Ενότητα 10η (Β 6, 14-16): Ορισμός της αρετής 🏛️
Το θέμα της ενότητας
Εδώ κορυφώνεται όλη η πορεία των προηγούμενων ενοτήτων. Ο Αριστοτέλης, αφού συγκέντρωσε ένα προς ένα τα στοιχεία — η αρετή είναι ἕξις, αποκτάται με εθισμό, αφορά πάθη και πράξεις, στοχεύει στο μέσον πρὸς ἡμᾶς — δίνει τώρα τον ολοκληρωμένο ορισμό της αρετής.
Πριν όμως, προσθέτει ένα τελευταίο επιχείρημα: γιατί η αρετή είναι δύσκολη και η κακία εύκολη.
Θυμήσου τη μέθοδο: γένος + ειδοποιός διαφορά. Το γένος βρέθηκε στην 4η Ενότητα (ἕξις), οι ειδοποιές διαφορές συγκεντρώθηκαν στις Ενότητες 6η-9η. Τώρα όλα μπαίνουν στη θέση τους σε μία πρόταση.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ἔτι τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν (τὸ γὰρ κακὸν τοῦ ἀπείρου, ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον, τὸ δ' ἀγαθὸν τοῦ πεπερασμένου), τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (διὸ καὶ τὸ μὲν ῥᾴδιον τὸ δὲ χαλεπόν, ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν)· καὶ διὰ ταῦτ' οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δ' ἀρετῆς ἡ μεσότης·
ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί.
Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένη λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ' ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ' ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ' ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ' ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι.
Μετάφραση 🗣️
Επιπλέον, το να σφάλλει κανείς μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους — γιατί το κακό ανήκει στο άπειρο, όπως δίδασκαν οι Πυθαγόρειοι, ενώ το αγαθό στο πεπερασμένο· το να πράττει όμως το σωστό γίνεται με έναν μόνο τρόπο. Γι' αυτό ακριβώς το ένα είναι εύκολο και το άλλο δύσκολο: εύκολο το να αστοχήσεις, δύσκολο το να πετύχεις τον στόχο. Και γι' αυτούς τους λόγους λοιπόν η υπερβολή και η έλλειψη ανήκουν στην κακία, ενώ η μεσότητα στην αρετή:
γιατί καλοί γίνονται οι άνθρωποι με έναν μόνο τρόπο, κακοί όμως με πολλούς.
Η αρετή είναι λοιπόν έξη που επιλέγεται ελεύθερα, βρίσκεται στη μεσότητα τη σχετική με εμάς και καθορίζεται από τη λογική — και μάλιστα από τη λογική με την οποία θα την καθόριζε ο φρόνιμος άνθρωπος. Είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο κακίες, από τις οποίες η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά της έλλειψης. Και επιπλέον είναι μεσότητα, επειδή οι μεν κακίες υπολείπονται ή υπερβαίνουν το πρέπον και στα συναισθήματα και στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον.
Γιατί η αρετή είναι δύσκολη 🔍
Πριν από τον ορισμό, ένα τελευταίο επιχείρημα υπέρ της μεσότητας:
| Το σφάλμα (ἁμαρτάνειν) | Το σωστό (κατορθοῦν) |
|---|---|
| Γίνεται πολλαχῶς — με πολλούς τρόπους | Γίνεται μοναχῶς — με έναν μόνο τρόπο |
| Ανήκει στο ἄπειρον | Ανήκει στο πεπερασμένον |
| Είναι ῥᾴδιον (εύκολο) | Είναι χαλεπόν (δύσκολο) |
| Άκρα: υπερβολή και έλλειψη → κακία | Μέσον → ἀρετή |
Η λογική είναι γεωμετρικά καθαρή: ανάμεσα σε δύο σημεία υπάρχει ένα μόνο μέσον, αλλά άπειρα σημεία εκατέρωθεν. Ο στόχος του τοξότη είναι ένας· οι τρόποι να αστοχήσεις είναι αμέτρητοι. Γι' αυτό η αρετή απαιτεί προσπάθεια, ενώ η κακία έρχεται από μόνη της.
Ο Αριστοτέλης κλείνει το επιχείρημα με έναν στίχο ποιητή, που συμπυκνώνει τα πάντα σε πέντε λέξεις: ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί.
Ο στίχος είναι χτισμένος χιαστά: ἐσθλοί — ἁπλῶς / παντοδαπῶς — κακοί. Τα επιρρήματα μπαίνουν στο κέντρο, τα επίθετα στα άκρα, και η αντίθεση αναδεικνύεται με τη μέγιστη οικονομία.
Ο ορισμός της αρετής ⭐
Η πρόταση Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν είναι το πιο εξεταζόμενο χωρίο της ύλης. Ας τη διαλύσουμε στα συστατικά της.
| Στοιχείο | Ρόλος | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| ἕξις | Γένος | Μόνιμο, σταθερό στοιχείο του χαρακτήρα, αποτέλεσμα επαναλαμβανόμενων ενεργειών |
| προαιρετική | Ειδοποιός διαφορά α' | Επιλέγεται ελεύθερα και συνειδητά από το άτομο |
| ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς | Ειδοποιός διαφορά β' | Βρίσκεται στο μέσον — και μάλιστα στο υποκειμενικό, όχι στο αριθμητικό |
| ὡρισμένῃ λόγῳ | Ειδοποιός διαφορά γ' | Η μεσότητα αυτή καθορίζεται από τη λογική |
| ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν | Ειδοποιός διαφορά δ' | Και συγκεκριμένα από τη λογική του φρόνιμου ανθρώπου |
α΄. ἕξις — το γένος
Η αρετή ανήκει στην κατηγορία των έξεων: των μόνιμων ιδιοτήτων του χαρακτήρα που αποκτούμε με τον εθισμό, με την επανάληψη όμοιων ενεργειών. Δεν είναι πάθος ούτε δύναμις — είναι κατάσταση σταθερή και κατακτημένη.
β΄. προαιρετική — η ελευθερία
Το πιο σημαντικό ίσως στοιχείο. Η προαίρεση είναι η ελεύθερη, συνειδητή επιλογή μετά από σκέψη. Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει ηθική:
- Δεν αρκεί να κάνεις το σωστό — πρέπει να το επιλέγεις ως σωστό.
- Πράξεις από φόβο, από ανάγκη, από άγνοια ή από συνήθεια χωρίς συνείδηση δεν είναι ενάρετες.
- Η προαίρεση θεμελιώνει την ηθική ευθύνη: είμαστε υπεύθυνοι γιατί επιλέγουμε.
Αν η αρετή ήταν απλώς σωστή συμπεριφορά, θα ήταν ενάρετο και το ρομπότ που εκτελεί σωστά τις εντολές του. Η προαίρεση ξεχωρίζει την ηθική πράξη από τη μηχανική ορθότητα: ενάρετος είναι εκείνος που θα μπορούσε να πράξει διαφορετικά και επέλεξε το σωστό.
γ΄. ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς
Εδώ επιστρέφει όλη η ανάλυση της 7ης Ενότητας. Η αρετή δεν είναι το αριθμητικό μέσον, ίδιο για όλους, αλλά το σχετικό μέσον — αυτό που ταιριάζει στον συγκεκριμένο άνθρωπο, στη συγκεκριμένη περίσταση. Η προσθήκη τῇ πρὸς ἡμᾶς είναι απολύτως αναγκαία: χωρίς αυτήν η ηθική θα κατέληγε σε άκαμπτη συνταγή.
δ΄. ὡρισμένῃ λόγῳ
Αλλά η σχετικότητα δεν σημαίνει αυθαιρεσία. Η μεσότητα οριοθετείται από τη λογική. Ο λόγος είναι το κριτήριο που εμποδίζει την ηθική να γίνει υποκειμενισμός.
Πρόσεξε τη σύνταξη: η μετοχή ὡρισμένῃ είναι σε δοτική και αναφέρεται στη λέξη μεσότητι, όχι στο ἕξις. Δηλαδή: η μεσότητα είναι αυτή που καθορίζεται από τη λογική.
ε΄. ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν
Ποιανού όμως τη λογική; Όχι του καθενός — του φρόνιμου ανθρώπου. Η φρόνηση είναι η διανοητική αρετή που κατευθύνει τις ηθικές αρετές. Ο φρόνιμος λειτουργεί ως ζωντανό μέτρο, ως πρότυπο — όπως ακριβώς ο ἀλείπτης της 7ης Ενότητας όριζε τη σωστή τροφή για κάθε αθλητή.
Μια συχνή ένσταση: ο ενάρετος είναι αυτός που πράττει όπως ο φρόνιμος, και ο φρόνιμος είναι ο ενάρετος — δεν ορίζουμε το ένα με το άλλο; Η απάντηση: ο Αριστοτέλης δεν δίνει αλγόριθμο αλλά κριτήριο πράξης. Η ηθική ζωή δεν μαθαίνεται από τύπους αλλά από πρότυπα και άσκηση, όπως ακριβώς κάθε τέχνη. Ο φρόνιμος είναι το εμπειρικό, αναγνωρίσιμο μέτρο.
Οι δύο συμπληρωματικές διευκρινίσεις
Ο Αριστοτέλης κλείνει προσδιορίζοντας τη μεσότητα από δύο ακόμη οπτικές:
- Ως προς τη θέση: η αρετή είναι μεσότης δύο κακιῶν — μία στην πλευρά της υπερβολής, μία στην πλευρά της έλλειψης. Το σχήμα είναι πάντοτε τριαδικό: κακία — αρετή — κακία.
- Ως προς τη λειτουργία: οι κακίες ἐλλείπουσι ή ὑπερβάλλουσι τοῦ δέοντος, ενώ η αρετή το μέσον καὶ εὑρίσκει καὶ αἱρεῖται. Δύο ρήματα, δύο στάδια: πρώτα η γνωστική ενέργεια (βρίσκει, με τη λογική) και έπειτα η βουλητική (επιλέγει, με την προαίρεση).
| Έλλειψη | Μεσότητα (αρετή) | Υπερβολή |
|---|---|---|
| δειλία | ἀνδρεία | θρασύτητα |
| ἀναισθησία | σωφροσύνη | ἀκολασία |
| ἀοργησία | πραότης | ὀργιλότης |
| ἀνελευθερία | ἐλευθεριότης | ἀσωτία |
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον: Ο Αριστοτέλης δέχεται εδώ τη διδασκαλία των Πυθαγορείων για τις αντίθετες — μεταξύ τους — δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο. Στη διδασκαλία αυτή το ἀγαθόν είναι σύστοιχο π.χ. με το φῶς, με το δεξιόν, με το ἕν, με το πέρας, ενώ το κακόν με το σκότος, με το ἀριστερόν, με το πλῆθος, με το ἄπειρον.
ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί: Άγνωστης προέλευσης στίχος.
ἕξις προαιρετική: Επανειλημμένα υπογραμμίζεται από τον Αριστοτέλη η σημασία της προαιρέσεως για την ύπαρξη της αρετής. Σε ένα άλλο χωρίο του ίδιου έργου διαβάζουμε τους αναγκαίους όρους για να χαρακτηρισθεί μια πράξη ενάρετη: ο άνθρωπος πρέπει να έχει α) συνείδηση της πράξης του (εἰδώς), β) την ανάλογη προαίρεση (προαιρούμενος), γ) σιγουριά και σταθερότητα στην πραγματοποίησή της (βεβαίως καὶ ἀμετακινήτως).
λόγος: Αλλού στο ίδιο έργο διαβάζουμε: «ἡ μετὰ τοῦ ὀρθοῦ λόγου ἕξις ἀρετή ἐστιν». Αρχικά λοιπόν είναι ο νόμος που συνηθίζει τους πολίτες να ενεργούν ενάρετα· έπειτα έρχεται η λογική, η φρόνηση, που βοηθά τον νόμο και τελειοποιεί το έργο του.
ὁ φρόνιμος: Στον φρόνιμο άνθρωπο ενώνονται και συνυπάρχουν όλες οι αρετές. Όταν υπάρχει η φρόνηση, γράφει αλλού ο Αριστοτέλης, όλες οι αρετές θα υπάρξουν. Οι διάφορες αρετές δείχνουν πώς αντιδρά ο φρόνιμος στις διάφορες περιστάσεις· αν λείψει μια αρετή, αποδιοργανώνεται το όλον. Έτσι ο ηθικά σπουδαῖος αποτελεί μέτρο σύγκρισης για τους άλλους.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Το σφάλμα γίνεται πολλαχῶς (άπειρο, εύκολο), το σωστό μοναχῶς (πεπερασμένο, δύσκολο) — γι' αυτό η κακία είναι στα άκρα και η αρετή στο μέσον.
- Ο ορισμός: ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν.
- ἕξις = γένος· προαιρετική, ἐν μεσότητι τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ, ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν = ειδοποιές διαφορές.
- Η προαίρεση θεμελιώνει την ηθική ευθύνη: ενάρετη είναι μόνο η ελεύθερα επιλεγμένη πράξη.
- Η μεσότητα είναι σχετική (πρὸς ἡμᾶς) αλλά όχι αυθαίρετη: την οριοθετεί ο λόγος και συγκεκριμένα ο φρόνιμος άνθρωπος.
- Η αρετή είναι μεσότης δύο κακιῶν (υπερβολής και έλλειψης) και το μέσον το εὑρίσκει (λογική) και το αἱρεῖται (προαίρεση).