Ενότητα 8η (Β 6, 9-10): Όπως η τέχνη, έτσι και η ηθική αρετή στοχεύει στο μέσον 🎨

Το θέμα της ενότητας

Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης έδειξε ότι κάθε ἐπιστήμων αποφεύγει τα άκρα και επιδιώκει το μέσον. Τώρα κάνει το αποφασιστικό βήμα: μεταφέρει το συμπέρασμα αυτό από την τέχνη στην ηθική αρετή.

Το επιχείρημα είναι αναλογικό, και μάλιστα a fortiori — «κατά μείζονα λόγο». Αν το μέσον το επιδιώκει η τέχνη, τότε πολύ περισσότερο το επιδιώκει η αρετή, που είναι ανώτερη από κάθε τέχνη.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Εἰ δὴ πᾶσα ἐπιστήμη οὕτω τὸ ἔργον εὖ ἐπιτελεῖ, πρὸς τὸ μέσον βλέπουσα καὶ εἰς τοῦτο ἄγουσα τὰ ἔργα (ὅθεν εἰώθασιν ἐπιλέγειν τοῖς εὖ ἔχουσιν ἔργοις ὅτι οὔτ' ἀφελεῖν ἔστιν οὔτε προσθεῖναι, ὡς τῆς μὲν ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως φθειρούσης τό εὖ, τῆς δὲ μεσότητος σῳζούσης, οἱ δ' ἀγαθοὶ τεχνῖται, ὡς λέγομεν, πρὸς τοῦτο βλέποντες εργάζονται), ἡ δ' ἀρετὴ πάσης τέχνης ἀκριβεστέρα καὶ ἀμείνων ἐστὶν ὥσπερ καὶ ἡ φύσις, τοῦ μέσου ἂν εἴη στοχαστική. Λέγω δὲ τὴν ἠθικήν· αὕτη γάρ ἐστι περὶ πάθη καὶ πράξεις, ἐν δὲ τούτοις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον.

Μετάφραση 🗣️

Αν λοιπόν κάθε επιστήμη εκπληρώνει σωστά το έργο της με αυτόν τον τρόπο, έχοντας δηλαδή στραμμένο το βλέμμα της στο μέσον και οδηγώντας προς αυτό τα έργα της — γι' αυτό και συνηθίζουν να λένε στο τέλος για τα καλοφτιαγμένα έργα ότι δεν μπορεί κανείς ούτε να τους αφαιρέσει ούτε να τους προσθέσει τίποτε, με τη σκέψη ότι η υπερβολή και η έλλειψη καταστρέφουν την τελειότητα, ενώ η μεσότητα τη διαφυλάσσει· και οι καλοί τεχνίτες, όπως λέμε, εργάζονται έχοντας το βλέμμα τους στραμμένο σε αυτό — και αν η αρετή είναι ακριβέστερη και ανώτερη από κάθε τέχνη, όπως ακριβώς είναι και η φύση, τότε η αρετή θα έχει ως στόχο της το μέσον.

Εννοώ βέβαια την ηθική αρετή· γιατί αυτή έχει να κάνει με τα συναισθήματα και τις πράξεις, και σε αυτά υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και το μέσον.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Το επιχείρημα είναι ένας υποθετικός συλλογισμός με αναλογία. Ας το ξεδιπλώσουμε:

Το κριτήριο του τέλειου έργου

Η παρένθεση περιέχει ένα ωραίο, καθημερινό επιχείρημα. Πώς αναγνωρίζουμε ένα άρτιο έργο τέχνης; Λέμε γι' αυτό: «δεν του λείπει ούτε του περισσεύει τίποτε» — οὔτ' ἀφελεῖν ἔστιν οὔτε προσθεῖναι. Αυτή η κοινή, εμπειρική διαπίστωση αποδεικνύει ότι:

• η ὑπερβολή (θα ήθελε αφαίρεση) καταστρέφει την τελειότητα,
• η ἔλλειψις (θα ήθελε προσθήκη) το ίδιο,
• η μεσότης τη διαφυλάσσει (σῴζει).

Γιατί η αρετή είναι ανώτερη από την τέχνη

Ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει την αρετή ἀκριβεστέρα και ἀμείνων από κάθε τέχνη. Γιατί;

• Η τέχνη μορφοποιεί ένα εξωτερικό υλικό (μάρμαρο, ήχο, λέξεις) και παράγει ένα προϊόν έξω από τον δημιουργό.
• Η αρετή μορφοποιεί τον ίδιο τον άνθρωπο, την προσωπικότητά του. Το «υλικό» και ο «τεχνίτης» ταυτίζονται.

Και η φύση επίσης είναι ανώτερη από την τέχνη — γι' αυτό, όπως λέει ο Αριστοτέλης αλλού, «ἡ τέχνη μιμεῖται τὴν φύσιν». Η αρετή τοποθετείται δηλαδή στο ίδιο ψηλό επίπεδο με τη φύση: και οι δύο δημιουργούν αυθεντικές μορφές.

Πάθη και πράξεις

Ο όρος πάθη στον Αριστοτέλη δεν σημαίνει «πάθη» με τη σημερινή αρνητική χροιά, αλλά τα συναισθήματα γενικά — καθετί που «παθαίνουμε», που μας συμβαίνει και το βιώνουμε: φόβος, θάρρος, οργή, επιθυμία, χαρά, λύπη, οίκτος.

Τα πάθη και οι πράξεις αποτελούν το πεδίο εφαρμογής της ηθικής αρετής, ακριβώς επειδή επιδέχονται διαβάθμιση: μπορούμε να φοβηθούμε πολύ, λίγο ή όσο πρέπει. Εκεί ακριβώς έχει νόημα η μεσότητα.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

ἐπιστήμη ~ τέχνη — ἀρετή — φύσις: Και οι τρεις έχουν τη δυνατότητα δημιουργίας κάποιας μορφής: η τέχνη μορφοποιεί το υλικό της, η φύση δημιουργεί επίσης μορφές, η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης συγκρίνει τις τρεις έννοιες μεταξύ τους: η αρετή είναι ανώτερη από την τέχνη, γιατί μορφοποιεί στην ουσία του τον άνθρωπο· η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη (σε άλλο του έργο διαβάζουμε: «μᾶλλον δ' ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ καλὸν ἐν τοῖς τῆς φύσεως ἔργοις ἢ ἐν τοῖς τῆς τέχνης»)· γι' αυτό ἡ τέχνη μιμεῖται τὴν φύσιν.

οὔτ' ἀφελεῖν... οὔτε προσθεῖναι: Τα απαρέμφατα βρίσκονται σε αντιστοιχία (με αντίθετη σειρά) προς τους όρους ὑπερβολή και ἔλλειψις που ακολουθούν· οι δύο, πάλι, αυτοί όροι αντιπαρατίθενται στον όρο μεσότης που ακολουθεί. Πρόκειται δηλαδή για χιαστό σχήμα: ἀφελεῖν — προσθεῖναι / ὑπερβολῆς — ἐλλείψεως.

τοῦ μέσου: Η έννοια αυτή έχει κεντρική, όπως βλέπουμε, θέση στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Προϋπάρχει στον Πλάτωνα, ο οποίος κάνει λόγο για το μέτριον και τη συμμετρία με παρόμοια σημασία («μετριότης γὰρ καὶ συμμετρία κάλλος δήπου καὶ ἀρετὴ πανταχοῦ συμβαίνει γίγνεσθαι»)· όμως συστηματική αξιοποίηση και ισχυρή θεμελίωσή της γίνεται από τον Αριστοτέλη.

λέγω δὲ τὴν ἠθικήν: Οι διανοητικές αρετές, όπως λ.χ. η σοφία, δεν είναι μεσότητες, γιατί αυτές είναι ασυμβίβαστες με τις έννοιες υπερβολή και έλλειψη.

πάθη: Αλλού στο ίδιο έργο διαβάζουμε τα εξής: «λέγω δὲ πάθη μὲν ἐπιθυμίαν ὀργὴν φόβον θάρσος φθόνον χαρὰν φιλίαν μῖσος πόθον ζῆλον ἔλεον, ὅλως (= γενικά) οἷς ἕπεται ἡδονὴ ἢ λύπη».

Τι να κρατήσεις 🎯

• Κάθε τέχνη εκτελεί καλά το έργο της αποβλέποντας στο μέσον (πρὸς τὸ μέσον βλέπουσα).
• Απόδειξη από την κοινή εμπειρία: στα τέλεια έργα οὔτ' ἀφελεῖν ἔστιν οὔτε προσθεῖναι. Η υπερβολή και η έλλειψη φθείρουν, η μεσότητα σῴζει το εὖ.
• Η αρετή είναι ἀκριβεστέρα καὶ ἀμείνων από κάθε τέχνη — όπως και η φύση — γιατί μορφοποιεί τον ίδιο τον άνθρωπο.
• Συμπέρασμα a fortiori: αν η τέχνη στοχεύει στο μέσον, πολύ περισσότερο η αρετή (τοῦ μέσου στοχαστική).
• Μόνο η ηθική αρετή είναι μεσότητα — όχι οι διανοητικές.
• Πεδίο της ηθικής αρετής: τα πάθη (συναισθήματα) και οι πράξεις, όπου υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και μέσον.