Ενότητα 13η (Α 2, 10-13): Ο ανθρώπινος λόγος, η πιο μεγάλη απόδειξη 🗣️
Το θέμα της ενότητας
Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης διακήρυξε ότι ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν. Μια εύλογη ένσταση όμως περιμένει: και οι μέλισσες δεν ζουν οργανωμένα; Και τα μυρμήγκια; Τι κάνει τον άνθρωπο διαφορετικό;
Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι η πιο μεγάλη απόδειξη του συλλογισμού του: ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που διαθέτει λόγο. Και στη συνέχεια προσθέτει ένα δεύτερο, εξίσου σημαντικό επιχείρημα: η πόλη προηγείται από το άτομο.
Το κείμενο 📜
Είναι, νομίζω, φανερό γιατί ο άνθρωπος είναι πολιτικὸν ζῷον περισσότερο απ' ό,τι οι μέλισσες ή τα άλλα αγελαία ζώα: Όπως έχουμε ήδη πει πολλές φορές, η φύση δεν κάνει τίποτε δίχως λόγο και χωρίς αιτία. Ας προσέξουμε ύστερ' απ' αυτό ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που είναι εφοδιασμένο με την ικανότητα του λόγου. Η απλή φωνή δεν εκφράζει, ως γνωστόν, παρά μόνο τη λύπη και την ευχαρίστηση· γι' αυτό και υπάρχει σε όλα τα ζώα· η φύση τους έδωσε, πράγματι, όλη κι όλη αυτή την ικανότητα, να αντιλαμβάνονται το δυσάρεστο και το ευχάριστο και αυτά να τα κάνουν φανερά το ένα στο άλλο· του λόγου όμως ο προορισμός είναι να κάνει φανερό τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό και, άρα, τι είναι δίκαιο και τι άδικο· αυτό είναι, πράγματι, που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα: μονάχα αυτός αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και όλα τα άλλα παρόμοια πράγματα —και, φυσικά, η συμμετοχή σε όλα αυτά είναι που κάνει την οικογένεια και την πόλη. Ώρα όμως να προσθέσουμε και κάτι άλλο στον λόγο μας: Στην τάξη της φύσης η πόλη προηγείται από την οικογένεια κι απ' τον καθένα μας ως άτομο· ο λόγος είναι ότι το όλον αναγκαστικά προηγείται του μέρους· πραγματικά, αν πάψει να υπάρχει το σώμα ως σύνολο, δεν θα υπάρχει πια ούτε πόδι ούτε χέρι παρά μόνο ως (ίδια) λέξη, όπως, ας πούμε, αν μιλούμε για πέτρινο χέρι (θα είναι, πράγματι, κάτι σαν αυτό, αν μια φορά πεθάνει): όλα τα πράγματα είναι αυτό που λέμε ότι είναι, αν τα κρίνουμε με κριτήριο τη λειτουργία και τις ιδιότητές τους· από τη στιγμή, επομένως, που θα πάψουν να έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά, δεν θα πρέπει πια να λέμε ότι είναι ό,τι ήταν πριν, αλλ' ότι απλώς εξακολουθούν να λέγονται ακόμη με την ίδια λέξη. Είναι φανερό λοιπόν α) ότι η πόλη ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως, β) ότι προηγείται από το κάθε επιμέρους άτομο. Γιατί αν είναι αλήθεια ότι ο καθένας μας χωριστά δεν είναι αυτάρκης, γίνεται λογικά φανερό ότι το κάθε μεμονωμένο άτομο θα βρεθεί στην ίδια ακριβώς κατάσταση που βρίσκονται, γενικά, τα μέρη προς το όλον· από την άλλη μεριά, ο άνθρωπος που δεν μπορεί να ζει μαζί με άλλους σε κοινότητα, ο άνθρωπος που λόγω αυτάρκειας αισθάνεται πως δεν του λείπει τίποτε, αυτός ο άνθρωπος δεν αποτελεί με κανέναν τρόπο μέρος της πόλης —ένας τέτοιος όμως άνθρωπος είναι, τότε, ή ζώο ή θεός.
Πρώτο επιχείρημα: ο λόγος 🧠
Ο συλλογισμός στηρίζεται σε μια θεμελιώδη αρχή της αριστοτελικής φυσικής φιλοσοφίας:
Η αρχή ἡ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην είναι το κλειδί. Αν η φύση έδωσε στον άνθρωπο —και μόνο σε αυτόν— τον λόγο, το έκανε για κάποιον σκοπό. Και ο σκοπός αυτός δεν μπορεί παρά να είναι η ζωή μέσα σε πόλιν: γιατί μόνο εκεί ο λόγος βρίσκει πεδίο εφαρμογής, όταν οι πολίτες συζητούν και αποφασίζουν για το δίκαιο και το άδικο.
Φωνή και λόγος: η μεγάλη διάκριση
| Φωνή (τα ζώα) | Λόγος (ο άνθρωπος) | |
|---|---|---|
| Τι εκφράζει | Λύπη και ευχαρίστηση | Το ωφέλιμο και το βλαβερό, το δίκαιο και το άδικο |
| Επίπεδο | Βιολογικό, αισθητηριακό | Ηθικό, αξιολογικό, πνευματικό |
| Ποιος τη διαθέτει | Όλα τα ζώα | Μόνο ο άνθρωπος |
| Σε τι οδηγεί | Στην αγέλη | Στην οικογένεια και την πόλη |
Ο λόγος δεν είναι απλώς επικοινωνία· είναι αξιολόγηση. Το ζώο μπορεί να δηλώσει «πονάω»· μόνο ο άνθρωπος μπορεί να πει «αυτό είναι άδικο».
Η κλιμάκωση των εννοιών 📈
Παρατήρησε πώς ο Αριστοτέλης ανεβαίνει σκαλί σκαλί:
- ευχάριστο - δυσάρεστο → επίπεδο βιολογικό, το μοιραζόμαστε με τα ζώα
- ωφέλιμο - βλαβερό → επίπεδο πρακτικό, χρειάζεται υπολογισμό
- καλό - κακό → επίπεδο ηθικό
- δίκαιο - άδικο → επίπεδο πολιτικό, το ύψιστο
Ο Αριστοτέλης αποδεχόταν ανεπιφύλακτα την παλιά παροιμιακή αρχή «ἐν δικαιοσύνῃ συλλήβδην πᾶσ' ἀρετὴ ἔνι» — μέσα στη δικαιοσύνη περιέχονται συνοπτικά όλες οι αρετές. Γι' αυτό και το ζεύγος δίκαιο - άδικο βρίσκεται στην κορυφή της κλίμακας.
Και το συμπέρασμα: η κοινή αντίληψη αυτών των αξιών είναι που δημιουργεί την οικογένεια και την πόλη. Η πόλη δεν στηρίζεται σε τείχη ούτε σε συμφέροντα, αλλά σε κοινές ηθικές αντιλήψεις.
Δεύτερο επιχείρημα: το «πρότερον» της πόλης 🏛️
Εδώ ο Αριστοτέλης κάνει μια δήλωση που ξαφνιάζει τον σύγχρονο αναγνώστη: η πόλη προηγείται από την οικογένεια και από το άτομο.
Χρονικά, βέβαια, πρώτα εμφανίστηκε η οικογένεια και μετά η πόλη. Ο Αριστοτέλης μιλά για προτεραιότητα «στην τάξη της φύσης» (τῇ φύσει): προηγούμενο είναι αυτό που τα άλλα το προϋποθέτουν. Η ύπαρξη του όλου αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη των μερών ως μερών. Χωρίς την πόλη, το άτομο δεν είναι πραγματικά άνθρωπος — όπως χωρίς το σώμα το χέρι δεν είναι πραγματικά χέρι.
Το παράδειγμα του σώματος
Το επιχείρημα είναι κομψό και καθαρά αριστοτελικό:
- Αν πεθάνει το σώμα, δεν υπάρχει πια ούτε χέρι ούτε πόδι — παρά μόνο κατ' όνομα.
- Ένα νεκρό ή πέτρινο χέρι λέγεται «χέρι», αλλά δεν είναι χέρι: δεν μπορεί να πιάσει τίποτε.
- Γιατί όλα τα πράγματα ορίζονται από τη λειτουργία τους (ἔργον) και τις ιδιότητές τους (δύναμις).
- Άρα, μόλις χάσουν αυτή τη λειτουργία, παύουν να είναι αυτό που ήταν· διατηρούν μόνο το όνομα, όχι την ουσία.
Ανάλογα: ο άνθρωπος έξω από την πόλη είναι «άνθρωπος» μόνο κατ' όνομα, γιατί δεν μπορεί να επιτελέσει το ἔργον του — να ζήσει, δηλαδή, με λόγο και δικαιοσύνη μαζί με άλλους.
Η επικύρωση από την αυτάρκεια
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1 | Ο καθένας μας χωριστά δεν είναι αυτάρκης |
| 2 | Άρα το μεμονωμένο άτομο σχετίζεται προς την πόλη όπως το μέρος προς το όλον |
| 3 | Άρα η πόλη, ως όλον, προηγείται φύσει του ατόμου |
| Εξαίρεση | Όποιος δεν μπορεί ή δεν χρειάζεται να ζει σε κοινότητα δεν είναι μέρος της πόλης — άρα είναι ή θηρίο ή θεός |
Παρατήρησε ότι ο Αριστοτέλης καταλήγει ξανά στο σχήμα «θηρίο ή θεός», όπως και στην προηγούμενη ενότητα. Είναι ο τρόπος του να δείξει ότι η ανθρώπινη κατάσταση ταυτίζεται με την πολιτική κατάσταση: δεν υπάρχει ενδιάμεσος χώρος.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
αγελαία ζώα: Σε ένα ζωολογικό του έργο ο Αριστοτέλης γράφει ότι πολιτικά —με μεταφορική, βέβαια, σημασία— είναι τα ζώα που αναλαμβάνουν και διεκπεραιώνουν όλα μαζί μια κοινή δραστηριότητα. Ως πολιτικά ζώα μνημονεύει, εκτός από τον άνθρωπο, τη μέλισσα, τη σφήκα, το μυρμήγκι και τον γερανό.
η απλή φωνή: Ο ήχος ή οι ήχοι που βγαίνουν από το στόμα, οι άναρθροι ήχοι.
και όλα τα άλλα παρόμοια πράγματα: Λ.χ. το όσιο και το ανόσιο, το όμορφο και το άσχημο κ.τ.λ. Ο λόγος, φυσικά, είναι γενικά για διάφορες αξίες και για τα αντίθετά τους.
μονάχα αυτός αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο: Πρόσεξε τα ζεύγη εννοιών που αναφέρει στην ενότητα αυτή ο Αριστοτέλης· είναι φανερή η κλιμάκωση από ένα κατώτερο, βιολογικό επίπεδο προς ένα επίπεδο ανώτερο, ηθικό: ευχάριστο - δυσάρεστο, ωφέλιμο - βλαβερό, καλό - κακό, δίκαιο - άδικο. Για το τελευταίο —ύψιστο— ζευγάρι σημείωσε ότι ο Αριστοτέλης αποδεχόταν ανεπιφύλακτα την παλιά, παροιμιακή αρχή: «ἐν δικαιοσύνῃ συλλήβδην πᾶσ' ἀρετὴ ἔνι».
η συμμετοχή σε όλα αυτά είναι που κάνει την οικογένεια και την πόλη: Και στον πλατωνικό Πρωταγόρα είδαμε πως η συμμετοχή όλων στην δίκην και στην αἰδῶ είναι όρος για την ύπαρξη της πόλης.
στην τάξη της φύσης: Προηγούμενο είναι, φυσικά, αυτό που τα άλλα το προϋποθέτουν· η ύπαρξη δηλαδή του όλου αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη των μερών.
αν πάψει να υπάρχει το σώμα ως σύνολο: Αν καταστραφεί, αν πεθάνει ολόκληρο το σώμα.
ή ζώο ή θεός: Παροιμιακή φράση που λεγόταν με το νόημα: «κάτι κατώτερο ή κάτι ανώτερο από τη φύση του ανθρώπου».
Τι να κρατήσεις 🎯
- Ο άνθρωπος είναι πολιτικὸν ζῷον περισσότερο από τα αγελαία ζώα — η διαφορά είναι ποιοτική, όχι ποσοτική.
- Θεμέλιο του επιχειρήματος: η φύση δεν κάνει τίποτε μάταια. Αφού μόνο ο άνθρωπος έχει λόγο, ο λόγος έχει σκοπό.
- Φωνή: λύπη και ευχαρίστηση, σε όλα τα ζώα. Λόγος: ωφέλιμο - βλαβερό, δίκαιο - άδικο, μόνο στον άνθρωπο.
- Η κοινή αντίληψη των ηθικών αξιών είναι που δημιουργεί την οικογένεια και την πόλη.
- Η πόλη προηγείται φύσει (όχι χρονικά) της οικογένειας και του ατόμου, γιατί το ὅλον προηγείται του μέρους.
- Το παράδειγμα του νεκρού ή πέτρινου χεριού: τα πράγματα ορίζονται από τη λειτουργία τους· χωρίς αυτήν μένει μόνο το όνομα.
- Ο μη αυτάρκης άνθρωπος είναι μέρος της πόλης· όποιος δεν είναι, είναι ή θηρίο ή θεός.