Ενότητα 11η (Α 1, 1): Η πόλη είναι η τελειότερη μορφή κοινωνίας 🏛️

Το θέμα της ενότητας

Με την ενότητα αυτή ανοίγουμε τα Πολιτικά. Είναι, κυριολεκτικά, οι πρώτες αράδες του έργου — και ο Αριστοτέλης τις αξιοποιεί για να τοποθετήσει αμέσως την πόλη στην κορυφή μιας ιεραρχίας ανθρώπινων κοινοτήτων. Το ερώτημα που απαντά είναι: τι είδους πράγμα είναι η πόλη και γιατί είναι ανώτερη από κάθε άλλη μορφή συνύπαρξης;

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντες), δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται, μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας. Αὕτη δ' ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική.

Μετάφραση 🗣️

Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινότητας, και ότι κάθε κοινότητα έχει συγκροτηθεί για χάρη κάποιου αγαθού (γιατί όλοι οι άνθρωποι κάνουν ό,τι κάνουν αποβλέποντας σε αυτό που θεωρούν καλό), είναι φανερό ότι όλες οι κοινότητες στοχεύουν σε κάποιο αγαθό — και κυρίως ότι στο ανώτερο από όλα τα αγαθά στοχεύει εκείνη η κοινότητα που είναι η ανώτερη από όλες και περικλείει μέσα της όλες τις άλλες. Αυτή είναι η λεγόμενη πόλη, δηλαδή η πολιτική κοινότητα.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Ο Αριστοτέλης χτίζει εδώ έναν αυστηρά δομημένο συλλογισμό. Ας τον ξεδιπλώσουμε:

Η αναλογία που κλειδώνει το επιχείρημα

Η καρδιά του συλλογισμού είναι μια αναλογία:

• Όπως υπάρχει ιεραρχία των κοινοτήτων (από την οικογένεια ως την πόλη),
• έτσι υπάρχει και ιεραρχία των αγαθών (από τα καθημερινά ως το ύψιστο).
• Άρα στην κορυφή της μιας κλίμακας αντιστοιχεί η κορυφή της άλλης: η πόλις στοχεύει στο κυριώτατον ἀγαθόν.

Τι σημαίνει «περιέχουσα τὰς ἄλλας»

Η πόλη περικλείει μέσα της τις άλλες κοινότητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι τις καταργεί ή τις αφομοιώνει: η οικογένεια εξακολουθεί να είναι οικογένεια, το χωριό χωριό. Σημαίνει ότι:

• η πόλη τις εμπεριέχει ως μέρη της,
• και ταυτόχρονα τις υπερβαίνει, γιατί ο δικός της στόχος είναι ευρύτερος και ανώτερος από τους δικούς τους.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

πᾶσαν πόλιν: Ο Αριστοτέλης συνήθιζε να αρχίζει την έκθεσή του με μια γενική πρόταση και να προχωρεί ύστερα στην εξέταση των επιμέρους περιπτώσεων. Κατά βάθος πίστευε ότι είναι κατὰ φύσιν να αναφερόμαστε πρώτα στα κοινά, στα γενικά θέματα, και ύστερα να περνούμε στα ειδικά, στα επιμέρους ζητήματα (τὰ περὶ ἕκαστον ἴδια).

κοινωνίαν: Πρόσεξε ότι η λέξη αυτή γεννήθηκε από το ρήμα κοινωνῶ, που σήμαινε «συμμετέχω σε κάτι», «παίρνω μέρος σε κάτι μαζί με κάποιον άλλο (ή με κάποιους άλλους)». Όταν το σκεφτούμε έτσι, κατανοούμε καλύτερα τη σημασία της πολιτικῆς κοινωνίας: δεν είναι απλή συγκατοίκηση, αλλά ενεργός συμμετοχή σε κάτι κοινό.

ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας: Στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης κάνει λόγο για διάφορες κοινωνίες, που η καθεμιά τους έχει ένα επιμέρους συμφέρον: αυτοί π.χ. που πολεμούν μαζί επιδιώκουν τον πλούτο, τη νίκη ή την κατάκτηση μιας πόλης· οι ναυτικοί έχουν στόχο την απόκτηση χρημάτων· και κάτι ανάλογο συμβαίνει σε όσους ανήκουν σε μια φυλή ή σε έναν δήμο. Αυτές τις κοινωνίες ο Αριστοτέλης τις θεωρεί μόρια της πολιτικής κοινωνίας και τις τοποθετεί σε υποδεέστερη από αυτήν θέση, αφού η πολιτική κοινωνία δεν στοχεύει στο ειδικό κατά περίπτωση συμφέρον, στο συμφέρον της στιγμής, αλλά σ' αυτό που αφορά ἅπαντα τὸν βίον — ολόκληρη τη ζωή.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινωνίας (κοινότητας) — και κάθε κοινωνία συγκροτείται για χάρη κάποιου αγαθού.
• Όλοι οι άνθρωποι πράττουν αποβλέποντας σε ό,τι θεωρούν αγαθό· η ανθρώπινη δράση είναι εξ ορισμού σκόπιμη.
• Υπάρχει ιεραρχία κοινοτήτων και αντίστοιχη ιεραρχία αγαθών: η ανώτερη κοινότητα επιδιώκει το ανώτερο αγαθό.
• Η πόλις είναι ἡ πασῶν κυριωτάτη: περικλείει όλες τις άλλες κοινότητες χωρίς να τις καταργεί, και τις υπερβαίνει ως προς τον σκοπό.
• Η κοινωνία ἡ πολιτική είναι έκφραση ταυτόσημη με τη λέξη πόλις.
• Οι επιμέρους κοινότητες επιδιώκουν συμφέροντα της στιγμής· η πόλη αποβλέπει σε ό,τι αφορά ολόκληρη τη ζωή.