Ενότητα 1η (Β 1, 1-3): Διανοητική και ηθική αρετή 🧠
Το θέμα της ενότητας
Ο Αριστοτέλης ανοίγει το Β' βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων με ένα ερώτημα που αφορά όλους μας: πώς γίνεται κανείς ενάρετος; Γεννιόμαστε έτσι ή γινόμαστε; Η απάντησή του θα θεμελιώσει ολόκληρη την ηθική του φιλοσοφία.
Το έργο πήρε το όνομά του από τον Νικόμαχο — είτε τον πατέρα είτε τον γιο του Αριστοτέλη. Ο γιος του πέθανε έφηβος, και πιθανότατα εκείνος επιμελήθηκε ή του αφιερώθηκε η έκδοση του έργου.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας δεῖται καὶ χρόνου, ἡ δ' ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους. Ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ' ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδ' ἄλλο οὐδὲν τῶν ἄλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν ἐθισθείη. Οὔτ' ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ διὰ τοῦ ἔθους.
Μετάφραση 🗣️
Επειδή λοιπόν η αρετή είναι δύο ειδών, η μια διανοητική και η άλλη ηθική, η διανοητική χρωστάει κατά κύριο λόγο και τη γέννηση και την αύξησή της στη διδασκαλία — γι' αυτό ακριβώς χρειάζεται πείρα και χρόνο. Η ηθική, αντίθετα, προκύπτει από τη συνήθεια, και από εκεί πήρε και το όνομά της, με μια μικρή παραλλαγή από τη λέξη ἔθος (συνήθεια).
Από αυτό γίνεται φανερό ότι καμιά από τις ηθικές αρετές δεν γεννιέται μέσα μας εκ φύσεως. Γιατί τίποτε από όσα υπάρχουν εκ φύσεως δεν μπορεί να αποκτήσει με τη συνήθεια μιαν άλλη ιδιότητα. Η πέτρα, για παράδειγμα, που από τη φύση της πέφτει προς τα κάτω, δεν θα μπορούσε ποτέ να συνηθίσει να κινείται προς τα πάνω, ακόμη κι αν κάποιος προσπαθούσε να τη συνηθίσει ρίχνοντάς την προς τα πάνω χιλιάδες φορές. Ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να κινείται προς τα κάτω, ούτε κανένα άλλο πράγμα που από τη φύση του έχει μια ορισμένη ιδιότητα μπορεί να συνηθίσει σε κάτι διαφορετικό.
Επομένως, οι αρετές δεν γεννιούνται μέσα μας ούτε εκ φύσεως ούτε ενάντια στη φύση. Η φύση μάς έχει δώσει την ικανότητα να τις δεχτούμε, και αυτή η ικανότητα ολοκληρώνεται μέσα από τη συνήθεια.
Η δομή του συλλογισμού 🔍
Ο Αριστοτέλης χτίζει το επιχείρημά του σε τρία βήματα:
| Βήμα | Περιεχόμενο |
|---|---|
| 1. Διάκριση | Η αρετή είναι δύο ειδών: διανοητική και ηθική |
| 2. Απόδειξη | Καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως — το αποδεικνύει με το παράδειγμα της πέτρας και της φωτιάς |
| 3. Συμπέρασμα | Οι αρετές δεν είναι ούτε φυσικές ούτε αντίθετες στη φύση: η φύση μάς δίνει τη δυνατότητα, ο εθισμός την πραγματώνει |
Τα δύο είδη της αρετής
- Διανοητική αρετή (π.χ. σοφία, φρόνηση): γεννιέται και αυξάνεται με τη διδασκαλία, γι' αυτό χρειάζεται ἐμπειρία και χρόνο.
- Ηθική αρετή (π.χ. ανδρεία, δικαιοσύνη, σωφροσύνη): προκύπτει από τον εθισμό, από την επανάληψη της πράξης.
Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι η λέξη ἠθική προέρχεται από τη λέξη ἔθος (= συνήθεια), με μια μικρή μόνο μεταβολή του «ε» σε «η». Η ίδια η γλώσσα, δηλαδή, μαρτυρεί ότι το ήθος χτίζεται με τη συνήθεια!
Το επιχείρημα από τη φύση
Για να αποδείξει ότι η ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δύο απλά, καθημερινά παραδείγματα:
- Η πέτρα πέφτει προς τα κάτω εκ φύσεως. Όσες χιλιάδες φορές κι αν την πετάξεις προς τα πάνω, δεν θα «μάθει» ποτέ να ανεβαίνει.
- Η φωτιά ανεβαίνει προς τα πάνω. Δεν θα συνηθίσει ποτέ να κατεβαίνει.
Η λογική είναι απλή και ισχυρή: ό,τι είναι φυσικό, δεν αλλάζει με τη συνήθεια. Αφού λοιπόν οι ηθικές αρετές αλλάζουν και διαμορφώνονται με τη συνήθεια, δεν μπορεί να είναι φυσικές.
Ο Αριστοτέλης δεν λέει ότι οι αρετές είναι αντίθετες στη φύση μας. Λέει κάτι πιο λεπτό: δεν είναι ούτε φύσει ούτε παρὰ φύσιν. Η φύση μάς δίνει την επιδεκτικότητα — τη δυνατότητα να τις δεχτούμε. Χωρίς αυτή τη φυσική προδιάθεση καμιά άσκηση δεν θα είχε αποτέλεσμα· χωρίς την άσκηση όμως η προδιάθεση μένει ανεκπλήρωτη.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
ἡ δ' ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται: Την ίδια διδασκαλία συναντούμε και στον Πλάτωνα: «ἐμφύεται πᾶσι... τὸ πᾶν ἦθος διὰ ἔθος». Ο Πλάτωνας μάλιστα υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος αποκτά κάποια ψυχικά χαρακτηριστικά ήδη από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής του.
οὐδεμία... ἐγγίνεται: Εδώ ο Αριστοτέλης απορρίπτει την αριστοκρατική αντίληψη ότι η αρετή είναι δώρο της φύσης, που δίνεται ή δεν δίνεται στον άνθρωπο τελεσίδικα από τη γέννησή του. Είναι μια βαθιά δημοκρατική θέση: η αρετή είναι κατάκτηση, όχι κληρονομιά.
οἷον ὁ λίθος: Χαρακτηριστικό γνώρισμα της αριστοτελικής μεθόδου — ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί πολύ συχνά απλά, συγκεκριμένα παραδείγματα από την καθημερινή εμπειρία για να στηρίξει τον συλλογισμό του.
τελειουμένοις: Και σε άλλο έργο του ο Αριστοτέλης λέει ότι η αρετή είναι τελείωσίς τις. Θεωρεί δηλαδή ότι ο άνθρωπος ολοκληρώνεται, γίνεται τέλειος, με την απόκτηση της αρετής, εκπληρώνοντας έτσι τον σκοπό (τέλος) της ύπαρξής του: «...οἷς ὑπάρχει τὸ τέλος, σπουδαῖον ὄν, ταῦτα λέγεται τέλεια· κατὰ γὰρ τὸ ἔχειν τὸ τέλος τέλεια».
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η αρετή διακρίνεται σε διανοητική (μέσω διδασκαλίας) και ηθική (μέσω εθισμού).
- Η λέξη ἠθική συνδέεται ετυμολογικά με το ἔθος — η συνήθεια είναι η μήτρα του ήθους.
- Καμιά ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη: ό,τι είναι φυσικό δεν αλλάζει με τη συνήθεια (πέτρα, φωτιά).
- Οι αρετές δεν είναι ούτε φύσει ούτε παρὰ φύσιν: η φύση δίνει τη δυνατότητα, ο εθισμός την ολοκλήρωση.
- Η θέση αυτή έχει σημαντική παιδαγωγική και πολιτική προέκταση: αν η αρετή διδάσκεται και ασκείται, τότε η παιδεία και οι νόμοι μπορούν να κάνουν τους πολίτες καλύτερους.