Ενότητα 2η (Β 1, 4): Η ηθική αρετή καλλιεργείται με την ηθική πράξη 🔨

Το θέμα της ενότητας

Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης απέδειξε ότι καμιά ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη: η φύση μάς δίνει μόνο τη δυνατότητα να τη δεχτούμε, ενώ ο εθισμός την ολοκληρώνει. Εδώ προχωρεί ένα βήμα παραπέρα και απαντά στο επόμενο ερώτημα: με ποια σειρά γίνονται τα πράγματα; Πρώτα αποκτούμε την αρετή και μετά ενεργούμε ενάρετα, ή μήπως συμβαίνει το αντίθετο;

Η απάντησή του είναι ανατρεπτική: πρώτα ενεργούμε και μετά αποκτούμε. Και για να το δείξει, συγκρίνει τις αρετές με δύο άλλες περιοχές της ανθρώπινης ζωής: τις αισθήσεις και τις τέχνες.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις τούτων πρότερον κομιζόμεθα, ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ πολλάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν, ἀλλ' ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)· τὰς δ' ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί· οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονες, τὰ δ' ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι.

Μετάφραση 🗣️

Επιπλέον, για όσα υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως, πρώτα αποκτούμε τις σχετικές ικανότητες και ύστερα προχωρούμε στις αντίστοιχες ενέργειες. Αυτό φαίνεται καθαρά στην περίπτωση των αισθήσεων: δεν αποκτήσαμε την όραση και την ακοή επειδή είδαμε ή ακούσαμε πολλές φορές, αλλά ακριβώς το αντίθετο — τις είχαμε ήδη και έτσι τις χρησιμοποιήσαμε· δεν τις αποκτήσαμε επειδή τις χρησιμοποιήσαμε ξανά και ξανά.

Τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις ασκήσουμε στην πράξη, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις άλλες τέχνες. Γιατί όσα πρέπει να τα μάθουμε πρώτα για να μπορέσουμε να τα κάνουμε, αυτά τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα: οικοδόμοι γίνονται όσοι χτίζουν και κιθαριστές όσοι παίζουν κιθάρα. Έτσι λοιπόν, κάνοντας δίκαιες πράξεις γινόμαστε δίκαιοι, κάνοντας πράξεις σωφροσύνης γινόμαστε σώφρονες και κάνοντας πράξεις ανδρείας γινόμαστε ανδρείοι.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Ο Αριστοτέλης προχωρεί με τη μέθοδο της αντίθεσης: παρουσιάζει πρώτα την περίπτωση των φυσικών ιδιοτήτων και ύστερα, αντιπαραβάλλοντας, την περίπτωση των αρετών.

Η κρίσιμη αντιστροφή

Ας το δούμε καθαρά, γιατί εδώ κρύβεται όλη η ουσία:

• Φυσικές ιδιότητες (όραση, ακοή): κατοχή → χρήση. Το μωρό έχει μάτια πριν δει οτιδήποτε. Όσο και να «εξασκηθεί» ένας τυφλός στο να κοιτάζει, δεν θα αποκτήσει όραση.
• Αρετές και τέχνες: χρήση → κατοχή. Κανείς δεν γεννιέται δίκαιος και ύστερα κάνει δίκαιες πράξεις· γίνεται δίκαιος επειδή κάνει δίκαιες πράξεις.

Η αντίθεση αυτή λειτουργεί ως επιπλέον απόδειξη (πρόσεξε το ἔτι που ανοίγει την ενότητα) της θέσης της προηγούμενης ενότητας: αν οι αρετές ήταν φυσικές, θα ακολουθούσαν το σχήμα των αισθήσεων. Αφού όμως ακολουθούν το αντίθετο σχήμα, δεν είναι φυσικές.

Οι τρεις αρετές του παραδείγματος

Ο Αριστοτέλης δεν διαλέγει τυχαία τις τρεις αρετές με τις οποίες κλείνει:

• Δικαιοσύνη: αφορά τις σχέσεις μας με τους άλλους — την κοινωνική διάσταση.
• Σωφροσύνη: αφορά τον έλεγχο των ἐπιθυμιῶν μας — την εσωτερική διάσταση.
• Ανδρεία: αφορά τη στάση μας απέναντι στον φόβο και τον κίνδυνο.

Καλύπτει έτσι ολόκληρο το φάσμα της ηθικής ζωής, δείχνοντας ότι ο κανόνας δεν ισχύει για μία μόνο αρετή αλλά για όλες.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

τὰς δυνάμεις κομιζόμεθα, τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν: Είναι θεμελιώδης στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη η διάκριση —συχνά αντιθετική— των εννοιών δύναμις και ἐνέργεια. Δύναμις είναι η δυνατότητα που έχει ένα πράγμα ή ένα ον να γίνει ή να κάνει κάτι, ενώ η ἐνέργεια είναι η πραγμάτωση αυτής της δυνατότητας. Γενικά ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η δεύτερη έχει μεγαλύτερη αξία από την πρώτη. Εδώ συνδέει τὰς δυνάμεις με το πρότερον και τὰς ἐνεργείας με το ὕστερον, εννοώντας ότι αἱ δυνάμεις έχουν χρονική μόνο προτεραιότητα έναντι τῶν ἐνεργειῶν — όχι αξιολογική.

ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν: Είναι περίεργη εδώ η χρήση της λέξης τῶν ἄλλων, εφόσον οι αρετές δεν περιλαμβάνονται στις τέχνες. Και στον Γοργία του Πλάτωνα συναντάμε παρόμοια χρήση: «...ὑπὸ τῶν πολιτῶν καὶ τῶν ἄλλων ξένων».

οἷον οἰκοδομοῦντες... κιθαρισταί: Την ίδια άποψη, ότι δηλαδή η τέχνη κατακτάται με την εξάσκηση, συναντάμε και στον Πλάτωνα, ο οποίος μάλιστα λέει ότι και το παιδικό παιχνίδι είναι μια μορφή εξάσκησης για την τέχνη που το παιδί προορίζεται να ασκήσει στο μέλλον: «...καί φημι τὸν ὁτιοῦν ἀγαθὸν ἄνδρα μέλλοντα ἔσεσθαι τοῦτο αὐτὸ ἐκ παίδων εὐθὺς μελετᾶν δεῖν, παίζοντά τε καὶ σπουδάζοντα ἐν τοῖς τοῦ πράγματος ἑκάστοις προσήκουσιν».

Τι να κρατήσεις 🎯

• Στις φυσικές ιδιότητες προηγείται η δύναμις και ακολουθεί η ἐνέργεια (παράδειγμα: οι αισθήσεις).
• Στις αρετές και τις τέχνες η σειρά αντιστρέφεται: προηγείται η ἐνέργεια και ακολουθεί η κατοχή.
• Η διάκριση δύναμις — ἐνέργεια είναι θεμελιώδης σε όλη τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη· εδώ η προτεραιότητα της δυνάμεως είναι χρονική, όχι αξιολογική.
• Τα παραδείγματα του οικοδόμου και του κιθαριστή στηρίζουν την αναλογία ηθικής και τέχνης: και τα δύο μαθαίνονται με την άσκηση.
• Δίκαιοι, σώφρονες και ανδρείοι γινόμαστε πράττοντας δίκαια, σώφρονα και ανδρεία — η αρετή είναι προϊόν επαναλαμβανόμενης πράξης.
• Η ενότητα προσθέτει μια νέα απόδειξη στη θέση της Ενότητας 1ης: η ηθική αρετή δεν είναι δώρο της φύσης αλλά κατάκτηση του εθισμού.