Ενότητα 15η (617c-e): Λαχέσεως Λόγος ⚖️
Το θέμα της ενότητας
Βρισκόμαστε στην κορυφαία στιγμή του μύθου του Ηρός και, κατά κοινή ομολογία, σε μία από τις κορυφαίες στιγμές ολόκληρου του πλατωνικού έργου. Οι ψυχές έχουν φτάσει μπροστά στην άτρακτο της Ανάγκης. Γύρω της κάθονται οι τρεις Μοίρες. Και τότε ένας προφήτης ανεβαίνει σε υψηλό βήμα και εκφωνεί τον Λόγο της Λάχεσης — έναν λόγο που σε λίγες μόνο αράδες συμπυκνώνει την πλατωνική διδασκαλία για την ελευθερία, την ευθύνη και την αρετή.
Η κατακλείδα του, αἰτία ἑλομένου· θεὸς ἀναίτιος, έγινε ένα από τα διασημότερα ρητά της αρχαίας φιλοσοφίας.
Σε μια προτομή του Πλάτωνα του 1ου αι. π.Χ., που βρέθηκε στα Τίβουρα (σημερινό Tivoli), είναι χαραγμένες — προφανώς ως συνόψιση ολόκληρης της πλατωνικής φιλοσοφίας — δύο μόνο φράσεις: αἰτία ἑλομένῳ, θεὸς ἀναίτιος και ψυχὴ πᾶσα ἀθάνατος. Οι αρχαίοι, δηλαδή, θεωρούσαν το χωρίο μας την ίδια την ουσία του Πλάτωνα.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ἄλλας δὲ καθημένας πέριξ δι' ἴσου τρεῖς, ἐν θρόνῳ ἑκάστην, θυγατέρας τῆς Ἀνάγκης, Μοίρας, λευχειμονούσας, στέμματα ἐπὶ τῶν κεφαλῶν ἐχούσας, Λάχεσίν τε καὶ Κλωθὼ καὶ Ἄτροπον, ὑμνεῖν πρὸς τὴν τῶν Σειρήνων ἁρμονίαν, Λάχεσιν μὲν τὰ γεγονότα, Κλωθὼ δὲ τὰ ὄντα, Ἄτροπον δὲ τὰ μέλλοντα. Καὶ τὴν μὲν Κλωθὼ τῇ δεξιᾷ χειρὶ ἐφαπτομένην συνεπιστρέφειν τοῦ ἀτράκτου τὴν ἔξω περιφοράν, διαλείπουσαν χρόνον, τὴν δὲ Ἄτροπον τῇ ἀριστερᾷ τὰς ἐντὸς αὖ ὡσαύτως· τὴν δὲ Λάχεσιν ἐν μέρει ἑκατέρας ἑκατέρᾳ τῇ χειρὶ ἐφάπτεσθαι. Σφᾶς οὖν, ἐπειδὴ ἀφικέσθαι, εὐθὺς δεῖν ἰέναι πρὸς τὴν Λάχεσιν. Προφήτην οὖν τινα σφᾶς πρῶτον μὲν ἐν τάξει διαστῆσαι, ἔπειτα λαβόντα ἐκ τῶν τῆς Λαχέσεως γονάτων κλήρους τε καὶ βίων παραδείγματα, ἀναβάντα ἐπί τι βῆμα ὑψηλόν εἰπεῖν—
«Ἀνάγκης θυγατρὸς κόρης Λαχέσεως λόγος. Ψυχαὶ ἐφήμεροι, ἀρχὴ ἄλλης περιόδου θνητοῦ γένους θανατηφόρου. Οὐχ ὑμᾶς δαίμων λήξεται, ἀλλ' ὑμεῖς δαίμονα αἱρήσεσθε. Πρῶτος δ' ὁ λαχὼν πρῶτος αἱρείσθω βίον ᾧ συνέσται ἐξ ἀνάγκης. Ἀρετὴ δὲ ἀδέσποτον, ἣν τιμῶν καὶ ἀτιμάζων πλέον καὶ ἔλαττον αὐτῆς ἕκαστος ἕξει. Αἰτία ἑλομένου· θεὸς ἀναίτιος.»
Μετάφραση 🗣️
Και άλλες τρεις, είπε, κάθονταν ολόγυρα σε ίσες αποστάσεις, η καθεμιά στον θρόνο της: ήταν οι Μοίρες, οι κόρες της Ανάγκης, ντυμένες στα λευκά, με στεφάνια στα κεφάλια τους — η Λάχεσις, η Κλωθώ και η Άτροπος. Και τραγουδούσαν συνοδεύοντας την αρμονία των Σειρήνων: η Λάχεσις τα περασμένα, η Κλωθώ τα τωρινά και η Άτροπος τα μελλούμενα.
Η Κλωθώ, αγγίζοντας με το δεξί της χέρι την άτρακτο, βοηθούσε να περιστρέφεται η εξωτερική της περιφορά, σταματώντας κάθε τόσο για λίγο. Η Άτροπος με το αριστερό της χέρι έκανε το ίδιο για τις εσωτερικές περιφορές. Και η Λάχεσις άγγιζε πότε τη μία και πότε την άλλη, χρησιμοποιώντας εναλλάξ και τα δύο της χέρια.
Μόλις λοιπόν έφτασαν εκεί οι ψυχές, έπρεπε αμέσως να πάνε στη Λάχεση. Τότε ένας προφήτης τις παρέταξε πρώτα σε κανονικές αποστάσεις και έπειτα, αφού πήρε από τα γόνατα της Λάχεσης τους κλήρους και τα υποδείγματα των ζωών, ανέβηκε σε ένα ψηλό βήμα και είπε:
«Άκουστε τον λόγο της Λάχεσης, της κόρης της Ανάγκης. Ψυχές εφήμερες, να που αρχίζει άλλος ένας κύκλος για το θνητό γένος που οδεύει προς τον θάνατο. Δεν θα σας κληρώσει κάποιος δαίμονας εσάς, αλλά εσείς θα διαλέξετε τον δαίμονά σας. Όποιος βγει πρώτος στην κλήρωση, πρώτος ας διαλέξει τη ζωή με την οποία θα είναι αναγκαστικά δεμένος. Η αρετή όμως δεν έχει αφέντη: όποιος την τιμά θα έχει περισσότερη, όποιος την περιφρονεί λιγότερη. Η ευθύνη ανήκει σ' εκείνον που διαλέγει· ο θεός δεν φταίει σε τίποτε.»
Η δομή του αποσπάσματος 🔍
| Μέρος | Περιεχόμενο | Ύφος |
|---|---|---|
| 1. Η εικόνα των Μοιρών | Θέση, ενδυμασία, τραγούδι, ρόλος καθεμιάς | Περιγραφικό, τελετουργικό |
| 2. Η κίνηση της ατράκτου | Ποια Μοίρα στρέφει ποια περιφορά | Ακριβές, σχεδόν τεχνικό |
| 3. Η προετοιμασία | Παράταξη ψυχών, κλήροι, βίων παραδείγματα | Αφηγηματικό |
| 4. Ο Λόγος της Λάχεσης | Το κήρυγμα της ελεύθερης επιλογής | Ιερατικό, επιγραμματικό |
Πρόσεξε τη μεταστροφή. Το πρώτο μέρος είναι ροϊκή, περιγραφική αφήγηση σε πλάγιο λόγο (απαρέμφατα εξαρτημένα από το ἔφη). Ο Λόγος της Λάχεσης όμως είναι σε ευθύ λόγο, με κοφτές ονοματικές προτάσεις, ασύνδετο σχήμα και επιγραμματική πυκνότητα. Η αλλαγή αυτή δεν είναι τυχαία: σηματοδοτεί ότι περνάμε από την περιγραφή στην αποκάλυψη.
Οι τρεις Μοίρες: παρελθόν, παρόν, μέλλον 🕰️
| Μοίρα | Χρόνος που υμνεί | Χέρι / κίνηση | Ετυμολογία |
|---|---|---|---|
| Λάχεσις | τὰ γεγονότα (παρελθόν) | και τα δύο χέρια, εναλλάξ | από το λαγχάνω — αυτή που μοιράζει τον κλήρο |
| Κλωθώ | τὰ ὄντα (παρόν) | δεξί χέρι, εξωτερική περιφορά | από το κλώθω — αυτή που γνέθει το νήμα |
| Ἄτροπος | τὰ μέλλοντα (μέλλον) | αριστερό χέρι, εσωτερικές περιφορές | ἀ- + τρέπω — η αλύγιστη, που κόβει το νήμα |
Θα περίμενε κανείς η Ἄτροπος, η Μοίρα του μέλλοντος, να ασχολείται με ό,τι έρχεται. Αντ' αυτού κινεί τις εσωτερικές σφαίρες, δηλαδή των πλανητών — που είναι ακριβώς αυτές από τις οποίες οι αρχαίοι διάβαζαν το μέλλον. Και η Κλωθώ, του παρόντος, κινεί το εξωτερικό στερέωμα, την ορατή ημερήσια περιστροφή. Η κοσμολογία και η μυθολογία ταιριάζουν απόλυτα.
Ελευθερία και Ανάγκη: το κεντρικό δίλημμα 🔑
Το χωρίο τοποθετεί δίπλα δίπλα δύο έννοιες που φαίνονται ασυμβίβαστες:
- Ἀνάγκη: η κοσμική νομοτέλεια. Η άτρακτος στρέφεται στα γόνατά της· τίποτε δεν ξεφεύγει από την τάξη της.
- Αἵρεσις (επιλογή): ὑμεῖς δαίμονα αἱρήσεσθε. Η ψυχή διαλέγει η ίδια τη ζωή της.
Η πλατωνική λύση βρίσκεται στον συνδυασμό κλήρου και εκλογής:
- Ο κλήρος (η ανάγκη, η τύχη) ορίζει μόνο τη σειρά με την οποία θα διαλέξεις.
- Η εκλογή (η ελευθερία) καθορίζει τι θα διαλέξεις.
Ο Πλάτωνας φροντίζει να δηλώσει, λίγο παρακάτω στο κείμενο, ότι ακόμη και ο τελευταίος στη σειρά μπορεί να βρει έναν καλό βίο, αν διαλέξει με σύνεση. Άρα ο κλήρος δεν καθορίζει τη μοίρα σου. Ο περιορισμός υπάρχει, αλλά μέσα του η ελευθερία παραμένει πραγματική. Αυτή είναι η βάση της ολόκληρης ηθικής ευθύνης.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
Οι Μοίρες και η εμφάνισή τους
πέριξ δι' ἴσου: Γύρω από την άτρακτο και σε ίσα διαστήματα. Η γεωμετρική τάξη της διάταξης υποβάλλει την ιδέα της κοσμικής αρμονίας.
Μοίρας: Η λέξη μοῖρα ως προσηγορικό όνομα σημαίνει μερίδα, δηλαδή το διάστημα της ζωής που έχει παραχωρηθεί στον κάθε άνθρωπο. Ως προσωποποιήσεις οι Μοίρες θεωρούνταν κόρες του Δία και της Ανάγκης — ή, κατά άλλες παραδόσεις, της Νύκτας ή της Θέμιδας. Ήταν τρεις: η Λάχεσις (αυτή που μοιράζει· πρβλ. λαγχάνω, λαχνός), η Κλωθώ (αυτή που κλώθει το νήμα της ζωής) και η Ἄτροπος (η αλύγιστη, που κρατά το ψαλίδι και κόβει το νήμα).
λευχειμονούσας: Οι ορφικοί είχαν φανταστεί τις Μοίρες ως λευκοστόλους. Το λευκό είναι το χρώμα της ιερότητας και της καθαρότητας — το χρώμα των ιερέων και των μυημένων.
Σειρήνων: Ο Όμηρος αναφέρεται στις Σειρήνες και στο τραγούδι τους, αλλά δεν τις περιγράφει. Στην εικονογραφία παρουσιάζονται ως υβριδικά όντα, με κεφάλι και στήθος γυναίκας και σώμα πουλιού. Αργότερα τις θεωρούσαν γυναίκες εκπάγλου καλλονής, που έπαιζαν μουσική και τραγουδούσαν. Αυτές δημιουργούν την αρμονία ή μουσική των σφαιρών — μια πυθαγόρεια αντίληψη που ο Πλάτωνας επεξεργάζεται στον μύθο του Ηρός.
Στην Οδύσσεια οι Σειρήνες είναι θανάσιμος πειρασμός: το τραγούδι τους οδηγεί τους ναυτικούς στον χαμό. Στον Πλάτωνα το τραγούδι τους γίνεται η φωνή της κοσμικής τάξης. Η ίδια μυθική μορφή, εντελώς αντεστραμμένη — δείγμα του πόσο ελεύθερα ο Πλάτωνας ανακατασκευάζει την παράδοση για τους δικούς του σκοπούς.
Η κοσμική άτρακτος και η κίνησή της
δεξιᾷ χειρί: Στη λαϊκή αντίληψη οι όροι δεξιός και αριστερός είναι φορτισμένοι: ο πρώτος με θετική σημασία (ευνοϊκός, ευχάριστος, ικανός) και ο δεύτερος με αρνητική (κακότυχος, δυσάρεστος). Η διάκριση αυτή είχε απασχολήσει ιδιαίτερα τους πυθαγόρειους, που την είχαν εντάξει στον πίνακα των κοσμικών αντιθέσεων.
συνεπιστρέφειν: Το συν- σημαίνει ότι η Κλωθώ στρέφει την άτρακτο μαζί με τη μητέρα της, την Ανάγκη. Οι Μοίρες δεν ενεργούν αυτόνομα: συνεργάζονται με τη θεμελιώδη κοσμική δύναμη.
τοῦ ἀτράκτου: Η λέξη (ὁ και ἡ ἄτρακτος) σημαίνει το αδράχτι. Εδώ βέβαια πρόκειται για την κοσμική άτρακτο, που ο Πλάτωνας είχε περιγράψει λεπτομερώς λίγο πιο πριν. Είναι μια άτρακτος αιωρούμενη από τον κίονα του φωτός που ενώνει ουρανό και γη — αιωρούμενη ακριβώς για να στρέφεται ταχύτερα. Βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος και είναι σύμβολο και μηχανισμός για τη συνένωση όλων των κινήσεων του κόσμου. Ανακαλεί επίσης την παραδοσιακή εικόνα της Κλωθώς που γνέθει. Είναι συνάμα ο μέγας κόσμος και το μικροσκοπικό πρότυπό του: μακρόκοσμος και μικρόκοσμος. Μπορούμε να τη φανταστούμε σαν ένα πλανητάριο και να τη θεωρήσουμε πηγή της κοσμικής τάξης.
περιφοράν: Ο όρος δηλώνει κάθε κυκλική κίνηση, αλλά κυρίως χρησιμοποιείται για την κίνηση των ουρανίων σωμάτων. Είναι προφανές ότι η άτρακτος της Ανάγκης συντονίζει τις περιφορές ολόκληρου του σύμπαντος.
διαλείπουσαν χρόνον: Αφήνοντας να περάσει ένα χρονικό διάστημα. Η Κλωθώ εγκαταλείπει και αναλαμβάνει η Λάχεσις. Η εναλλαγή δείχνει ότι καμία Μοίρα δεν κρατά μόνη της τον κόσμο σε κίνηση.
ὡσαύτως: Δηλαδή και η Άτροπος ενεργεί διαλείπουσα χρόνον, με τον ίδιο ρυθμό διακοπών.
ἐν μέρει: Συνάπτεται μόνο με το ἑκατέρας... ἐφάπτεσθαι, όχι με το ἑκατέρᾳ τῇ χειρί. Ως Μοίρα του παρελθόντος η Λάχεσις συμβάλλει και στις δύο κινήσεις, επειδή από το παρελθόν εξαρτώνται και το παρόν και το μέλλον.
Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη λεπτομέρεια της κοσμικής εικόνας. Η Λάχεσις, το παρελθόν, αγγίζει και τις δύο περιφορές. Μεταφρασμένο ηθικά: οι επιλογές που έκανες, οι ζωές που έζησες, καθορίζουν τι είσαι σήμερα και τι θα διαλέξεις αύριο. Γι' αυτό και οι ψυχές που δοκιμάστηκαν στην προηγούμενη ζωή διαλέγουν με μεγαλύτερη σύνεση.
Η τελετουργία της επιλογής
σφᾶς: Ισοδυναμεί με αὐτάς, δηλαδή τὰς ψυχάς.
προφήτην: Προφήτης είναι κάποιος που μιλά υπό την επήρεια μιας θεότητας — το φερέφωνο. Η προφητεία είναι είδος φυσικής μαντείας και είχε καθιερωθεί στα μεγάλα μαντεία της αρχαιότητας. Η Πυθία ήταν προφῆτις, όπως και η Σίβυλλα. Ο προφήτης εδώ δεν λέει δικά του λόγια: μεταφέρει τον λόγο της Λάχεσης.
ἐν τάξει διαστῆσαι: Να τις τοποθετήσει σε κανονικά διαστήματα. Η τάξη επιβάλλεται πριν από την επιλογή — τίποτε δεν γίνεται χαοτικά.
γονάτων: Συχνά στην αρχαία γλυπτική οι θεότητες παριστάνονταν καθισμένες σε θρόνους. Οι πιστοί τοποθετούσαν τα δώρα και τα αναθήματά τους πάνω στα γόνατα των θεοτήτων, και γι' αυτό η φράση θεῶν ἐν γούνασι κεῖται σημαίνει οι θεοί θα αποφασίσουν. Οι ικέτες επίσης προσέπιπταν στα γόνατα του προστάτη τους ή της θεότητας. Η Λάχεσις, στα γόνατα της οποίας έχουν τοποθετηθεί οι κλήροι, είναι ταυτόχρονα μια μορφή της κοσμικής τάξης και εκείνη που διαθέτει τους κλήρους για τις μελλοντικές ζωές και τύχες των ψυχών.
καὶ βίων παραδείγματα: Πρόκειται για κάποιο εύπλαστο υλικό, ή και για τουλίπες από μαλλί, που κατά τη διαδικασία της επιλογής έπαιρναν τη μορφή που είχε επιλέξει ο κλήρος.
βῆμα ὑψηλόν: Το βήμα έχει και πρακτική και συμβολική σημασία. Ο ομιλητής και βλέπεται και ακούγεται από όλους, αλλά συνάμα εξυψώνεται στη συνείδηση των ακροατών του. Το υψηλό βήμα προσδίδει κύρος στον ομιλητή.
Ο Λόγος της Λάχεσης
Ἀνάγκης... λόγος: Η φυσική σειρά της σύνταξης είναι: Λόγος Λαχέσεως κόρης θυγατρὸς Ἀνάγκης. Και η παρέκκλιση από τη φυσική σειρά των λέξεων, και η έλλειψη του ρήματος (ονοματική πρόταση), και το ασύνδετο προσδίδουν στον λόγο όγκο, αξίωμα και ιερατική μεγαλοπρέπεια.
ἐφήμεροι: Η λέξη δεν σημαίνει εδώ τον βραχύβιο, αλλά τον θνητό που η ζωή του μεταβάλλεται από ημέρα σε ημέρα, που υπόκειται στις ιδιοτροπίες της τύχης. Την ίδια χρήση συναντούμε στον Πίνδαρο: ἐπάμεροι· τί δέ τις; τί δ' οὔ τις; σκιᾶς ὄναρ ἄνθρωπος. Ο Πλάτωνας ονομάζει τις ψυχές εφήμερες γιατί η συνάφειά τους με το σώμα είναι προσωρινή. Αυτές οι ίδιες είναι αθάνατες: ψυχὴ πᾶσα ἀθάνατος, όπως λέει στον Φαίδρο.
περιόδου: Χρονικού κύκλου — τῆς ἀπὸ γενέσεως ἐπὶ γένεσιν περιόδου. Η περίοδος ανάμεσα στον θάνατο και την αναγέννηση είναι χιλιετής, ή ακριβέστερα χιλιοεκατονταετής (σε 100 έτη υπολογίζεται η ανθρώπινη γενεά).
Η φράση είναι σκόπιμα σκληρή: το γένος δεν είναι απλώς θνητό (που πεθαίνει), αλλά θανατηφόρο (που φέρνει τον θάνατο). Η ενσάρκωση, για τον Πλάτωνα, είναι για την ψυχή ένα είδος θανάτου — και γι' αυτό η αρχή κάθε νέου κύκλου ανακοινώνεται με τόσο βαρύ τόνο.
Ελευθερία, ευθύνη, αρετή
δαίμων: Η αρχική σημασία της λέξης ήταν ο διαμοιραστής, αυτός που διανέμει — συνεπώς ο δαίμων συνδέεται με τη μοίρα. Γενικά ο δαίμων είναι μια υπερφυσική οντότητα, κάπως κατώτερη από τη θεότητα. Συνδέεται με τη ζωή και την τύχη ενός ατόμου ως ενεργητικός παράγοντας, και έτσι ο άνθρωπος αποβαίνει εὐδαίμων ή κακοδαίμων. Λίγο παρακάτω στην Πολιτεία διαβάζουμε ότι ο δαίμων που διάλεξε η ψυχή τη συνοδεύει ως φύλαξ τοῦ βίου καὶ ἀποπληρωτὴς τῶν αἱρεθέντων.
αἱρήσεσθε: Εδώ βρίσκεται η επαναστατική διατύπωση. Ο δαίμων δεν θα επιλέξει την ψυχή που θα συνοδεύει εφ' όρου ζωής, αλλά η ψυχή θα επιλέξει τον δαίμονά της. Πρόκειται συνεπώς για ελεύθερη προσωπική επιλογή: το άτομο είναι το ίδιο υπεύθυνο για τη μοίρα του. Από την άποψη αυτή ο δαίμων φαίνεται να αντιπροσωπεύει μια δύναμη που ενυπάρχει ήδη στον άνθρωπο.
Αντίθετη προς την πλατωνική είναι η άποψη που διατυπώνει ο Ηράκλειτος: ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων (= ο χαρακτήρας είναι η μοίρα του ανθρώπου). Ο Εφέσιος φιλόσοφος πρεσβεύει ότι το ήθος, δηλαδή ο χαρακτήρας, είναι υπεύθυνος για την ευτυχία ή τη δυστυχία του ανθρώπου.
Οι δύο θέσεις μοιάζουν αντίθετες, αλλά συγκλίνουν σε ένα σημείο: και οι δύο αφαιρούν από τους θεούς την ευθύνη για την ανθρώπινη μοίρα και την τοποθετούν μέσα στον άνθρωπο. Η διαφορά είναι ότι για τον Ηράκλειτο ο χαρακτήρας είναι δεδομένος, ενώ για τον Πλάτωνα επιλέγεται — και άρα διαμορφώνεται με την παιδεία.
πρῶτος δ' ὁ λαχών: Ο συνδυασμός κλήρωσης και αἱρέσεως (εκλογής) είναι ένας τρόπος να συμφιλιώσει κανείς την ελευθερία με την ανάγκη. Η εκλογή συνεπώς είναι ελεύθερη υπό ορισμένες προϋποθέσεις.
ἐξ ἀνάγκης: Η επιλογή, αν και ελεύθερη, είναι αμετάκλητη. Αφού η ψυχή επιλέξει τον βίο που θεωρεί άριστο, είναι πια αναγκασμένη να ζήσει με αυτόν. Η ελευθερία εξαντλείται στη στιγμή της επιλογής· μετά αρχίζει η δέσμευση.
ἀδέσποτον: Η αρετή δεν γνωρίζει και δεν ανέχεται επικυρίαρχο. Δεν μπορεί να επιβληθεί, δεν μπορεί να κληρωθεί, δεν μπορεί να δοθεί ως δώρο. Ο άνθρωπος κατακτά την πλήρη ανάπτυξή του και χαίρεται τη μοναδική αληθινή ελευθερία του ως άτομο μόνο όταν γίνει υπηρέτης της αρετής. Παρόμοια είναι η άποψη του Γκαίτε, ότι μόνο ο νόμος μπορεί να μας δωρίσει την ελευθερία.
Ἀρετὴ ἀδέσποτον: η αρετή δεν έχει αφέντη. Και όμως, μόνο όποιος υπηρετεί την αρετή είναι πραγματικά ελεύθερος. Το φαινομενικό παράδοξο λύνεται ως εξής: η υποδούλωση στα πάθη είναι η πραγματική σκλαβιά· η υπηρεσία στην αρετή είναι η αυτονομία — ο άνθρωπος υπακούει σε νόμο που ο ίδιος αναγνωρίζει ως δικό του.
αἰτία ἑλομένου, θεὸς ἀναίτιος: Οι άνθρωποι συνηθίζουν να επιρρίπτουν στους θεούς την αιτία της προσωπικής τους δυστυχίας. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή αυτή αντίληψη, ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι ο θεός, επειδή είναι αγαθός, δεν μπορεί να είναι υπεύθυνος για το κακό. Την κατακλείδα του λόγου της Λάχεσης επικαλούνταν στα μεταγενέστερα χρόνια οι στοχαστές — χριστιανοί και μη — που υπεράσπιζαν την ελευθερία της βούλησης.
Στον Όμηρο οι άνθρωποι κατηγορούν τους θεούς για τα δεινά τους, και ο Δίας διαμαρτύρεται ότι οι θνητοί μεγαλώνουν μόνοι τους τα βάσανά τους. Ο Πλάτωνας μετατρέπει αυτή τη διαμαρτυρία σε φιλοσοφική αρχή. Η ηθική ευθύνη μεταφέρεται οριστικά από τον ουρανό στον άνθρωπο — και μαζί της, ολόκληρο το βάρος της παιδείας: αν εμείς επιλέγουμε, τότε πρέπει να μάθουμε να επιλέγουμε σωστά. Εδώ ο μύθος συναντά τον σκοπό ολόκληρης της Πολιτείας.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Οι τρεις Μοίρες, κόρες της Ανάγκης, υμνούν το παρελθόν (Λάχεσις), το παρόν (Κλωθώ) και το μέλλον (Ἄτροπος), συνοδεύοντας την αρμονία των Σειρήνων.
- Η άτρακτος της Ανάγκης είναι σύμβολο και μηχανισμός της κοσμικής τάξης: συντονίζει όλες τις περιφορές του σύμπαντος.
- Η Λάχεσις αγγίζει και τις δύο περιφορές, γιατί από το παρελθόν εξαρτώνται και το παρόν και το μέλλον.
- Ο προφήτης στο υψηλό βήμα δεν μιλά για λογαριασμό του: είναι το φερέφωνο της Μοίρας. Το ασύνδετο και το ονοματικό ύφος δίνουν ιερατική μεγαλοπρέπεια.
- Οὐχ ὑμᾶς δαίμων λήξεται, ἀλλ' ὑμεῖς δαίμονα αἱρήσεσθε: η ψυχή επιλέγει τη μοίρα της, δεν την υφίσταται.
- Ο κλήρος ορίζει μόνο τη σειρά της επιλογής — έτσι συμφιλιώνονται ελευθερία και ανάγκη. Η επιλογή όμως, μόλις γίνει, είναι αμετάκλητη.
- Ἀρετὴ ἀδέσποτον: η αρετή δεν έχει αφέντη· ο καθένας θα έχει τόση όση της αποδώσει τιμή.
- Αἰτία ἑλομένου· θεὸς ἀναίτιος — η θεμελιώδης διακήρυξη της ανθρώπινης ευθύνης, που έγινε σημείο αναφοράς για κάθε μεταγενέστερη υπεράσπιση της ελευθερίας της βούλησης.