Ενότητα 5η (Β 3, 1-2): Η πραγμάτωση της ηθικής αρετής συνεπάγεται ευχαρίστηση 😊
Το θέμα της ενότητας
Οι προηγούμενες ενότητες μας άφησαν με ένα εύλογο ερώτημα. Αν οι έξεις διαμορφώνονται σιωπηλά, μέσα από τις επαναλαμβανόμενες πράξεις μας, πώς ξέρουμε ότι έχουν πια διαμορφωθεί; Πώς διακρίνουμε αυτόν που έχει πραγματικά κατακτήσει την αρετή από εκείνον που απλώς παλεύει με τον εαυτό του;
Ο Αριστοτέλης δίνει ένα κριτήριο εντυπωσιακά απλό και ψυχολογικά βαθύ: το συναίσθημα που συνοδεύει την πράξη. Ο πραγματικά ενάρετος δεν υποφέρει όταν πράττει το σωστό — χαίρεται. Και αυτό οδηγεί στο τελικό συμπέρασμα ολόκληρου του συλλογισμού: ποια είναι η ὀρθὴ παιδεία.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Σημεῖον δὲ δεῖ ποιεῖσθαι τῶν ἕξεων τὴν ἐπιγινομένην ἡδονὴν ἢ λύπην τοῖς ἔργοις· ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος τῶν σωματικῶν ἡδονῶν καὶ αὐτῷ τούτῳ χαίρων σώφρων, ὁ δ' ἀχθόμενος ἀκόλαστος, καὶ ὁ μὲν ὑπομένων τὰ δεινὰ καὶ χαίρων ἢ μὴ λυπούμενός γε ἀνδρεῖος, ὁ δὲ λυπούμενος δειλός. Περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν, διὰ δὲ τὴν λύπην τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα. Διὸ δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν, ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν.
Μετάφραση 🗣️
Ως απόδειξη ότι οι έξεις έχουν πια διαμορφωθεί πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας. Γιατί εκείνος που απέχει από τις σωματικές ηδονές και χαίρεται ακριβώς γι' αυτό είναι σώφρων, ενώ εκείνος που δυσανασχετεί είναι ακόλαστος. Και εκείνος που αντέχει τα φοβερά και μάλιστα χαίρεται, ή τουλάχιστον δεν στενοχωριέται, είναι ανδρείος, ενώ εκείνος που στενοχωριέται είναι δειλός.
Γιατί η ηθική αρετή έχει να κάνει με τις ηδονές και τις λύπες: εξαιτίας της ηδονής κάνουμε τα ευτελή πράγματα, ενώ εξαιτίας της λύπης απέχουμε από τα ωραία.
Γι' αυτό πρέπει να έχουμε πάρει από τη μικρή μας κιόλας ηλικία εκείνη την αγωγή, όπως λέει και ο Πλάτωνας, που θα μας κάνει να χαιρόμαστε και να λυπόμαστε με αυτά που πρέπει. Γιατί αυτή ακριβώς είναι η σωστή παιδεία.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Το κριτήριο | Το συναίσθημα που συνοδεύει την πράξη είναι σημεῖον της διαμορφωμένης έξης |
| 2. Δύο παραδείγματα | Σωφροσύνη / ακολασία και ανδρεία / δειλία |
| 3. Θεωρητική θεμελίωση | Η ηθική αρετή είναι περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας |
| 4. Η αρνητική όψη | Η ηδονή μας οδηγεί στα φαύλα, η λύπη μας απομακρύνει από τα καλά |
| 5. Συμπέρασμα | Ορθή παιδεία = να μάθουμε να χαιρόμαστε και να λυπόμαστε με ό,τι πρέπει |
Το κριτήριο του συναισθήματος
Δύο άνθρωποι μπορεί να κάνουν την ίδια ακριβώς πράξη και όμως να μην είναι το ίδιο ενάρετοι. Ο Αριστοτέλης προσφέρει το μέτρο για να τους ξεχωρίσουμε:
| Πράξη | Με ευχαρίστηση | Με δυσαρέσκεια |
|---|---|---|
| Αποχή από σωματικές ηδονές | σώφρων | ακόλαστος |
| Αντοχή στα δεινά | ανδρείος | δειλός |
Αυτός που απέχει από τις σωματικές ηδονές αλλά δυσανασχετεί μέσα του δεν είναι σώφρων: είναι απλώς ένας ακόλαστος που συγκρατείται. Η επιθυμία υπάρχει ακέραιη μέσα του· απλώς την καταπιέζει. Ο πραγματικά σώφρων έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε η ίδια η εγκράτεια να του δίνει χαρά.
Πρόκειται για μια από τις πιο βαθιές θέσεις της αριστοτελικής ηθικής: η αρετή δεν είναι διαρκής εσωτερικός αγώνας. Όσο κάποιος παλεύει με τον εαυτό του, δεν έχει ακόμη κατακτήσει την αρετή — βρίσκεται ακόμη στον δρόμο.
Ο Αριστοτέλης διακρίνει τον σώφρονα από τον απλώς ἐγκρατῆ. Ο δεύτερος νικά τις κακές επιθυμίες του· ο πρώτος δεν τις έχει πια. Η αληθινή αρετή έχει γίνει δεύτερη φύση.
Πρόσεξε πάντως τη λεπτή διατύπωση για την ανδρεία: χαίρων ἢ μὴ λυπούμενός γε. Ο Αριστοτέλης, ρεαλιστής όπως πάντα, αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί κανείς να χαίρεται πραγματικά μπροστά στον θάνατο· αρκεί να μη λυπάται.
Γιατί η ηθική αρετή είναι «περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας»
Ο Αριστοτέλης δεν αρκείται στη διαπίστωση· εξηγεί γιατί το συναίσθημα είναι τόσο κρίσιμο. Ο λόγος είναι ότι ηδονή και λύπη αποτελούν τους δύο μεγάλους μοχλούς που κινούν την ανθρώπινη συμπεριφορά — και μάλιστα, συνήθως, προς λάθος κατεύθυνση:
- Χάρη στην ηδονή κάνουμε πράγματα ευτελή και ανάξια (η ευχαρίστηση μάς παρασύρει).
- Εξαιτίας της λύπης αποφεύγουμε τα ωραία και τα καλά (ο φόβος του κόπου μάς εμποδίζει).
Αν λοιπόν αυτές οι δύο δυνάμεις είναι που καθορίζουν τη δράση μας, τότε η ηθική αγωγή δεν μπορεί να είναι απλή μετάδοση γνώσεων. Πρέπει να είναι αγωγή του συναισθήματος.
Πολλοί θεωρούν τον Αριστοτέλη θεμελιωτή της ψυχολογίας. Στη θέση ότι η ηθική συνδέεται με τα συναισθήματα και τις επιθυμίες — και όχι μόνο με το λογικό — αναγνωρίζουμε κάτι από τα πρώτα βήματα αυτής της επιστήμης. Στο έργο του Ρητορική μάλιστα αφιερώνει ένα ολόκληρο βιβλίο στην ανάλυση των ανθρώπινων παθών.
Η ορθή παιδεία
Το συμπέρασμα της ενότητας είναι και το συμπέρασμα ολόκληρου του συλλογισμού που ξεκίνησε στην Ενότητα 1η. Ορθή παιδεία, λέει ο Αριστοτέλης, δεν είναι η καταπίεση των συναισθημάτων, ούτε βέβαια η ελεύθερη παράδοση σε αυτά. Είναι η σωστή κατεύθυνσή τους: χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ.
Στόχος της αγωγής είναι, δηλαδή, να διαμορφώσει έναν άνθρωπο που:
- χαίρεται με αυτά που αξίζουν χαρά,
- λυπάται με αυτά που αξίζουν λύπη,
- και το κάνει αυτό αυθόρμητα, χωρίς εσωτερική βία.
Και όπως και στην Ενότητα 4η, τονίζεται πάλι το εὐθὺς ἐκ νέων: η αγωγή αυτή πρέπει να ξεκινά από τα πρώτα χρόνια, γιατί τότε διαμορφώνονται οι έξεις που θα συνοδεύσουν τον άνθρωπο σε όλη του τη ζωή.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος... σώφρων: Η σωφροσύνη λοιπόν δεν πρέπει να απαιτεί συνεχώς εσωτερικό αγώνα· στον πραγματικά σώφρονα άνθρωπο η αρετή γίνεται πηγή ευχαρίστησης και χαράς. Και αλλού στο ίδιο έργο ο Αριστοτέλης τονίζει ότι αἱ κατ' ἀρετὴν πράξεις είναι ἡδεῖαι.
περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή: Εδώ διακρίνουμε κάτι από τα πρώτα βήματα της ψυχολογίας, της οποίας θεμελιωτής θεωρείται από πολλούς ο Αριστοτέλης. Η ηθική συνδέεται στενά με συναισθήματα και επιθυμίες, ενώ κάποιες άλλες θεωρίες τη σχετίζουν με το διανοητικό, κυρίως, μέρος του ανθρώπου. Την ίδια ιδέα, ότι δηλαδή αἱ ἡδοναὶ καὶ αἱ λῦπαι επηρεάζουν αποφασιστικά τη ζωή των ατόμων και των κοινωνιών, τη συναντούμε και στον Πλάτωνα: «νόμων δὲ πέρι διασκοπουμένων ἀνθρώπων ὀλίγου πᾶσά ἐστιν ἡ σκέψις περί τε τὰς ἡδονὰς καὶ τὰς λύπας ἔν τε πόλεσιν καὶ ἐν ἰδίοις ἤθεσιν». Ο Αριστοτέλης όμως συστηματοποίησε περισσότερο από τον δάσκαλό του την εξέταση των συναισθημάτων, και είδε τα συναισθήματα με λιγότερη, γενικά, αυστηρότητα από εκείνον.
διὰ... τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν: Αν συγκρίνουμε την αναφορά της ἡδονῆς εδώ με εκείνη στην αρχή της ενότητας, γίνεται φανερό ότι πρέπει να διακρίνουμε ανάμεσα σε καλές και κακές ηδονές: οι πρώτες συντείνουν στη διατήρηση της μεσότητας και του ὀρθοῦ λόγου, ενώ οι δεύτερες έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα. Η παιδεία λοιπόν καθιστά τον άνθρωπο ικανό να διακρίνει ανάμεσα στις καλές και τις κακές ηδονές και να επιλέγει τις πρώτες.
ὡς ὁ Πλάτων φησίν: Ο Αριστοτέλης παραπέμπει στους πλατωνικούς Νόμους, όπου συναντούμε την άποψη αυτή για τον ρόλο της παιδείας. Η αναφορά δείχνει ότι, παρά τις διαφωνίες του με τον δάσκαλό του, ο Αριστοτέλης δεν διστάζει να τον επικαλεστεί όταν συμφωνεί μαζί του.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Το συναίσθημα που συνοδεύει την πράξη είναι το αποδεικτικό σημάδι ότι η έξη έχει διαμορφωθεί.
- Σώφρων είναι όποιος απέχει από τις σωματικές ηδονές και χαίρεται γι' αυτό· όποιος δυσανασχετεί είναι ακόλαστος.
- Ανδρείος είναι όποιος αντέχει τα δεινά χαίροντας ή τουλάχιστον χωρίς να λυπάται· όποιος λυπάται είναι δειλός.
- Η ηθική αρετή είναι περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας: αυτά τα δύο συναισθήματα καθορίζουν τη συμπεριφορά μας.
- Η ηδονή μάς σπρώχνει προς τα φαύλα, η λύπη μάς απομακρύνει από τα καλά.
- Υπάρχουν καλές και κακές ηδονές· έργο της παιδείας είναι να μας μάθει να τις ξεχωρίζουμε.
- Ορθὴ παιδεία είναι το να μάθουμε εὐθὺς ἐκ νέων να χαιρόμαστε και να λυπόμαστε με ό,τι πρέπει.
- Η αληθινή αρετή δεν είναι διαρκής εσωτερική σύγκρουση αλλά δεύτερη φύση.