Ενότητα 7η (Β 6, 4-8): Η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα ⚖️
Το θέμα της ενότητας
Η προηγούμενη ενότητα έκλεισε με ένα ερώτημα: ποια είναι η φύση της αρετής; Εδώ ο Αριστοτέλης δίνει την απάντηση που θα στηρίξει ολόκληρη την ηθική του — η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα.
Πριν όμως το πει, κάνει κάτι εξαιρετικά προσεκτικό: προσδιορίζει τι σημαίνει «μέσον». Και εισάγει μια διάκριση που είναι το κλειδί για όλη τη συνέχεια — τη διάκριση ανάμεσα στο μέσον τοῦ πράγματος και στο μέσον πρὸς ἡμᾶς.
Η συνηθέστερη παρανόηση: η αριστοτελική μεσότητα δεν σημαίνει «μέτριος», «χλιαρός», «ούτε πολύ ούτε λίγο». Το μέσον είναι το ἄριστον — η κορυφή, όχι ο συμβιβασμός. Ο ανδρείος δεν είναι λιγότερο γενναίος από τον θρασύ· είναι σωστά γενναίος. Η μεσότητα είναι ποιοτική αριστεία, όχι ποσοτική υποχώρηση.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ἐν παντὶ δὴ συνεχεῖ καὶ διαιρετῷ ἔστι λαβεῖν τὸ μὲν πλεῖον τὸ δ' ἔλαττον τὸ δ' ἴσον, καὶ ταῦτα ἢ κατ' αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἢ πρὸς ἡμᾶς... Λέγω δὲ τοῦ μὲν πράγματος μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον ἀφ' ἑκατέρου τῶν ἄκρων, ὅπερ ἐστὶν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν, πρὸς ἡμᾶς δὲ ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει· τοῦτο δ' οὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν. Οἷον εἰ τὰ δέκα πολλὰ τὰ δὲ δύο ὀλίγα, τὰ ἓξ μέσα λαμβάνουσι κατὰ τὸ πρᾶγμα· ἴσῳ γάρ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται· τοῦτο δὲ μέσον ἐστὶ κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν. Τὸ δὲ πρὸς ἡμᾶς οὐχ οὕτω ληπτέον· οὐ γὰρ εἴ τῳ δέκα μναῖ φαγεῖν πολὺ δύο δὲ ὀλίγον, ὁ ἀλείπτης ἓξ μνᾶς προστάξει· ἔστι γὰρ ἴσως καὶ τοῦτο πολὺ τῷ ληψομένῳ ἢ ὀλίγον· Μίλωνι μὲν γὰρ ὀλίγον, τῷ δὲ ἀρχομένῳ τῶν γυμνασίων πολύ. Ὁμοίως ἐπὶ δρόμου καὶ πάλης. Οὕτω δὴ πᾶς ἐπιστήμων τὴν ὑπερβολὴν μὲν καὶ τὴν ἔλλειψιν φεύγει, τὸ δὲ μέσον ζητεῖ καὶ τοῦθ' αἱρεῖται, μέσον δὲ οὐ τὸ τοῦ πράγματος ἀλλὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς.
Μετάφραση 🗣️
Σε καθετί που είναι συνεχές και διαιρετό μπορούμε να πάρουμε ένα κομμάτι μεγαλύτερο, ένα μικρότερο και ένα ίσο· και αυτά είτε σε σχέση με το ίδιο το πράγμα είτε σε σχέση με εμάς.
Ονομάζω «μέσον του πράγματος» εκείνο που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα — και αυτό είναι ένα και το ίδιο για όλους. «Μέσον σε σχέση με εμάς» ονομάζω εκείνο που ούτε περισσεύει ούτε λείπει· και αυτό δεν είναι ένα, ούτε το ίδιο για όλους.
Για παράδειγμα: αν το δέκα είναι πολύ και το δύο λίγο, το έξι το θεωρούν μέσο σε σχέση με το ίδιο το πράγμα, γιατί υπερέχει και υπερέχεται κατά τον ίδιο αριθμό μονάδων. Αυτό είναι το μέσο σύμφωνα με την αριθμητική αναλογία.
Το μέσο όμως σε σχέση με εμάς δεν πρέπει να το εννοήσουμε έτσι. Γιατί, αν για κάποιον το να φάει δέκα μνες τροφής είναι πολύ και δύο λίγο, ο προπονητής δεν θα του ορίσει οπωσδήποτε έξι μνες: ίσως και αυτή η ποσότητα να είναι πολλή ή λίγη γι' αυτόν που θα τη λάβει. Για τον Μίλωνα θα ήταν λίγη, για κάποιον που αρχίζει τη γυμναστική πολλή. Το ίδιο ισχύει και στο τρέξιμο και στην πάλη.
Έτσι λοιπόν κάθε ειδικός αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη, ενώ αναζητεί το μέσον και αυτό προτιμά — όχι όμως το μέσον του πράγματος, αλλά το μέσον σε σχέση με εμάς.
Οι δύο έννοιες του «μέσου» 🔍
Αυτή είναι η καρδιά της ενότητας. Ο Αριστοτέλης πρώτα λέει ότι κάθε τι συνεχές (δηλαδή που παρουσιάζει συνοχή, χωρίς κενά) και διαιρετό μπορεί να χωριστεί σε άνισα μέρη (μεγαλύτερο - μικρότερο) ή σε ίσα. Το «ίσο» αυτό χώρισμα είναι το μέσον. Και μπορεί να το βρούμε με δύο τρόπους:
| Μέσον τοῦ πράγματος | Μέσον πρὸς ἡμᾶς | |
|---|---|---|
| Κριτήριο | Αντικειμενικό — η αριθμητική αναλογία | Υποκειμενικό — τα δεδομένα του κάθε ανθρώπου |
| Ορισμός | Απέχει εξίσου από τα δύο άκρα | Ούτε πλεονάζει ούτε ελλείπει |
| Σταθερότητα | ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν — ένα και το ίδιο για όλους | οὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν — διαφορετικό για τον καθένα |
| Παράδειγμα | Ανάμεσα στο 10 και το 2, μέσον το 6 | Οι μνες τροφής: άλλες για τον Μίλωνα, άλλες για τον αρχάριο |
| Πεδίο | Μαθηματικά, ποσότητα | Ηθική, τέχνη, ζωή |
Το αριθμητικό παράδειγμα
Το αντικειμενικό μέσον υπολογίζεται μηχανικά. Αν τα άκρα είναι και , τότε:
Και ισχύει η ισότητα των διαφορών: . Αυτό εννοεί το κείμενο με το ἴσῳ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται — το 6 υπερέχει από το 2 κατά τόσο όσο υπερέχεται από το 10. Είναι το μέσον κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν, και είναι ίδιο για όλους, ανεξάρτητα από το ποιος κάνει τον υπολογισμό.
Το παράδειγμα του αθλητή
Εδώ ο Αριστοτέλης δείχνει γιατί η μηχανική αυτή λύση αποτυγχάνει στην πράξη. Αν η μερίδα των μνων είναι πολλή και των λίγη, ο ἀλείπτης δεν θα ορίσει αυτόματα . Γιατί;
- Για τον Μίλωνα, τον θρυλικό παλαιστή, οι έξι μνες είναι ελάχιστες.
- Για τον αρχάριο που μόλις ξεκίνησε τη γυμναστική, είναι υπερβολικές.
Το σωστό μέτρο, δηλαδή, εξαρτάται από το ποιος το παίρνει. Ο καλός προπονητής δεν εφαρμόζει μαθηματικό τύπο· κρίνει τον συγκεκριμένο άνθρωπο, τη συγκεκριμένη στιγμή, με βάση την κατάσταση, τις ανάγκες και τους στόχους του.
Ο διασημότερος αθλητής της αρχαιότητας: έξι φορές Ολυμπιονίκης στην πάλη τον 6ο αι. π.Χ. Οι αρχαίες πηγές διηγούνταν ότι σήκωνε ολόκληρο ταύρο στους ώμους και ότι κατανάλωνε τεράστιες ποσότητες τροφής. Ο Αριστοτέλης τον επιλέγει ακριβώς επειδή αποτελεί το πιο ακραίο παράδειγμα — αν το μέσον ήταν αντικειμενικό, ο Μίλων και ο αρχάριος θα έπρεπε να τρώνε το ίδιο.
Η γενίκευση: ο ἐπιστήμων
Από το παράδειγμα του προπονητή ο Αριστοτέλης περνά σε κάθε ειδικό: κάθε γνώστης της τέχνης του αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη και επιδιώκει το μέσον — και μάλιστα το πρὸς ἡμᾶς. Ο γιατρός δεν δίνει σε όλους την ίδια δόση, ο δάσκαλος δεν διδάσκει σε όλους το ίδιο, ο γλύπτης δεν αφαιρεί από κάθε μάρμαρο την ίδια ποσότητα.
Πρόσεξε τα τρία ρήματα, που δείχνουν συνειδητή, ενεργητική στάση: φεύγει (αποφεύγει τα άκρα), ζητεῖ (αναζητεί ενεργά), αἱρεῖται (επιλέγει ελεύθερα). Το τελευταίο προετοιμάζει την προαίρεση που θα μπει στον ορισμό της αρετής.
Το μέσον πρὸς ἡμᾶς είναι διαφορετικό για τον καθένα, αλλά δεν το ορίζει ο καθένας όπως θέλει. Το ορίζει ο ειδικός με βάση αντικειμενικά δεδομένα του συγκεκριμένου ανθρώπου — ο προπονητής, όχι ο αθλητής. Στην ηθική τον ρόλο αυτόν θα τον παίξει ο φρόνιμος άνθρωπος. Πρόκειται δηλαδή για σχετικότητα, όχι για υποκειμενισμό ή σχετικισμό.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει: Εδώ είναι χρήσιμο να θυμηθούμε όσα διαβάσαμε στην 4η Ενότητα για τις αρετές που αρμόζουν σε κάθε περίσταση. Η κάθε αρετή κατά τον Αριστοτέλη είναι μεσότης, είναι δηλαδή το μέσον ανάμεσα στα δύο άκρα, την υπερβολή και την έλλειψη, που έχουν και τα δύο αρνητικό χαρακτήρα. Έτσι, ο ανδρείος βρίσκεται στο μέσον, ενώ στο ένα άκρο — της υπερβολής — βρίσκεται ο θρασύς και στο άλλο άκρο — της έλλειψης — ο δειλός. Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρετές της σωφροσύνης και της πραότητας, που είναι μεσότητες: στο άκρο της υπερβολής σχετικά με τις αρετές αυτές βρίσκεται, αντίστοιχα, ο ακόλαστος και ο οργίλος. Ο Αριστοτέλης δεν αναφέρει καν (στην 4η Ενότητα) το άκρο της έλλειψης σχετικά με τις αρετές αυτές, επειδή συναντάται πολύ πιο σπάνια από το άκρο της υπερβολής.
ἐπιστήμων: Έχει παρόμοια σημασία με τον όρο τεχνῖται που θα δούμε στην επόμενη ενότητα. Δεν εννοούνται δηλαδή εδώ επιστήμες όπως τα μαθηματικά, γιατί αυτές δεν ασχολούνται με το υποκειμενικό αλλά με το αντικειμενικό μέσο.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Σε κάθε τι συνεχές και διαιρετό διακρίνουμε πλεῖον, ἔλαττον και ἴσον.
- Δύο είδη μέσου: το τοῦ πράγματος (αντικειμενικό, ίδιο για όλους) και το πρὸς ἡμᾶς (σχετικό, διαφορετικό για τον καθένα).
- Το αριθμητικό παράδειγμα δείχνει το αντικειμενικό μέσον· το παράδειγμα του Μίλωνα και του αρχάριου δείχνει ότι στην πράξη αυτό δεν λειτουργεί.
- Η ηθική αρετή αφορά το μέσον πρὸς ἡμᾶς — γι' αυτό δεν υπάρχει συνταγή ίδια για όλους.
- Κάθε ἐπιστήμων αποφεύγει τα άκρα (φεύγει), αναζητεί το μέσον (ζητεῖ) και το επιλέγει (αἱρεῖται).
- Η μεσότητα είναι το ἄριστον, όχι η μετριότητα — και είναι σχετική, όχι αυθαίρετη.