Εισαγωγή στα Πολιτικά 🏛️
Από την ηθική στην πολιτική
Ως τώρα παρακολουθήσαμε τον Αριστοτέλη να μελετά τις επιμέρους αρετές του ανθρώπου στα Ηθικά Νικομάχεια: άλλες συνδέονται με τη γενικότερη συμπεριφορά και τον χαρακτήρα του ατόμου, άλλες με το μυαλό του, με τη διάνοιά του. Γεννιέται όμως ένα εύλογο ερώτημα: προς τι όλη αυτή η μελέτη; Γιατί χρειάζεται να ψάξουμε να βρούμε τι θα πει ανδρεία ή σωφροσύνη, δικαιοσύνη ή φρόνηση;
Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι η ίδια που θα έδινε κάθε αρχαίος Έλληνας: για να γίνουμε καλοί πολίτες· για να λειτουργήσουμε σωστά μέσα στην πόλη, ζώντας δίπλα σε όλους τους άλλους συμπολίτες μας.
Ο αρχαίος Έλληνας δεν επιδίωκε τις αρετές για χάρη του εαυτού του. Η απόκτηση ή η μη απόκτησή τους από το άτομο δεν ήταν αποκλειστικά δική του υπόθεση, κάτι που αφορούσε μόνο τον ίδιο. Σημασία είχε ότι, ανάλογα με το αν είχε ή δεν είχε τις αρετές, το άτομο θα λειτουργούσε τελικά με έναν συγκεκριμένο τρόπο μέσα στην πόλη του: σωστόν ή λανθασμένο. Αυτή ήταν και του Αριστοτέλη η αντίληψη.
Το συμπέρασμα είναι καθοριστικό για ολόκληρη την αριστοτελική σκέψη: η ηθική φιλοσοφία είναι στην πραγματικότητα μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας.
Η γέφυρα ανάμεσα στα δύο έργα 🌉
Ο Αριστοτέλης το δηλώνει ολοκάθαρα με τον τρόπο που τελειώνει τα Ηθικά Νικομάχεια:
«Τώρα που μιλήσαμε για όλα αυτά, είναι η ώρα να μιλήσουμε και για νόμους και πολιτεύματα. Τότε θα έχουμε ολοκληρώσει την περὶ τὰ ἀνθρώπινα φιλοσοφία μας. Ας αρχίσουμε λοιπόν τον λόγο μας.»
Η φράση αυτή είναι παράξενη για τέλος βιβλίου — εξηγείται μόνο αν θεωρηθεί πέρασμα σε ένα καινούργιο βιβλίο. Το βιβλίο αυτό είναι τα Πολιτικά. Πράγματι, σ' αυτό το έργο ο λόγος είναι ακριβώς για τα θέματα που ο Αριστοτέλης εξήγγειλε στο τέλος των Ηθικών Νικομαχείων. Τα δύο έργα αποτελούν, δηλαδή, ενιαία πραγματεία «περί των ανθρωπίνων».
Τι θα διαβάσουμε από τα Πολιτικά 📖
Από το έργο αυτό θα έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε διδασκαλίες του Αριστοτέλη:
| # | Θέμα |
|---|---|
| α | Για τη γένεση της πόλης |
| β | Για το περιεχόμενο της έννοιας πολίτης |
| γ | Για το περιεχόμενο της έννοιας πολίτευμα (πολιτεία) |
| δ | Για τα είδη των πολιτευμάτων |
| ε | Για θέματα σχετικά με τη διακυβέρνηση της πόλης |
| στ | Για θέματα παιδείας και εκπαίδευσης |
Η λέξη «πόλις»: προσοχή στη σημασία! 🔑
Διαβάζοντας τις ενότητες αυτές θα συναντούμε συχνότατα τη λέξη πόλις. Πρέπει να έχουμε από τώρα υπόψη μας ότι η αρχαία ελληνική αυτή λέξη δεν είχε τη σημασία που έχει η δική μας λέξη «πόλη».
Η αρχαία ελληνική λέξη πόλις αντιστοιχεί μάλλον στη δική μας έννοια «κράτος». Δεν πρόκειται για έναν οικισμό ή μια αστική συγκέντρωση, αλλά για μια πλήρη πολιτική οντότητα, με θεσμούς, νόμους, εξουσία και ανεξαρτησία.
Τι είναι λοιπόν αυτή η πόλις - κράτος στα Πολιτικά;
- Είναι μια κοινότητα που την αποτελούν κυβερνώντες και κυβερνώμενοι, ἄρχοντες και ἀρχόμενοι.
- Είναι ένα ὅλον που το αποτελούν μέρη — και τα μέρη αυτά δεν χάνουν μέσα στο όλον τη δική τους φυσιογνωμία.
- Ως όλον, η πόλις αποτελείται από ανόμοια μεταξύ τους στοιχεία: μερικά από αυτά ασκούν εξουσία, τα άλλα υπακούουν.
- Ως όλον, η πόλις έχει για στόχο της την εὐδαιμονία — κι αυτή πάλι είναι το αποτέλεσμα της αὐτάρκειας, της απόλυτης —μακάρι— ανεξαρτησίας από οτιδήποτε βρίσκεται έξω από την πόλιν.
Η επισήμανση ότι τα μέρη δεν χάνουν τη φυσιογνωμία τους μέσα στο όλον είναι κρίσιμη: ο Αριστοτέλης διαφοροποιείται εδώ από την πλατωνική τάση προς την απόλυτη ενοποίηση της πόλης. Για εκείνον, η πόλη παραμένει σύνθεση διαφορετικών, όχι εξομοίωση όλων σε ένα.
Το περιεχόμενο των Πολιτικών 📚
Τα Πολιτικά είναι ένα εκτενές έργο. Ας δούμε συνοπτικά την πορεία της σκέψης του Αριστοτέλη μέσα σε αυτό:
| Βιβλίο | Περιεχόμενο |
|---|---|
| Α | Περί οικονομίας· οργάνωση της οικογένειας και της οικιακής οικονομίας |
| Β | Κριτική εξέταση γνωστών πολιτειακών μορφών, θεωρητικών (Πλάτωνας, Φαλέας, Ιππόδαμος) και ιστορικών (Σπάρτη, Κρήτη, Καρχηδόνα) |
| Γ | Βασικές πολιτικές έννοιες (πόλις, πολίτης). Ταυτίζεται η αρετή του πολίτη με την αρετή του ανθρώπου; Εξέταση των ορθών πολιτευμάτων και των παρεκκλίσεων. Η αθροιστική θεωρία. Ο εξοστρακισμός. Εξέταση της βασιλείας |
| Δ | Εξέταση των δημοκρατικών και ολιγαρχικών πολιτευμάτων. Για την κατανομή της βουλευτικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας |
| Ε | Παθολογία των πολιτευμάτων: επαναστάσεις και αιτίες τους. Πώς εξασφαλίζει κανείς τη σταθερότητα ενός πολιτεύματος; |
| Ζ | Για τη δημιουργία δημοκρατικών και ολιγαρχικών πολιτευμάτων και για τη διατήρησή τους. Για τα δημόσια αξιώματα |
| Η-Θ | Εξέταση της ἀρίστης πολιτείας. Ποιο αγαθό πρέπει αυτή να επιδιώκει; Πρόγραμμα αγωγής σε ένα ιδανικό κράτος |
Ο Αριστοτέλης δεν θεωρητικολογεί στο κενό: πριν γράψει τα Πολιτικά συγκέντρωσε, μαζί με τους μαθητές του, τα πολιτεύματα δεκάδων ελληνικών πόλεων. Η Ἀθηναίων Πολιτεία που έχει σωθεί είναι δείγμα αυτής της τεράστιας συλλογικής έρευνας. Η πολιτική του σκέψη στηρίζεται, δηλαδή, σε εμπειρικά δεδομένα.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη είναι μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας: μελετάμε τις αρετές για να γίνουμε καλοί πολίτες.
- Τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά συνδέονται άμεσα: το τέλος του πρώτου έργου είναι η εξαγγελία του δεύτερου, ώστε να ολοκληρωθεί η περὶ τὰ ἀνθρώπινα φιλοσοφία.
- Η αρετή για τον αρχαίο Έλληνα δεν ήταν ιδιωτική υπόθεση: κρινόταν από το πώς λειτουργεί το άτομο μέσα στην πόλη.
- Η λέξη πόλις αντιστοιχεί στο δικό μας «κράτος», όχι στη σημερινή «πόλη».
- Η πόλις είναι ὅλον από ανόμοια μέρη (ἄρχοντες - ἀρχόμενοι), που όμως διατηρούν τη φυσιογνωμία τους.
- Στόχος της πόλης είναι η εὐδαιμονία, που προϋποθέτει την αὐτάρκεια — την ανεξαρτησία από ό,τι βρίσκεται έξω από αυτήν.