Ενότητα 3η (Β 1, 5-7): Άλλα επιχειρήματα για τη σχέση ηθικής αρετής και ηθικής πράξης ⚖️
Το θέμα της ενότητας
Στην Ενότητα 2η ο Αριστοτέλης έδειξε ότι την αρετή την αποκτούμε ενεργώντας: δίκαιες πράξεις μας κάνουν δίκαιους, όπως το χτίσιμο κάνει τον οικοδόμο. Τώρα έρχεται να ενισχύσει αυτή τη θέση με δύο νέα, ισχυρά επιχειρήματα:
- Το πρώτο είναι εμπειρικό και πολιτικό: η ίδια η πρακτική των νομοθετών στις πόλεις το επιβεβαιώνει.
- Το δεύτερο είναι λογικό: αφού η αρετή γεννιέται από τις πράξεις, από τις ίδιες πράξεις μπορεί και να καταστραφεί.
Η ενότητα φέρνει έτσι στο προσκήνιο μια διάσταση που μέχρι τώρα έμενε στο παρασκήνιο: τη σχέση ηθικής και πολιτικής.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ' ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
Μετάφραση 🗣️
Αυτό το επιβεβαιώνει και όσα συμβαίνουν στις πόλεις: οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες καλούς εθίζοντάς τους, και αυτή ακριβώς είναι η επιδίωξη κάθε νομοθέτη· όσοι όμως δεν το πετυχαίνουν καλά, αποτυγχάνουν στον στόχο τους — και σε αυτό ακριβώς διαφέρει το καλό πολίτευμα από το κατώτερο.
Επιπλέον, κάθε αρετή και γεννιέται και καταστρέφεται από τις ίδιες αιτίες και με τα ίδια μέσα· το ίδιο συμβαίνει και με την τέχνη. Από το παίξιμο της κιθάρας βγαίνουν και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές. Ανάλογα ισχύει και για τους οικοδόμους και για όλους τους υπόλοιπους: όσοι χτίζουν καλά θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, όσοι χτίζουν κακά θα γίνουν κακοί.
Γιατί αν δεν ήταν έτσι τα πράγματα, δεν θα χρειαζόταν καθόλου ο δάσκαλος, αλλά όλοι θα γίνονταν καλοί ή κακοί από μόνοι τους.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
| Επιχείρημα | Περιεχόμενο | Λογική βάση |
|---|---|---|
| Α. Το πολιτικό | Οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς με τον εθισμό· η επιτυχία ή αποτυχία σε αυτό ξεχωρίζει τα καλά από τα κατώτερα πολιτεύματα | Εμπειρική μαρτυρία (μαρτυρεῖ τὸ γινόμενον) |
| Β. Γένεση και φθορά | Κάθε αρετή γεννιέται και φθείρεται από τις ίδιες αιτίες και με τα ίδια μέσα — το ίδιο και η τέχνη | Επαγωγή από τις τέχνες |
| Γ. Η ανάγκη του δασκάλου | Αν η αρετή δεν εξαρτιόταν από την άσκηση, ο δάσκαλος θα ήταν περιττός | Εις άτοπον απαγωγή |
Α. Η μαρτυρία των πόλεων
Ο Αριστοτέλης δεν στηρίζεται μόνο σε αφηρημένους συλλογισμούς — καλεί ως μάρτυρα την ίδια την πολιτική πραγματικότητα. Οι νομοθέτες, λέει, δεν φτιάχνουν νόμους απλώς για να τιμωρούν· φτιάχνουν νόμους για να εθίζουν τους πολίτες σε ορισμένες συμπεριφορές και έτσι να τους κάνουν καλούς.
Το επιχείρημα είναι λεπτό: αν η αρετή ήταν έμφυτη, η νομοθεσία θα ήταν άσκοπη. Αφού όμως όλοι οι νομοθέτες προσπαθούν να διαπλάσουν τους πολίτες μέσω του εθισμού, η ίδια η πρακτική τους προϋποθέτει ότι η αρετή διδάσκεται και ασκείται.
Εδώ φαίνεται καθαρά ότι για τον Αριστοτέλη η ηθική και η πολιτική δεν είναι δύο ξεχωριστές επιστήμες. Ο σκοπός του κράτους δεν είναι μόνο η ασφάλεια ή η ευημερία, αλλά η ηθική τελείωση των πολιτών. Το κριτήριο μάλιστα για την αξιολόγηση ενός πολιτεύματος είναι ακριβώς αυτό: πόσο καλά καταφέρνει να κάνει τους πολίτες αγαθούς.
Πρόσεξε ότι το φαύλης εδώ δεν σημαίνει «κακής» αλλά «λιγότερο καλής», «κατώτερης» — γιατί, όπως εξηγεί και το ερμηνευτικό σχόλιο, ο Αριστοτέλης προϋποθέτει ότι κάθε νομοθέτης επιδιώκει το καλό· απλώς δεν το πετυχαίνει πάντοτε εξίσου.
Β. Γένεση και φθορά από την ίδια πηγή
Το δεύτερο επιχείρημα είναι ίσως το πιο ισχυρό. Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι η ενέργεια που δημιουργεί την αρετή είναι η ίδια που μπορεί και να τη διαφθείρει. Δεν αλλάζει η ενέργεια, αλλά η ποιότητά της:
- Παίζοντας κιθάρα γίνεσαι κιθαριστής — αλλά καλός ή κακός, ανάλογα με το πώς παίζεις.
- Χτίζοντας γίνεσαι οικοδόμος — αλλά καλός ή κακός, ανάλογα με το πώς χτίζεις.
Το συμπέρασμα για την ηθική είναι αναπόδραστο: κάνοντας δίκαιες πράξεις γίνεσαι δίκαιος, αλλά κάνοντας άδικες γίνεσαι άδικος. Η επανάληψη δεν είναι από μόνη της αρκετή· χρειάζεται το εὖ, η σωστή εκτέλεση.
Το ζεύγος γίνεται — φθείρεται δεν είναι απλή διατύπωση. Πρόκειται για δύο από τις πιο θεμελιώδεις έννοιες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, από τους Προσωκρατικούς κιόλας. Ο Αριστοτέλης τους αφιέρωσε μάλιστα ολόκληρη πραγματεία με τον τίτλο Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς.
Γ. Γιατί υπάρχει ο δάσκαλος
Το τελευταίο επιχείρημα είναι μια κομψή εις άτοπον απαγωγή. Ας υποθέσουμε, λέει ο Αριστοτέλης, ότι η αρετή δεν εξαρτάται από την ποιότητα της άσκησης. Τότε:
- Ο δάσκαλος θα ήταν εντελώς περιττός.
- Όλοι θα γίνονταν αυτόματα καλοί ή κακοί, χωρίς να παίζει ρόλο η καθοδήγηση.
Επειδή όμως όλοι αναγνωρίζουμε ότι ο δάσκαλος είναι απαραίτητος, η υπόθεση καταρρέει. Η ύπαρξη του δασκάλου είναι, με άλλα λόγια, έμπρακτη απόδειξη ότι η ποιότητα της άσκησης έχει σημασία.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης: Ο Αριστοτέλης συνήθως κάνει διάκριση ανάμεσα στα ορθά πολιτεύματα και τις παρεκβάσεις τους, δηλαδή τις εκτροπές από αυτά. Αυτή τη διάκριση θα τη συναντήσουμε παρακάτω, στις ενότητες από τα Πολιτικά. Εδώ όμως δεν αναφέρεται σε αυτό· εδώ προϋποτίθεται ότι ο νομοθέτης επιδιώκει σε κάθε περίπτωση το καλό των πολιτών· απλώς μπορεί να μην έχει πάντοτε επιτυχία στον στόχο του αυτόν. Παρόμοια, σε άλλο χωρίο των Ηθικών Νικομαχείων, ο Αριστοτέλης κάνει λόγο για νόμο που είναι κείμενος ὀρθῶς και έχει επιτυχία, και για νόμο ἀπεσχεδιασμένον (δηλαδή προχειροφτιαγμένο), που δεν έχει επιτυχία.
γίνεται... φθείρεται...: Οι έννοιες αυτές αποτελούν θεμελιώδες αντιθετικό ζεύγος ήδη από τις απαρχές της φιλοσοφικής σκέψης — και ένα έργο του Αριστοτέλη έχει τον τίτλο Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η πρακτική των νομοθετών επιβεβαιώνει εμπειρικά τη θέση ότι η αρετή αποκτάται με τον εθισμό.
- Το κριτήριο αξιολόγησης ενός πολιτεύματος είναι το πόσο καλά κάνει τους πολίτες αγαθούς — η ηθική συνδέεται άρρηκτα με την πολιτική.
- Το φαύλης σημαίνει «κατώτερης», όχι «κακής»: κάθε νομοθέτης επιδιώκει το καλό, αλλά δεν το πετυχαίνει πάντα.
- Κάθε αρετή και κάθε τέχνη γεννιέται και φθείρεται από τις ίδιες αιτίες: σημασία δεν έχει μόνο το τι κάνεις, αλλά και το πώς το κάνεις.
- Η ανάγκη του δασκάλου αποδεικνύει, με εις άτοπον απαγωγή, ότι η ποιότητα της άσκησης είναι καθοριστική.
- Ο εθισμός λοιπόν δεν είναι μηχανική επανάληψη: πρέπει να είναι σωστά κατευθυνόμενος, αλλιώς παράγει κακίες αντί για αρετές.