Ενότητα 6η (Β 6, 1-4): Η αρετή καθιστά τον άνθρωπο ικανό να εκτελέσει το έργο του 👁️
Το θέμα της ενότητας
Στις προηγούμενες ενότητες ο Αριστοτέλης απέδειξε ότι η ηθική αρετή είναι ἕξις — μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα, που το αποκτούμε με τον εθισμό. Όμως αυτό δεν αρκεί: έξεις υπάρχουν και καλές και κακές. Χρειάζεται λοιπόν να προσδιοριστεί τι λογής έξη είναι η αρετή.
Ξεκινά εδώ η πορεία προς τον ορισμό της αρετής, που θα ολοκληρωθεί τέσσερις ενότητες αργότερα. Το πρώτο βήμα είναι η έννοια του ἔργου: κάθε ον έχει έναν προορισμό, και αρετή του είναι ό,τι το κάνει να εκπληρώνει άριστα αυτόν τον προορισμό.
Ο Αριστοτέλης ορίζει πάντοτε με τη μέθοδο γένος + ειδοποιός διαφορά. Το γένος το βρήκε ήδη: η αρετή είναι ἕξις. Τώρα ψάχνει την ειδοποιό διαφορά, δηλαδή εκείνο που ξεχωρίζει την αρετή από όλες τις άλλες έξεις.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἕξις, ἀλλὰ καὶ ποία τις. Ῥητέον οὖν ὅτι πᾶσα ἀρετή, οὗ ἂν ᾖ ἀρετή, αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν, οἷον ἡ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετὴ τόν τε ὀφθαλμὸν σπουδαῖον ποιεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ· τῇ γὰρ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετῇ εὖ ὁρῶμεν. Ὁμοίως ἡ τοῦ ἵππου ἀρετὴ ἵππον τε σπουδαῖον ποιεῖ καὶ ἀγαθὸν δραμεῖν καὶ ἐνεγκεῖν τὸν ἐπιβάτην καὶ μεῖναι τοὺς πολεμίους. Εἰ δὴ τοῦτ' ἐπὶ πάντων οὕτως ἔχει, καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ἀρετὴ εἴη ἂν ἡ ἕξις ἀφ' ἧς ἀγαθὸς ἄνθρωπος γίνεται καὶ ἀφ' ἧς εὖ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον ἀποδώσει. Πῶς δὲ τοῦτ' ἔσται,... ὧδ' ἔσται φανερόν, ἐὰν θεωρήσωμεν ποία τίς ἐστιν ἡ φύσις αὐτῆς.
Μετάφραση 🗣️
Δεν αρκεί όμως να πούμε μόνο αυτό, ότι δηλαδή η αρετή είναι έξη· πρέπει να πούμε και τι λογής έξη είναι. Θα πούμε λοιπόν ότι κάθε αρετή, όποιου πράγματος κι αν είναι αρετή, και το ίδιο το πράγμα το φέρνει στην τέλεια κατάστασή του και το βοηθάει να εκτελέσει σωστά το έργο που του ανήκει. Για παράδειγμα, η αρετή του ματιού κάνει και το μάτι αξιόλογο και το έργο του: χάρη στην αρετή του ματιού βλέπουμε καλά.
Το ίδιο και η αρετή του αλόγου: κάνει το άλογο αξιόλογο και ικανό να τρέχει, να κρατάει τον αναβάτη του και να στέκεται απέναντι στους εχθρούς. Αν λοιπόν αυτό ισχύει για όλα τα πράγματα, τότε και η αρετή του ανθρώπου θα ήταν εκείνη η έξη από την οποία ο άνθρωπος γίνεται καλός και από την οποία θα εκτελέσει σωστά το δικό του έργο.
Με ποιον τρόπο θα γίνει αυτό, θα μας γίνει φανερό αν εξετάσουμε ποια είναι η φύση της αρετής.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
Ο Αριστοτέλης προχωρά με επαγωγή: από επιμέρους περιπτώσεις οδηγείται σε γενικό συμπέρασμα, το οποίο έπειτα εφαρμόζει στον άνθρωπο.
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Διατύπωση της αρχής | Κάθε αρετή κάνει δύο πράγματα: φέρνει το ον στην τέλεια κατάστασή του και το κάνει ικανό να επιτελέσει σωστά το έργο του |
| 2. Παράδειγμα α' | Το μάτι: η αρετή του κάνει το μάτι αξιόλογο και μας χαρίζει καλή όραση |
| 3. Παράδειγμα β' | Το άλογο: η αρετή του το κάνει αξιόλογο και ικανό να τρέχει, να φέρει τον αναβάτη, να αντέχει στη μάχη |
| 4. Γενίκευση | Αν αυτό ισχύει ἐπὶ πάντων, ισχύει και για τον άνθρωπο |
| 5. Συμπέρασμα | Αρετή του ανθρώπου είναι η έξη που τον κάνει αγαθό και ικανό να εκτελέσει σωστά το έργο του |
| 6. Μετάβαση | Πώς θα γίνει αυτό; Μένει να εξετάσουμε τη φύση της αρετής |
Η διπλή λειτουργία της αρετής
Προσέξε ότι ο Αριστοτέλης αποδίδει στην αρετή δύο αποτελέσματα, που είναι στην πραγματικότητα οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος:
- αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ: αφορά την κατάσταση του ίδιου του όντος. Η αρετή το τελειοποιεί, το φέρνει στην ολοκληρωμένη μορφή του.
- καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν: αφορά τη λειτουργία του. Η αρετή το κάνει ικανό να αποδίδει άριστα.
Τα δύο συνδέονται αιτιακά: ακριβώς επειδή το ον βρίσκεται στην άριστη κατάστασή του, μπορεί να επιτελέσει άριστα τη λειτουργία του. Ένα μάτι υγιές βλέπει καλά· ένα άλογο γερό τρέχει καλά.
Στα αρχαία ελληνικά η ἀρετή σημαίνει την ικανότητα κάποιου να επιτελεί σωστά τη λειτουργία του. Γι' αυτό ο Αριστοτέλης μιλάει άνετα για αρετή του ματιού και του αλόγου — εκφράσεις που στα νέα ελληνικά ακούγονται παράξενες. Η ηθική σημασία της λέξης είναι η ειδική εφαρμογή της γενικής αυτής έννοιας στον άνθρωπο.
Γιατί αυτά τα παραδείγματα;
Η επιλογή δεν είναι τυχαία και δείχνει σκόπιμη κλιμάκωση:
- Το μάτι είναι μέρος ενός οργανισμού — η απλούστερη περίπτωση. Το έργο του είναι μονοσήμαντο: να βλέπει.
- Το άλογο είναι ολόκληρος έμβιος οργανισμός, με πολλαπλά έργα (τρέξιμο, μεταφορά αναβάτη, αντοχή στη μάχη). Πλησιάζει έτσι περισσότερο τον άνθρωπο, που και αυτός έχει σύνθετο έργο.
Έτσι ο δρόμος προς το ανθρώπινο ἔργον στρώνεται σταδιακά, με παραδείγματα από την καθημερινή εμπειρία — χαρακτηριστική αριστοτελική μέθοδος.
Η ενότητα δεν μας λέει ποιο είναι το ἔργον του ανθρώπου. Αλλού στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης το ορίζει ως ψυχῆς ἐνέργεια κατὰ λόγον ἢ μὴ ἄνευ λόγου. Το έργο δηλαδή του ανθρώπου είναι να ζει σύμφωνα με τον λόγο — αυτό είναι που τον ξεχωρίζει από τα φυτά (θρέψη, αύξηση) και τα ζώα (αίσθηση).
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
ποία τις: Αν η έξη είναι αποτέλεσμα όμοιων (δηλαδή επαναληπτικά ίδιων) ενεργειών, τότε από την ποιότητα των ενεργειών εξαρτάται και η ποιότητα των έξεων. Οι αριστοτελικές επομένως έξεις μπορεί να είναι και αξιόλογες αλλά και ανάξιες λόγου — αυτό, στην πραγματικότητα, είναι που ενδιαφέρει τον Αριστοτέλη. Με αυτό ακριβώς το νόημα χρησιμοποιεί την έκφραση ποία τις: δεν αρκεί να ξέρουμε το γένος (έξη), χρειαζόμαστε το ποιοτικό γνώρισμα που ξεχωρίζει τη σπουδαία έξη από τη φαύλη.
ἔργον: Βασική αντίληψη του Αριστοτέλη είναι ότι «ἡ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην». Αυτό σημαίνει ότι η φύση ανέθεσε, κατά τον Αριστοτέλη, σε καθετί σ' αυτόν τον κόσμο ένα ἔργον, έναν συγκεκριμένο προορισμό: υπάρχει λοιπόν ἔργον του οφθαλμού, ἔργον του ίππου, ἔργον του ανθρώπου, ἔργον του χεριού και ἔργον του ποδιού. Και στον Πλάτωνα διαβάζουμε: «ὀφθαλμῶν... ἔστι τι ἔργον;», «δοκεῖ τί σοι εἶναι ἵππου ἔργον;». Αλλού στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης θα μιλήσει για το ἔργον που επιτελεί ο κάθε επιμέρους «τεχνίτης» (αθλητής, αγαλματοποιός, κιθαριστής), παράλληλα με το ἔργον του ανθρώπου, που είναι «ψυχῆς ἐνέργεια κατὰ λόγον ἢ μὴ ἄνευ λόγου».
Τι να κρατήσεις 🎯
- Δεν αρκεί να πούμε ότι η αρετή είναι ἕξις (γένος)· χρειάζεται και η ειδοποιός διαφορά — ποία τις έξη είναι.
- Κάθε αρετή έχει διπλό αποτέλεσμα: φέρνει το ον στην τέλεια κατάστασή του (εὖ ἔχον ἀποτελεῖ) και το κάνει ικανό να επιτελεί άριστα το έργο του (τὸ ἔργον εὖ ἀποδίδωσιν).
- Η τελεολογική αρχή «ἡ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην»: κάθε ον έχει έναν προορισμό, ένα ἔργον.
- Ο συλλογισμός είναι επαγωγικός: μάτι → άλογο → όλα τα όντα → άνθρωπος.
- Αρετή του ανθρώπου = η έξη που τον κάνει ἀγαθόν και του επιτρέπει να εκπληρώσει το ανθρώπινο έργο — τη ζωή σύμφωνα με τον λόγο.
- Η ενότητα κλείνει με μετάβαση: για να απαντηθεί το «πώς», πρέπει να εξεταστεί η φύση της αρετής. Αυτό θα γίνει με τη θεωρία της μεσότητας.