εργαλεία καταστροφής.
Το θηρίο σκοτώνει από ανάγκη και έχει όρια — τα όρια της βιολογίας του. Ο άνθρωπος χωρίς αρετή δεν έχει όρια, γιατί ο λόγος του τού επιτρέπει να σχεδιάζει, να οργανώνει και να πολλαπλασιάζει το κακό. Γι' αυτό, όπως γράφει και αλλού ο Αριστοτέλης, ένας κακός άνθρωπος μπορεί να προξενήσει μυριοπλάσια κακά από ένα θηρίο.
Η δικαιοσύνη ως θεμέλιο της πόλης ⚖️
Το κείμενο κλείνει με μια πυκνή δήλωση:
- Η δικαιοσύνη είναι στοιχείο συστατικό της πόλης — δεν είναι δηλαδή διακοσμητικό στοιχείο ή προαιρετική βελτίωση, αλλά συστατικό της υπόστασής της.
- Είναι αυτό που συγκρατεί την τάξη στην πολιτική κοινωνία.
Χωρίς δικαιοσύνη η πόλη δεν γίνεται απλώς χειρότερη — παύει να είναι πόλη. Έτσι ο Αριστοτέλης συνδέει το ηθικό με το πολιτικό: η αρετή του πολίτη δεν είναι ιδιωτική υπόθεση, είναι όρος επιβίωσης του συνόλου.
Πρόσεξε πώς η ενότητα αυτή δικαιώνει την εισαγωγική θέση ότι η ηθική φιλοσοφία είναι μέρος της πολιτικής. Η μελέτη των αρετών δεν ήταν πολυτέλεια: αν η δικαιοσύνη είναι το συνεκτικό στοιχείο της πόλης, τότε το πώς γίνεται κανείς δίκαιος είναι το πιο πολιτικό ερώτημα που υπάρχει.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
τάση: Είδαμε τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι επιθυμούν αυτό το είδος κοινωνίας. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, πιστεύει ότι η κοινωνία των ανθρώπων υφίσταται όχι μόνο λόγω της χρησιμότητάς της· συχνά τονίζει ότι οι άνθρωποι «καὶ ὡς φίλοι κοινωνοῦσιν» και ότι «καὶ μηδὲν δεόμενοι τῆς παρ' ἀλλήλων βοηθείας οὐκ ἔλαττον ὀρέγονται τοῦ συζῆν» — δηλαδή, ακόμη κι όταν δεν χρειάζονται καθόλου ο ένας τη βοήθεια του άλλου, δεν επιθυμούν λιγότερο να ζουν μαζί.
όταν σπάζει... το χειρότερο απ' όλα: Η πολιτική οργάνωση συνεπάγεται υπέρβαση της πρωτόγονης κατάστασης. Ο Πλάτωνας κάνει λόγο για πολιτικὸν καὶ ἥμερον γένος και λέει ότι η «δίκη... ἡμέρωκεν τὰ ἀνθρώπινα» — η δικαιοσύνη δηλαδή είναι εκείνη που εξημέρωσε τα ανθρώπινα πράγματα.
Δεν υπάρχει πιο ανυπόφορο και πιο ολέθριο πράγμα από την αδικία που διαθέτει όπλα: Και αλλού ο Αριστοτέλης γράφει ότι ένας κακός άνθρωπος μπορεί να κάνει απείρως περισσότερα (μυριοπλάσια) κακά από ένα θηρίο.
ο άνθρωπος γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή: Τέτοια «όπλα» θα ήταν, λ.χ., τα φυσικά του πάθη ή ο λόγος, η γλώσσα.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η τάση του ανθρώπου προς την πολιτική συνύπαρξη είναι φυσική — αλλά χρειάζεται και την ανθρώπινη πράξη για να πραγματωθεί.
- Ο πρώτος ιδρυτής της πόλης υπήρξε μέγιστος ευεργέτης: δεν αντιστρατεύτηκε τη φύση, την υπηρέτησε.
- Ο άνθρωπος ολοκληρωμένος είναι το ανώτερο από όλα τα όντα· χωρίς νόμο και δικαιοσύνη, το χειρότερο και το αγριότερο.
- Τα φυσικά «όπλα» του ανθρώπου (λόγος, πάθη) μπορούν να στραφούν και προς τους αντίθετους σκοπούς — γι' αυτό η αδικία με όπλα είναι το πιο ολέθριο πράγμα.
- Ο εκτροχιασμός εκδηλώνεται ιδίως στις σωματικές απολαύσεις, όπου ο άνθρωπος ξεπερνά κάθε ζώο σε ακολασία.
- Η δικαιοσύνη είναι συστατικό στοιχείο της πόλης και το συνεκτικό της στοιχείο: χωρίς αυτήν η πολιτική κοινωνία διαλύεται.