Ενότητα 4η (Β 1, 7-8): Η σημασία της ηθικής πράξης για την απόκτηση της ηθικής αρετής 🌱

Το θέμα της ενότητας

Ως τώρα ο Αριστοτέλης έχει στηρίξει τη θέση του με παραδείγματα από τις τέχνες: ο οικοδόμος, ο κιθαριστής. Στην ενότητα αυτή κάνει το αποφασιστικό βήμα και μεταφέρει τον κανόνα στον χώρο της ηθικής ζωής. Θα δείξει ότι σε κάθε περίσταση της καθημερινότητας — στις σχέσεις μας με τους άλλους, μπροστά στον κίνδυνο, στη διαχείριση των επιθυμιών και της οργής μας — ισχύει η ίδια ακριβώς αρχή.

Και θα καταλήξει σε δύο συμπεράσματα καθοριστικής σημασίας: ότι από τις όμοιες ενέργειες γεννιούνται οι ἕξεις, και ότι ο εθισμός πρέπει να αρχίζει από την πιο μικρή ηλικία.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ' ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Μετάφραση 🗣️

Το ίδιο λοιπόν συμβαίνει και με τις αρετές. Καθώς ενεργούμε μέσα στις καθημερινές μας συναλλαγές με τους άλλους ανθρώπους, άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι. Καθώς βρισκόμαστε σε καταστάσεις που προκαλούν φόβο και συνηθίζουμε να φοβόμαστε ή να παίρνουμε θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί.

Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τις επιθυμίες και για την οργή: άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι και άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι — οι πρώτοι επειδή συμπεριφέρονται με τον έναν τρόπο μέσα σε αυτές τις καταστάσεις, οι δεύτεροι επειδή συμπεριφέρονται με τον άλλο.

Με μια λέξη λοιπόν: από τις όμοιες ενέργειες διαμορφώνονται τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας. Γι' αυτό ακριβώς πρέπει να προσδίδουμε στις ενέργειές μας μια ορισμένη ποιότητα, γιατί οι έξεις ακολουθούν τις διαφορές των ενεργειών. Δεν έχει επομένως μικρή σημασία το να συνηθίζει κανείς από την πιο μικρή του ηλικία με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο — έχει τεράστια σημασία· ή μάλλον, έχει όλη τη σημασία.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Ο Αριστοτέλης προχωρεί επαγωγικά: από τρεις συγκεκριμένες περιοχές της ηθικής ζωής καταλήγει σε έναν γενικό κανόνα και από εκεί σε μια παιδαγωγική εντολή.

Τα τρία πεδία της ηθικής ζωής

Πρόσεξε πόσο συστηματικά καλύπτει ο Αριστοτέλης το φάσμα της ανθρώπινης δράσης — και ότι σε κάθε πεδίο δίνει και το θετικό και το αρνητικό αποτέλεσμα:

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η ίδια κατάσταση παράγει και τα δύο αποτελέσματα. Δεν είναι ο κίνδυνος που κάνει κάποιον ανδρείο — είναι το πώς στάθηκε απέναντι στον κίνδυνο. Ο ίδιος κίνδυνος, με άλλη αντίδραση, θα τον έκανε δειλό.

Η κλιμάκωση στο τέλος

Το κλείσιμο της ενότητας είναι ρητορικά υποδειγματικό. Ο Αριστοτέλης δεν λέει απλώς «έχει σημασία». Ανεβάζει τον τόνο σε τρία σκαλοπάτια:

• οὐ μικρὸν — δεν έχει μικρή σημασία (λιτότητα: ήπια, υπαινικτική διατύπωση)
• πάμπολυ — έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία (ρητή, εμφατική δήλωση)
• τὸ πᾶν — έχει όλη τη σημασία (απόλυτη κορύφωση)

Η κλιμάκωση αυτή δεν είναι στολίδι. Δείχνει ότι ο φιλόσοφος, καθώς μιλά, οδηγείται ο ίδιος σε ολοένα εντονότερη πεποίθηση για τη σημασία της παιδικής αγωγής.

Ο κύκλος ενέργειας και έξης

Η φράση ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται περιγράφει μια σχέση που δεν είναι μονόδρομη. Οι όμοιες ενέργειες δημιουργούν την έξη, αλλά και η έξη, μόλις σχηματιστεί, γίνεται με τη σειρά της πηγή νέων, ακόμη καλύτερων ενεργειών. Δημιουργείται έτσι ένας ανατροφοδοτούμενος κύκλος, που εξηγεί γιατί η αρετή, όταν ριζώσει, γίνεται όλο και σταθερότερη.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται: Όπως διαβάζουμε αλλού στα Ηθικά Νικομάχεια, συμβαίνει και το αντίστροφο: οι έξεις γίνονται η πηγή των αντίστοιχων ενεργειών, και έτσι δημιουργείται ένας κύκλος. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την ανδρεία: συνηθίζοντας να περιφρονούμε τους κινδύνους γινόμαστε ανδρείοι, και, αφού γίνουμε ανδρείοι, μπορούμε να αντιμετωπίζουμε ακόμη καλύτερα αυτά που προκαλούν φόβο.

οὐ μικρόν — πάμπολυ — τὸ πᾶν: Αξίζει να προσέξουμε τη διαβάθμιση στη συλλογιστική διαδικασία. Ο Αριστοτέλης ξεκινά με μια συγκρατημένη διατύπωση και προχωρεί σταδιακά προς την απόλυτη βεβαιότητα, δίνοντας έτσι στον λόγο του δραματική ένταση και υπογραμμίζοντας πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της αγωγής από τα πρώτα χρόνια της ζωής.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο κανόνας που ισχύει στις τέχνες μεταφέρεται τώρα στις αρετές: πράττοντας διαμορφωνόμαστε.
• Τρία πεδία απόδειξης: οι συναλλαγές (δίκαιος/άδικος), τα δεινά (ανδρείος/δειλός), οι επιθυμίες και η οργή (σώφρων-πράος / ακόλαστος-οργίλος).
• Η ίδια κατάσταση παράγει αντίθετα αποτελέσματα, ανάλογα με τον τρόπο που αντιδρούμε.
• Θεμελιώδης θέση: ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται — οι όμοιες ενέργειες γεννούν τις μόνιμες ιδιότητες του χαρακτήρα.
• Πρέπει να δίνουμε ποιότητα στις ενέργειές μας: ο εθισμός είναι συνειδητός, όχι μηχανικός.
• Η κλιμάκωση οὐ μικρὸν → πάμπολυ → τὸ πᾶν αναδεικνύει την τεράστια σημασία της αγωγής εὐθὺς ἐκ νέων.
• Ενέργεια και έξη τροφοδοτούν η μια την άλλη σε έναν συνεχή κύκλο.