Ενότητα 12η (Α 2, 5-6): Ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν 👥

Το θέμα της ενότητας

Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης τοποθέτησε την πόλη στην κορυφή των ανθρώπινων κοινοτήτων. Τώρα προχωρεί σε κάτι πολύ πιο τολμηρό: υποστηρίζει ότι η πόλη δεν είναι ανθρώπινη επινόηση αλλά δημιούργημα της φύσης — και, κατά συνέπεια, ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πλασμένος για να ζει μέσα σε πόλη.

Εδώ γεννιέται η διασημότερη ίσως φράση της αρχαίας πολιτικής σκέψης: ὁ ἄνθρωπος ζῷον πολιτικόν.

Το κείμενο 📜

Η κοινωνική οντότητα που προήλθε από τη συνένωση περισσότερων χωριών είναι η πόλη, μια κοινωνική οντότητα τέλεια, που μπορούμε να πούμε ότι πέτυχε τελικά την ύψιστη αυτάρκεια· συγκροτήθηκε για να διασφαλίζει τη ζωή, στην πραγματικότητα όμως υπάρχει για να εξασφαλίζει την καλή ζωή. Η πόλη, επομένως, είναι κάτι που ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως, όπως ακριβώς και οι πρώτες κοινωνικές οντότητες, αφού αυτή είναι το τέλος εκείνων κι αφού αυτό που λέμε φύση ενός πράγματος δεν είναι παρά η μορφή που αυτό έχει κατά τη στιγμή της τελείωσης, της ολοκλήρωσής του: αυτό δεν λέμε, πράγματι, πως είναι τελικά η φύση του κάθε πράγματος, π.χ. του ανθρώπου, του αλόγου ή του σπιτιού, η μορφή δηλαδή που το κάθε πράγμα έχει όταν ολοκληρωθεί η εξελικτική του πορεία; Επίσης: Ο τελικός λόγος για τον οποίο υπάρχει ένα πράγμα είναι κάτι το έξοχο, και η αυτάρκεια είναι τελικός στόχος και, άρα, κάτι το έξοχο. Όλα αυτά κάνουν φανερό ότι η πόλη ανήκει στην κατηγορία των πραγμάτων που υπάρχουν εκ φύσεως και ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη (πολιτικὸν ζῷον)· ο δίχως πόλη άνθρωπος (θέλω να πω: ο εκ φύσεως δίχως πόλη άνθρωπος, όχι ο δίχως πόλη από κάποια τυχαία συγκυρία) ή είναι άνθρωπος κατώτερης ποιότητας ή είναι ένα ον ανώτερο από τον άνθρωπο· είναι σαν εκείνον που ο Όμηρος τον στόλισε με τους χαρακτηρισμούς «άνθρωπος δίχως σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό»· αυτός ο άνθρωπος, ο δίχως πόλη από τη φύση του, είναι —την ίδια στιγμή— και άνθρωπος που παθιάζεται με τον πόλεμο: είναι σαν ένα απομονωμένο πιόνι στο παιχνίδι των πεσσών.

Η πορεία προς την πόλη 🪜

Ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τη γένεση της πόλης ως μια φυσική εξελικτική διαδικασία τριών σταδίων:

Καθένα από τα στάδια αυτά είναι φυσικό. Αφού λοιπόν η πόλη είναι το τέλος, η φυσική ολοκλήρωση αυτής της σειράς, είναι κι αυτή φυσική.

Ο πρώτος συλλογισμός: η πόλη υπάρχει «φύσει» 🔍

Η δεύτερη πρόταση του βήματος 3 είναι κρίσιμη: η φύση ενός όντος είναι η τελική, ολοκληρωμένη του μορφή — όχι η αρχική. Για να καταλάβεις τι είναι ένα άλογο, δεν κοιτάς το έμβρυο· κοιτάς το ενήλικο άλογο. Για να καταλάβεις τι είναι ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον, δεν κοιτάς την οικογένεια· κοιτάς την πόλη.

Ο δεύτερος συλλογισμός: το επιχείρημα από την αυτάρκεια 🎯

Ζωή και «καλή ζωή» ✨

Μια από τις πιο πυκνές διατυπώσεις του κειμένου: η πόλη συγκροτήθηκε για να διασφαλίζει τη ζωή, στην πραγματικότητα όμως υπάρχει για να εξασφαλίζει την καλή ζωή.

• γενόμενη τοῦ ζῆν ἕνεκεν: η γενεσιουργός αιτία της πόλης ήταν η επιβίωση, οι υλικές ανάγκες.
• οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν: ο πραγματικός της σκοπός, όμως, είναι το εὖ ζῆν, η ηθικά ολοκληρωμένη ζωή.

Ο «ἄπολις» άνθρωπος 🚫

Αν ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πλασμένος για την πόλη, τότε όποιος βρίσκεται έξω από αυτήν εκ φύσεως (όχι από τύχη) είναι ή κατώτερος ή ανώτερος από άνθρωπος:

• Κατώτερος: άνθρωπος διεφθαρμένος, εκφυλισμένος, στον οποίο η ανθρώπινη φύση έχει διαστραφεί.
• Ανώτερος: ον που ξεπερνά την ανθρώπινη φύση, δηλαδή θεός.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

πόλη: Μιλώντας για την πόλιν ο Αριστοτέλης δηλώνει καθαρά ότι τη θεωρεί μία από τις κοινωνικές οντότητες (ομάδες συνύπαρξης) των ανθρώπων. Η πρώτη ήταν, κατά τη διδασκαλία του, η οικογένεια (οἰκία, οἶκος), το αποτέλεσμα του φυσικού «συνδυασμού» άρρενος και θήλεος· σκοπός της ήταν η ικανοποίηση των καθημερινών αναγκών του ανθρώπου. Η δεύτερη ήταν το χωριό (η κώμη), η κοινωνία που σχηματίστηκε από πλείονας οἰκίας για την ικανοποίηση αναγκών ανώτερων από τις καθημερινές. Τέτοιες ήταν, βέβαια, οι πνευματικότερες ανάγκες του, π.χ. η ανάγκη για λατρεία του θείου ή για απόδοση της δικαιοσύνης· η οικογένεια δεν μπορούσε να έχει ούτε τυπικό λατρείας, λατρευτικές δηλαδή ιεροτελεστίες, ούτε μηχανισμό απόδοσης δικαιοσύνης. Η τρίτη κοινωνική οντότητα ήταν η πόλις.

τέλεια: Μέσα στη λέξη αυτή ο αρχαίος Έλληνας άκουγε καθαρά τη λέξη τέλος, μια λέξη που δήλωνε τον σκοπό για τον οποίο είναι πλασμένο το καθετί, τον προορισμό του. Είναι φανερό ότι με αυτή τη σημασία η λέξη δεν δήλωνε ό,τι η δική μας λέξη «τέλος»· ίσα ίσα δήλωνε τη στιγμή της τελείωσης, της ακμής, της ολοκλήρωσης. Στη συγκεκριμένη λοιπόν περίπτωση του κειμένου μας το επίθετο τέλεια λέγεται σε σχέση με την ολοκλήρωση του εξελικτικού κύκλου που παρακολουθούμε (οἰκία - κώμη - πόλις)· με το νόημα αυτό η στιγμή της ολοκλήρωσης δηλώνει και το τέλος της εξέλιξης — η οποία όμως δεν οδηγεί σε μια τελική φθορά, αλλά σε μια τελική ολοκλήρωση.

αυτάρκεια: Στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης μας είπε καθαρά τι εννοεί με αυτή τη λέξη. Χρησιμοποιούμε, είπε, αυτή τη λέξη όταν θέλουμε να δηλώσουμε πως κάτι είναι και μοναχό του τέλειο αγαθό, ότι και μόνο του κάνει τη ζωή άξια να τη ζήσει κανείς, έχοντας το αίσθημα ότι δεν έχει ανάγκη από τίποτε άλλο. Στο δικό μας χωρίο η πόλις χαρακτηρίζεται τέλεια ακριβώς γιατί τίποτε άλλο δεν χρειάζεται πέρα από αυτήν ο πολίτης, αφού η πόλις είναι αυτάρκης: μπορεί δηλαδή και μόνη της να του χαρίσει το πιο μεγάλο αγαθό, που είναι το εὖ ζῆν, η εὐδαιμονία. Μια πόλις λοιπόν είναι αυτάρκης αν η γεωγραφική της θέση της εξασφαλίζει άφθονα τα υλικά αγαθά και τη βοηθεί στην εμπορική της ανάπτυξη, αν έχει τις απαραίτητες αμυντικές δυνατότητες και αν διαθέτει σύστημα χρηστής διοίκησης και, προπαντός, απονομής της δικαιοσύνης — επομένως αν είναι ανεξάρτητη ή, με άλλα λόγια, αν δεν χρειάζεται εξωτερική βοήθεια για να καλύψει τις υλικές και ηθικές, πνευματικές, κοινωνικές ανάγκες της.

Επίσης: Στο σημείο αυτό αρχίζει ένα νέο επιχείρημα, δηλαδή προστίθεται ένα νέο στοιχείο στη συλλογιστική διαδικασία, που αποβλέπει στο να αποδείξει ότι «η πόλη υπάρχει εκ φύσεως» και ότι «ο άνθρωπος είναι ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη». Το περιεχόμενο του καινούργιου επιχειρήματος είναι: «Κάθε ον έχει να υπηρετήσει με την ύπαρξή του έναν στόχο. Ορισμένος από τη φύση, ο στόχος αυτός είναι κάτι το εξαιρετικό, κάτι το άριστο· και της πόλης, επομένως, ο στόχος, η αυτάρκεια, είναι κάτι το άριστο, άρα κάτι το φυσικό, αφού η φύση επιδιώκει —και πραγματοποιεί— πάντοτε το άριστο».

ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως πολιτικὸν ζῷον: Σε ένα χωρίο των Ηθικών Νικομαχείων διαβάζουμε: «Θα ήταν πολύ παράξενο να λέμε ότι είναι ευτυχισμένος ο άνθρωπος που ζει μόνος με τη μοναξιά του (μονώτης)· κανένας δεν θα ήθελε να ζει σε απόλυτη μοναξιά, ακόμη κι αν είχε όλα τα καλά του κόσμου· γιατί ο άνθρωπος είναι ένα ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πολιτική κοινωνία, μαζί με άλλους (συζῆν πεφυκός)».

ο δίχως πόλη: Ο ἄπολις, δηλαδή ο δίχως πατρίδα· ύστερα: ο εξόριστος, ο δίχως πολιτικά δικαιώματα.

ο δίχως πόλη από κάποια τυχαία συγκυρία: Ἄπολις από τυχαία συγκυρία ήταν π.χ. ο Φιλοκτήτης, που ο Σοφοκλής τον παρουσιάζει στην ομώνυμη τραγωδία του ως «ἄφιλον ἐρῆμον ἄπολιν ἐν ζῶσιν νεκρόν».

άνθρωπος κατώτερης ποιότητας: Άνθρωπος κατώτερης αξίας, κατώτερος ή εκφυλισμένος άνθρωπος.

«άνθρωπος δίχως σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό»: Έτσι (ἀφρήτωρ ἀθέμιστος ἀνέστιος) χαρακτηρίζεται στην Ιλιάδα ο άνθρωπος που αγαπά τον πόλεμο. Κατά τον Αριστοτέλη τα ίδια αυτά επίθετα ταιριάζουν στον ἄπολιν, τον άνθρωπο που ούτε συγγενείς έχει ή λογαριάζει, ούτε από νόμους ξέρει, ούτε σπιτικό έχει: όλα αυτά περιγράφουν έναν άνθρωπο που στο πρόσωπό του είναι φανερή μια διαστροφή της ανθρώπινης φύσης — εκτός κι αν πρόκειται για ον που ξεπερνά, όπως ο θεός Άρης ας πούμε, την ανθρώπινη φύση. Είναι φανερό ότι ο Αριστοτέλης —το λέει ο ίδιος στη συνέχεια— θεωρεί τον ἄπολιν και τον άνθρωπο δίχως σόι δύο έννοιες ταυτόσημες, ή ότι η πρώτη είναι συνέπεια της δεύτερης.

στο παιχνίδι των πεσσών: Πρόκειται για παιχνίδι ανάλογο με τη σημερινή ντάμα. Δυστυχώς δεν είμαστε σε θέση να ξέρουμε σε ποιον ακριβώς κανόνα του αγαπητού στους αρχαίους Έλληνες αυτού παιχνιδιού γίνεται αναφορά.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Η πόλη προκύπτει από τη συνένωση χωριών και είναι κοινωνία τέλεια, γιατί πέτυχε την ύψιστη αὐτάρκεια.
• Γεννήθηκε για την επιβίωση (τοῦ ζῆν ἕνεκεν), υπάρχει όμως για την καλή ζωή (τοῦ εὖ ζῆν).
• Η πόλη είναι φύσει, γιατί είναι το τέλος των προηγούμενων φυσικών κοινοτήτων — και φύση ενός πράγματος είναι η ολοκληρωμένη του μορφή.
• Δεύτερο επιχείρημα: ο τελικός σκοπός είναι κάτι άριστο· η αὐτάρκεια είναι τελικός σκοπός· η φύση επιδιώκει πάντοτε το άριστο.
• Ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν: ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλιν, όχι απλώς «κοινωνικό ζώο».
• Ο εκ φύσεως ἄπολις είναι ή κατώτερος από άνθρωπος (εκφυλισμένος, πολεμοχαρής, απομονωμένος σαν μεμονωμένο πιόνι) ή ανώτερος (θεός).