Ενότητα 9η (Β 6, 10-13): Διευκρινήσεις για το περιεχόμενο της έννοιας «μεσότης» 🎯
Το θέμα της ενότητας
Η προηγούμενη ενότητα κατέληξε ότι η ηθική αρετή στοχεύει στο μέσον και ότι το πεδίο της είναι τα πάθη και οι πράξεις. Εδώ ο Αριστοτέλης δίνει τις αναγκαίες διευκρινίσεις: τι ακριβώς σημαίνει «μέσον» όταν μιλάμε για συναισθήματα και συμπεριφορά.
Και δίνει την πιο πρακτική απάντηση όλης της θεωρίας — τα πέντε κριτήρια του «δέοντος», που είναι από τα πιο εξεταζόμενα σημεία της ύλης.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ ἀμφότερα οὐκ εὖ· τὸ δ' ὅτε δεῖ καὶ ἐφ' οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ, μέσον τε καὶ ἄριστον, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰς πράξεις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον. Ἡ δ' ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δ' ἄμφω τῆς ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου.
Μετάφραση 🗣️
Για παράδειγμα, μπορεί κανείς να φοβηθεί, να δείξει θάρρος, να επιθυμήσει, να οργιστεί, να νιώσει οίκτο και γενικά να ευχαριστηθεί ή να λυπηθεί και περισσότερο και λιγότερο απ' όσο πρέπει — και τα δύο αυτά δεν είναι σωστά. Το να τα νιώθει όμως κανείς τη στιγμή που πρέπει, για τα πράγματα που πρέπει, απέναντι στους ανθρώπους που πρέπει, για τον λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει, αυτό είναι το μέσον και το άριστο — και αυτό ακριβώς χαρακτηρίζει την αρετή.
Το ίδιο συμβαίνει και με τις πράξεις: υπάρχει και σε αυτές υπερβολή, έλλειψη και το μέσον. Η αρετή λοιπόν σχετίζεται με τα συναισθήματα και τις πράξεις, όπου η υπερβολή αποτελεί σφάλμα και επικρίνεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσον επαινείται και είναι το σωστό — και τα δύο αυτά ανήκουν στην αρετή.
Είναι λοιπόν η αρετή ένα είδος μεσότητας, αφού έχει ως στόχο της το μέσον.
Η ανάλυση του συλλογισμού 🔍
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Απαρίθμηση παθών | φόβος, θάρρος, επιθυμία, οργή, οίκτος, ευχαρίστηση, λύπη |
| 2. Η διαβάθμιση | Όλα αυτά μπορούν να βιωθούν μᾶλλον ή ἧττον — και τα δύο οὐκ εὖ |
| 3. Τα πέντε κριτήρια | Το σωστό είναι το ὅτε δεῖ, ἐφ' οἷς, πρὸς οὕς, οὗ ἕνεκα, ὡς δεῖ — αυτό είναι μέσον τε καὶ ἄριστον |
| 4. Επέκταση στις πράξεις | Και στις πράξεις υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και μέσον |
| 5. Η ηθική αποτίμηση | Υπερβολή και έλλειψη: ἁμαρτάνεται και ψέγεται. Μέσον: ἐπαινεῖται και κατορθοῦται |
| 6. Συμπέρασμα | Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή |
Τα πέντε κριτήρια του «δέοντος» ⭐
Αυτό είναι το πιο πρακτικό κομμάτι της αριστοτελικής ηθικής. Για να είναι ένα συναίσθημα (ή μια πράξη) μεσότητα, πρέπει να πληροί ταυτόχρονα πέντε όρους:
| Κριτήριο | Ερώτημα | Παράδειγμα με την οργή |
|---|---|---|
| ὅτε δεῖ | Πότε; — ο σωστός χρόνος | Να οργιστείς τη στιγμή της αδικίας, όχι μέρες μετά |
| ἐφ' οἷς (δεῖ) | Για ποια πράγματα; — τα σωστά αίτια | Για πραγματική προσβολή, όχι για ασήμαντη ατυχία |
| πρὸς οὕς (δεῖ) | Απέναντι σε ποιους; — τα σωστά πρόσωπα | Απέναντι στον υπαίτιο, όχι σε αθώους |
| οὗ ἕνεκα (δεῖ) | Για ποιον σκοπό; — το σωστό κίνητρο | Για την αποκατάσταση του δικαίου, όχι για εκδίκηση |
| ὡς δεῖ | Με ποιον τρόπο; — ο σωστός τρόπος | Με μέτρο και αξιοπρέπεια, όχι με βία |
Τα πέντε αυτά κριτήρια δείχνουν πόσο δύσκολη είναι η αρετή: πρέπει να ισχύουν όλα μαζί. Αν αστοχήσεις έστω και σε ένα — σωστή οργή αλλά σε λάθος πρόσωπο, σωστό πρόσωπο αλλά σε λάθος στιγμή — η πράξη δεν είναι ενάρετη. Γι' αυτό στην επόμενη ενότητα θα πει ότι το να αστοχείς είναι εύκολο (ῥᾴδιον) και το να πετυχαίνεις δύσκολο (χαλεπόν).
Μέσον = ἄριστον
Η φράση μέσον τε καὶ ἄριστον είναι η πιο πυκνή διατύπωση ολόκληρης της θεωρίας. Το μέσον ταυτίζεται με το άριστο. Δεν είναι συμβιβασμός ανάμεσα σε δύο κακά, αλλά η κορυφή:
- Ως προς την ποσότητα (τη θέση του ανάμεσα στα δύο άκρα) είναι μέσον.
- Ως προς την αξία (την ποιότητά του) είναι ἄριστον — δηλαδή ακρότητα.
Ο Αριστοτέλης το λέει και ρητά αλλού: κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν μεσότης ἐστὶν ἡ ἀρετή, κατὰ δὲ τὸ ἄριστον καὶ τὸ εὖ ἀκρότης.
Η φράση ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς συνδέεται με τη λέξη ἄριστον που προηγείται. Η ἀρετή και το ἄριστον (υπερθετικός του ἀγαθός) φαίνεται να θεωρούνται εδώ συγγενικές λέξεις. Το ίδιο έκανε ο Αριστοτέλης και στην 1η Ενότητα με τα ἠθική και ἔθος: η γλώσσα μαρτυρεί τη φιλοσοφική αλήθεια.
Η ηθική αποτίμηση
Πρόσεξε το δίπολο των ρημάτων, που δείχνει ότι η μεσότητα δεν είναι απλώς μια θεωρητική κατασκευή αλλά αντιστοιχεί στην κοινή ηθική συνείδηση:
| Τα άκρα | Το μέσον |
|---|---|
| ἁμαρτάνεται — αποτελεί σφάλμα | κατορθοῦται — είναι το σωστό |
| ψέγεται — επικρίνεται | ἐπαινεῖται — επαινείται |
Τα ἁμαρτάνεται και κατορθοῦται αφορούν την αντικειμενική ορθότητα της πράξης· τα ψέγεται και ἐπαινεῖται την κοινωνική αντίδραση. Ο Αριστοτέλης στηρίζεται δηλαδή και στην αντικειμενική ανάλυση και στα ἔνδοξα, τις κοινά αποδεκτές αντιλήψεις των ανθρώπων.
Ο Αριστοτέλης γράφει μεσότης τις — «ένα είδος μεσότητας». Η αόριστη αντωνυμία δείχνει επιφύλαξη: η αρετή δεν είναι μεσότητα με τη μαθηματική έννοια. Είναι μεσότητα πρὸς ἡμᾶς, σχετική με τον καθένα. Ο ίδιος συγκρατημένος τόνος υπάρχει και στο στοχαστική γε οὖσα: η αρετή στοχεύει στο μέσον — δεν το κατέχει αυτόματα.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
τὸ δ' ὅτε δεῖ... καὶ ὡς δεῖ: Τα πέντε αυτά στοιχεία δεν είναι απλή απαρίθμηση αλλά συστηματική ανάλυση των περιστάσεων που καθορίζουν κάθε ανθρώπινη πράξη. Δείχνουν ότι η αριστοτελική ηθική δεν διατυπώνει απόλυτους κανόνες («ποτέ μην οργίζεσαι») αλλά απαιτεί κρίση της συγκεκριμένης περίστασης. Είναι μια ηθική του καιροῦ, όχι των στεγανών συνταγών.
ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς: Το πιθανότερο είναι ότι η φράση αυτή λέγεται σε άμεση σχέση προς τη λέξη ἄριστον που προηγείται· πρόκειται δηλαδή μάλλον για έναν (ετυμολογικό) συσχετισμό των λέξεων ἄριστον και ἀρετή.
ταῦτα δ' ἄμφω τῆς ἀρετῆς: Και τα δύο αυτά — εννοούνται τα ἐπαινεῖται και κατορθοῦται — έχουν σχέση με την αρετή, πάνε μαζί με την αρετή, ανήκουν στην αρετή. Ο έπαινος και η ορθότητα είναι τα δύο γνωρίσματα που η κοινή συνείδηση αποδίδει στην ενάρετη συμπεριφορά.
στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου: Το ρήμα στοχάζομαι προέρχεται από τον στόχο του τοξότη. Η εικόνα είναι δηλωτική: όπως ο τοξότης σημαδεύει τον στόχο, έτσι και ο ενάρετος άνθρωπος σημαδεύει το μέσον. Και όπως ο τοξότης μπορεί να αστοχήσει, έτσι και η αρετή είναι διαρκής προσπάθεια, όχι κτήση μια για πάντα.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Τα πάθη (φόβος, θάρρος, επιθυμία, οργή, οίκτος, χαρά, λύπη) επιδέχονται διαβάθμιση: μᾶλλον και ἧττον — και τα δύο οὐκ εὖ.
- Τα πέντε κριτήρια της μεσότητας: ὅτε δεῖ (χρόνος), ἐφ' οἷς (αίτια), πρὸς οὕς (πρόσωπα), οὗ ἕνεκα (σκοπός), ὡς δεῖ (τρόπος). Πρέπει να ισχύουν όλα μαζί.
- Το μέσον είναι ταυτόχρονα μέσον (ως προς τη θέση) και ἄριστον (ως προς την αξία).
- Το ίδιο ισχύει και για τις πράξεις, όχι μόνο για τα πάθη.
- Τα άκρα ἁμαρτάνεται και ψέγεται· το μέσον ἐπαινεῖται και κατορθοῦται.
- Συμπέρασμα: μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική τοῦ μέσου. Η αρετή είναι στόχευση — διαρκής προσπάθεια, όχι μηχανικός κανόνας.