Εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια 📖

Το ερώτημα που ανοίγει το έργο

Τα Ηθικά Νικομάχεια είναι το σημαντικότερο ηθικό έργο του Αριστοτέλη και ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της παγκόσμιας φιλοσοφίας. Το ερώτημα που το διατρέχει είναι απλό στη διατύπωση και ανεξάντλητο στο βάθος: τι είναι αυτό που κάνει μια ανθρώπινη ζωή πετυχημένη;

Στο Α' βιβλίο του έργου ο φιλόσοφος μίλησε διεξοδικά για το πιο μεγάλο αγαθό που επιδιώκουν με τις πράξεις τους οι άνθρωποι — αυτό που ονομάζει τὸ ἀκρότατον πάντων τῶν πρακτῶν ἀγαθῶν. Στο αγαθό αυτό έδωσε την ονομασία εὐδαιμονία και προσπάθησε να καθορίσει τη φύση και το περιεχόμενό του.

Η ιστορική στιγμή: μια νέα επιστήμη γεννιέται

Ο Αριστοτέλης δεν γράφει στο κενό. Με την πραγματεία του αυτή εντάσσεται στη χορεία εκείνων των στοχαστών που από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. προσπάθησαν —με συζητήσεις και με γραπτές πραγματείες— να ορίσουν το περιεχόμενο και τους στόχους δύο «επιστημών» που τότε για πρώτη φορά έκαναν την εμφάνισή τους: της ηθικής και της αγωγής. (Οι ίδιοι δεν τις έλεγαν ακόμη επιστήμες αλλά τέχνας.)

Η απαίτηση ήταν εύλογη. Όπως η αρχιτεκτονική, η ιατρική και οι άλλες τέχνες ήταν σε θέση να δηλώνουν ποια ήταν ακριβώς η συμβολή τους, έτσι είχαν και οι καινούργιες αυτές τέχνες την υποχρέωση να δηλώσουν τους δικούς τους στόχους και τις δικές τους επιδιώξεις — με άλλα λόγια, να πουν τι ήταν σε θέση να διδάξουν στους ανθρώπους.

Οι ανταγωνιστικοί όροι

Άρχισαν έτσι να κάνουν την εμφάνισή τους διάφορες λέξεις-όροι, με τις οποίες απαντούσαν στα ερωτήματα αυτά οι στοχαστές που τις εισηγούνταν. Ας δούμε τους σημαντικότερους:

Ο Πρωταγόρας, όπως μαθαίνουμε από τον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο, υποστήριζε πως ήταν σε θέση να διδάσκει στους μαθητές του την εὐβουλίαν: να τους μεταδίδει δηλαδή την ικανότητα να σκέφτονται σωστά (α) για τις υποθέσεις του σπιτιού τους, δηλαδή πώς να κυβερνούν με τον καλύτερο τρόπο το νοικοκυριό τους, και (β) για τις υποθέσεις της πολιτείας, δηλαδή πώς να γίνουν ασυναγώνιστοι πολιτικοί και στα έργα και στους λόγους.

Ένας σωκρατικός πάλι φιλόσοφος, ξεκινώντας από άλλη βάση και πολεμώντας αυτού του είδους τους όρους-αντιλήψεις, πρόβαλε τον όρο εὐτυχία, διακηρύσσοντας προφανώς ότι δεν έχει καμιά σημασία ποιες ικανότητες έχει ο κάθε άνθρωπος, αφού στο τέλος το παν εξαρτάται από την καλή του τύχη. Και άλλοι όμως —καθόλου λίγοι— φιλόσοφοι πρόβαλαν, ο καθένας με τη δική του ορολογία, τις προσωπικές τους απόψεις για το σημαντικό αυτό θέμα.

Η ιστορία μιας λέξης: εὐδαιμονία

Ένας λοιπόν από τους όρους αυτούς ήταν και ο όρος εὐδαιμονία. Η λέξη, όπως δείχνουν τα συστατικά της (εὖ + δαίμων), σήμαινε αρχικά την εύνοια του δαίμονος, του θείου. Βρισκόταν επομένως ο όρος αυτός πολύ κοντά, θα λέγαμε, στον όρο εὐτυχία: όπως εκεί, έτσι και εδώ εννοείται κάτι που δεν το πετυχαίνει ο άνθρωπος από μόνος του, αλλά κάτι που για να το αποκτήσει πρέπει να το ζητήσει με προσευχή από τον θεό.

Είμαστε όμως σε θέση να βεβαιωθούμε πως η λέξη αυτή είχε μια περίεργη σημασιακή εξέλιξη. Δύο μεγάλοι Προσωκρατικοί άλλαξαν ριζικά το περιεχόμενό της:

• Ο Ηράκλειτος, ο μεγάλος Εφέσιος σοφός που έζησε γύρω στο 500 π.Χ., είχε πει ότι «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων» — δαίμων για τον άνθρωπο δεν είναι παρά ο χαρακτήρας του.
• Ο Δημόκριτος, ο μεγάλος ατομικός φιλόσοφος του 5ου/4ου αι. π.Χ., το είπε με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια. Σε ένα απόσπασμα διαβάζουμε «εὐδαιμονίη ψυχῆς καὶ κακοδαιμονίη», δηλαδή: είναι υπόθεση της ψυχής η ευδαιμονία και η κακοδαιμονία. Σε ένα άλλο διαβάζουμε «εὐδαιμονίη οὐκ ἐν βοσκήμασιν οἰκεῖ οὐδὲ ἐν χρυσῷ· ψυχὴ οἰκητήριον δαίμονος», που πάει να πει: η ευδαιμονία δεν κατοικεί στα πλούσια κοπάδια και στο χρυσάφι· η ψυχή είναι η κατοικία του δαίμονος.

Όλες λοιπόν αυτές οι ιδέες πρέπει στο τέλος να έγιναν καθοριστικές για τη σκέψη του Αριστοτέλη. Το αποτέλεσμα ήταν ο ορισμός του για την ευδαιμονία, όπως τον διαβάζουμε στο τέλος του Α' βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων:

«ἡ εὐδαιμονία ἐστὶ ψυχῆς ἐνέργειά τις κατ' ἀρετὴν τελείαν»

Ανάλυση του ορισμού

Κάθε λέξη του ορισμού μετράει:

• ἐνέργεια, όχι κατάσταση: η ευδαιμονία δεν είναι κάτι που το έχεις και το απολαμβάνεις παθητικά· είναι δραστηριότητα, διαρκής άσκηση. Δεν είναι λιμάνι αλλά ταξίδι.
• ψυχῆς: αφορά την ψυχή του ανθρώπου, όχι εξωτερικά αγαθά όπως ο πλούτος ή η δόξα.
• κατ' ἀρετὴν τελείαν: γίνεται σύμφωνα με τους κανόνες της τέλειας αρετής.

Το τελευταίο μέρος του ορισμού δείχνει καθαρά τη βαθιά πίστη του Αριστοτέλη πως την ευδαιμονία τους οι άνθρωποι μόνο με την κατάκτηση της αρετής μπορούν τελικά να την εξασφαλίσουν. Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Αριστοτέλης αναζήτησε με πολλή επιμονή, αλλά και με πολύν ρεαλισμό, τον ορισμό της αρετής. Στην πραγματικότητα τα Ηθικά Νικομάχεια είναι, σχεδόν στο σύνολό τους, μια διεξοδικότατη διερεύνηση αυτού του ενδιαφέροντος θέματος.

Η διαίρεση της ψυχής και τα δύο είδη της αρετής

Πριν από όλα όμως ο Αριστοτέλης χρειαζόταν να κάνει μια σημαντικότατη διάκριση. Ας παρακολουθήσουμε πώς οδηγήθηκε σε αυτήν.

Πρώτο βήμα — η διμερής διαίρεση. Η ψυχή του ανθρώπου, είπε ο Αριστοτέλης, αποτελείται καταρχήν από δύο μέρη: από το λόγον ἔχον μέρος και από το ἄλογον. Με δική μας διατύπωση: ο άνθρωπος ως ζωντανός οργανισμός λειτουργεί με δύο τρόπους — (α) με βάση τη λογική του και (β) με τρόπους που δεν έχουν καμιά απολύτως σχέση με το λογικό του.

Δεύτερο βήμα — η τριμερής διαίρεση. Η αρχική όμως αυτή διμερής διαίρεση κατέληξε σε μια τριμερή, αφού ο Αριστοτέλης διέκρινε τελικά τρία μέρη:

Έτσι ο Αριστοτέλης κατέληξε να διακρίνει τις ανθρώπινες αρετές σε ηθικές και διανοητικές.

Στις ενότητες που θα διαβάσουμε από το Β' βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων ο λόγος είναι αποκλειστικά για τις ηθικές αρετές.

Συνοπτικό σχεδιάγραμμα των περιεχομένων

Για να έχεις μια συνολική εικόνα του έργου:

Πρόσεξε τη δομή: το έργο ξεκινά με την ευδαιμονία και τελειώνει με την ευδαιμονία. Ανάμεσά τους παρεμβάλλεται όλη η διερεύνηση της αρετής — γιατί χωρίς αυτήν η ευδαιμονία μένει άδεια λέξη.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Τα Ηθικά Νικομάχεια οφείλουν το όνομά τους στον Νικόμαχο, πατέρα ή γιο του Αριστοτέλη.
• Το έργο εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια των στοχαστών από τον 5ο αι. π.Χ. να θεμελιώσουν την ηθική και την αγωγή ως τέχνες.
• Ανταγωνιστικοί όροι της εποχής: εὐβουλία (Πρωταγόρας), εὐτυχία (σωκρατικοί), εὐδαιμονία (Αριστοτέλης).
• Η λέξη εὐδαιμονία σήμαινε αρχικά την εύνοια του θείου· με τον Ηράκλειτο και τον Δημόκριτο μετατοπίστηκε στον χαρακτήρα και την ψυχή του ανθρώπου.
• Ο ορισμός του Αριστοτέλη: ἡ εὐδαιμονία ἐστὶ ψυχῆς ἐνέργειά τις κατ' ἀρετὴν τελείαν — η ευδαιμονία είναι ενέργεια, όχι κατάσταση.
• Η ψυχή διαιρείται σε ἄλογον, ἐπιθυμητικόν και λόγον ἔχον μέρος· από τα δύο τελευταία προκύπτουν οι ηθικές και οι διανοητικές αρετές αντίστοιχα.
• Οι ενότητες που θα μελετήσουμε προέρχονται από το Β' βιβλίο και αφορούν αποκλειστικά τις ηθικές αρετές.