Ενότητα 14η (615c-616a): Αρδιαίος ο τύραννος ⛓️
Το θέμα της ενότητας
Μέσα στον μύθο του Ηρός, ο Πλάτωνας δεν αρκείται σε γενικές δηλώσεις για την τιμωρία των αδίκων. Επιλέγει ένα συγκεκριμένο πρόσωπο και μια συγκεκριμένη σκηνή, και μας τα δείχνει με τρομακτική παραστατικότητα. Ο Αρδιαίος, τύραννος μιας πόλης της Παμφυλίας, πατροκτόνος και αδελφοκτόνος, γίνεται το πρότυπο του ἀνιάτως ἔχοντος εἰς πονηρίαν — του ανθρώπου που η κακία του δεν θεραπεύεται.
Το ερώτημα που κρύβεται πίσω από τη σκηνή είναι κεντρικό για ολόκληρη την Πολιτεία: ο τύραννος, ο απόλυτα άδικος άνθρωπος, είναι τελικά ευτυχισμένος; Η απάντηση του μύθου είναι κατηγορηματική.
Οι ψυχές έχουν ήδη δικαστεί. Άλλες πήγαν δεξιά και επάνω, μέσα από τον ουρανό, και άλλες αριστερά και κάτω, μέσα στη γη. Μετά από χίλια χρόνια πορείας συναντιούνται στον Λειμώνα και ανταλλάσσουν διηγήσεις. Ο Ηρ βρίσκεται εκεί ως αυτόπτης μάρτυρας και ακούει τον διάλογο που ακολουθεί.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ἔφη γὰρ δὴ παραγενέσθαι ἐρωτωμένῳ ἑτέρῳ ὑπὸ ἑτέρου ὅπου εἴη Ἀρδιαῖος ο μέγας. Ὁ δὲ Ἀρδιαῖος οὗτος τῆς Παμφυλίας ἔν τινι πόλει τύραννος ἐγεγόνει, ἤδη χιλιοστὸν ἔτος εἰς ἐκεῖνον τὸν χρόνον, γέροντά τε πατέρα ἀποκτείνας καὶ πρεσβύτερον ἀδελφόν, καὶ ἄλλα δὴ πολλά τε καὶ ἀνόσια εἰργασμένος, ὡς ἐλέγετο. Ἔφη οὖν τὸν ἐρωτώμενον εἰπεῖν, «Οὐχ ἥκει,» φάναι, «οὐδ' ἂν ἥξει δεῦρο. Ἐθεασάμεθα γὰρ οὖν δὴ καὶ τοῦτο τῶν δεινῶν θεαμάτων· ἐπειδὴ ἐγγὺς τοῦ στομίου ἦμεν μέλλοντες ἀνιέναι καὶ τἆλλα πάντα πεπονθότες, ἐκεῖνόν τε κατείδομεν ἐξαίφνης καὶ ἄλλους—σχεδόν τι αὐτῶν τοὺς πλείστους τυράννους· ἦσαν δὲ καὶ ἰδιῶταί τίνες τῶν μεγάλα ἡμαρτηκότων—οὓς οἰομένους ἤδη ἀναβήσεσθαι οὐκ ἐδέχετο τὸ στόμιον, ἀλλ' ἐμυκᾶτο ὁπότε τις τῶν οὕτως ἀνιάτως ἐχόντων εἰς πονηρίαν ἢ μὴ ἱκανῶς δεδωκὼς δίκην ἐπιχειροῖ ἀνιέναι. Ἐνταῦθα δὴ ἄνδρες, ἔφη, ἄγριοι, διάπυροι ἰδεῖν, παρεστῶτες καὶ καταμανθάνοντες τὸ φθέγμα, τοὺς μὲν διαλαβόντες ἦγον, τὸν δὲ Ἀρδιαῖον καὶ ἄλλους συμποδίσαντες χεῖράς τε καὶ πόδας καὶ κεφαλήν, καταβαλόντες καὶ ἐκδείραντες, εἷλκον παρὰ τὴν ὁδὸν ἐκτὸς ἐπ' ἀσπαλάθων κνάμπτοντες, καὶ τοῖς ἀεὶ παριοῦσι σημαίνοντες ὧν ἕνεκά τε καὶ ὅτι εἰς τὸν Τάρταρον ἐμπεσούμενοι ἄγοιντο.»
Μετάφραση 🗣️
Διηγήθηκε λοιπόν ο Ηρ ότι βρέθηκε εκεί κοντά, τη στιγμή που κάποιος ρωτούσε κάποιον άλλον πού βρισκόταν ο Αρδιαίος ο μέγας. Αυτός ο Αρδιαίος είχε γίνει τύραννος σε κάποια πόλη της Παμφυλίας χίλια χρόνια πριν από την εποχή εκείνη· είχε σκοτώσει τον γέροντα πατέρα του και τον μεγαλύτερο αδελφό του, και είχε διαπράξει, όπως λεγόταν, και πολλές άλλες ανοσιουργίες.
Είπε λοιπόν ο Ηρ ότι εκείνος στον οποίο απευθυνόταν η ερώτηση αποκρίθηκε: «Δεν έχει έρθει, ούτε πρόκειται να έρθει ποτέ εδώ. Γιατί ανάμεσα στα φοβερά θεάματα είδαμε και τούτο: όταν βρισκόμασταν κοντά στο στόμιο και ετοιμαζόμασταν να ανεβούμε, έχοντας πια υποστεί όλα τα υπόλοιπα, ξαφνικά τον είδαμε από ψηλά, μαζί με άλλους — οι περισσότεροι από αυτούς ήταν τύραννοι, υπήρχαν όμως και μερικοί απλοί πολίτες που είχαν διαπράξει μεγάλα εγκλήματα. Ενώ αυτοί νόμιζαν ότι θα ανέβαιναν επιτέλους, το στόμιο δεν τους δεχόταν, αλλά έβγαζε ένα βουητό κάθε φορά που κάποιος από όσους ήταν αγιάτρευτα κακοήθεις ή δεν είχε τιμωρηθεί όσο του άξιζε δοκίμαζε να ανέβει.
Τότε λοιπόν, είπε, κάποιοι άνδρες άγριοι, πυρωμένοι στην όψη, που στέκονταν εκεί δίπλα και καταλάβαιναν τι σήμαινε αυτό το βουητό, άλλους τους άρπαξαν και τους πήραν μαζί τους, ενώ τον Αρδιαίο και μερικούς άλλους τους έδεσαν χειροπόδαρα και από τον λαιμό, τους έριξαν καταγής, τους μαστίγωσαν και τους έσερναν έξω από τον δρόμο, ξεσκίζοντάς τους πάνω σε αγκαθωτούς θάμνους. Και σε όσους περνούσαν από εκεί εξηγούσαν για ποιον λόγο τους σέρνουν και ότι τους οδηγούν για να τους ρίξουν στον Τάρταρο.»
Η δομή της αφήγησης 🔍
Το απόσπασμα έχει μια εξαιρετικά προσεγμένη κλιμάκωση:
| Στάδιο | Περιεχόμενο | Λειτουργία |
|---|---|---|
| 1. Η ερώτηση | «Πού είναι ο Αρδιαίος;» | Δημιουργεί προσδοκία |
| 2. Το βιογραφικό | Τύραννος, πατροκτόνος, αδελφοκτόνος | Θεμελιώνει το μέγεθος της ενοχής |
| 3. Η απάντηση | «Δεν ήρθε, ούτε θα έρθει» | Οριστική καταδίκη |
| 4. Το θέαμα | Το στόμιο μυκάται, οι τιμωροί επεμβαίνουν | Παραστατική απόδειξη |
| 5. Η δημόσια ανακοίνωση | Εξηγούν σε όλους τους περαστικούς το γιατί | Παραδειγματική λειτουργία |
Ο Πλάτωνας βάζει τρία επίπεδα αφήγησης το ένα μέσα στο άλλο: ο Σωκράτης διηγείται τι είπε ο Ηρ, ο Ηρ διηγείται τι είπε ένας ερωτώμενος στον Λειμώνα. Αυτή η απόσταση δεν είναι αδυναμία — είναι τεχνική. Ο Πλάτωνας δεν βεβαιώνει ο ίδιος τα γεγονότα· τα παραδίδει ως μαρτυρία, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα της κυριολεκτικής αλήθειας και κρατώντας ακέραιη τη συμβολική αλήθεια.
Οι δύο κατηγορίες αδίκων
Το κείμενο κάνει μια σαφή διάκριση ανάμεσα σε δύο ομάδες που το στόμιο δεν δέχεται:
- Οι ἀνιάτως ἔχοντες εἰς πονηρίαν — αυτοί δεν ανεβαίνουν ποτέ.
- Όσοι μὴ ἱκανῶς δεδωκότες δίκην — δεν έχουν εκτίσει ακόμη όσα τους αναλογούν.
Και οι δύο κατηγορίες απαρτίζονται κυρίως από τυράννους, με μερικούς ἰδιῶτες (απλούς πολίτες) που είχαν διαπράξει μεγάλα εγκλήματα.
Ο συλλογισμός του Πλάτωνα είναι απλός και ανελέητος: η απόλυτη εξουσία δίνει απόλυτη δυνατότητα για κακό. Ο απλός άνθρωπος περιορίζεται από τους νόμους και τους άλλους· ο τύραννος από τίποτε. Γι' αυτό τα μέγιστα ἀνοσιουργήματα είναι κατά κανόνα έργο τυράννων. Είναι η ίδια θέση που στηρίζει και τη ραχοκοκαλιά της Πολιτείας: ο τύραννος είναι ο πιο δυστυχισμένος από όλους τους ανθρώπους.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
Ο τόπος και τα πρόσωπα
ἔφη: Υποκείμενο είναι ο Ηρ ο Αρμένιος, ο αφηγητής όλης της εμπειρίας του άλλου κόσμου. Στη συνέχεια του χωρίου ένα δεύτερο ἔφη έχει διαφορετικό υποκείμενο: τον ερωτώμενο, εκείνον δηλαδή που απαντά στην ερώτηση για τον Αρδιαίο.
παραγενέσθαι... ἑτέρου: Παραβρέθηκε όταν κάποιος ρωτούσε κάποιον άλλον. Ο Ηρ είναι απλός ακροατής μιας συνομιλίας ανάμεσα σε δύο ψυχές — δεν συμμετέχει, μόνο καταγράφει.
Ἀρδιαῖος: Και το όνομα του τυράννου και η χώρα της επικυριαρχίας του δίνουν εξωτικό χρώμα στην αφήγηση. Αρδιαίοι ονομαζόταν μια ιλλυρική φυλή που κατοικούσε στις ακτές της Αδριατικής. Ο προσδιορισμός μέγας απηχεί τον τίτλο που έδιναν οι Έλληνες, ακολουθώντας την περσική συνήθεια, στον βασιλέα των Περσών (ὁ Μέγας βασιλεύς).
Παμφυλία: Περιοχή της Μικράς Ασίας απέναντι από την Κύπρο. Στην αρχαιότητα οι σημαντικότερες ελληνικές αποικίες της περιοχής ήταν η Άσπενδος και η Σίδη. Η ίδια η ονομασία (πᾶν + φυλή) υποβάλλει την ιδέα ενός τόπου όπου συναντιούνται όλες οι φυλές.
τύραννος: Αρχικά ο όρος δεν είχε αρνητική σημασία. Τύραννος ήταν κάποιος που, με τη βοήθεια του δήμου, καταλάμβανε την εξουσία. Επειδή όμως η απόλυτη και ανεξέλεγκτη εξουσία διαφθείρει, τελικά ο όρος κατέληξε να δηλώνει τον άρχοντα που καταπιέζει τους υπηκόους του.
Ένα ιλλυρικό όνομα, μια μικρασιατική χώρα, ένας περσικός τίτλος: ο Πλάτωνας τοποθετεί επίτηδες τον Αρδιαίο μακριά από την Αθήνα και τους ακροατές του. Έτσι το παράδειγμα λειτουργεί καθολικά, χωρίς να μπερδεύεται με τις πολιτικές αντιπαραθέσεις της εποχής.
Ο χρόνος και τα εγκλήματα
ἤδη χιλιοστὸν ἔτος: Το χίλια (και τα πολλαπλάσιά του) είναι ιερός και ρητορικός αριθμός. Η ψυχή του Αρδιαίου είχε ήδη εκτίσει ποινή χιλίων ετών και τώρα επανέρχεται για την επόμενη μετεμψύχωση — αλλά δεν της επιτρέπεται.
γέροντά... ἀδελφόν: Ο Αρδιαίος προφανώς δολοφόνησε τον βασιλιά πατέρα του και τον διάδοχο του θρόνου για να σφετεριστεί την εξουσία. Είναι το κλασικό σενάριο ανόδου του τυράννου. Για τους πατροκτόνους ο Πλάτωνας προέβλεπε στους Νόμους την ποινή του θανάτου δια λιθοβολισμού. Παρόμοιες ποινές περιγράφονται και στον Φαίδωνα.
φάναι: Παρενθετικό και πλεονάζον απαρέμφατο, με υποκείμενο το τὸν ἐρωτώμενον. Η επανάληψη δίνει στον λόγο προφορικότητα, σαν να ακούμε πραγματικά μια αφήγηση.
οὐδ' ἂν ἥξει: Η σύνταξη του ἄν με μέλλοντα είναι ποιητική. Ο Πλάτωνας ανεβάζει το ύφος, καθώς μπαίνουμε στη σκηνή του τρόμου.
τῶν δεινῶν θεαμάτων: Στο Γ' βιβλίο της Πολιτείας ο Πλάτωνας επικρίνει τις ποιητικές αφηγήσεις για όσα συμβαίνουν στον Άδη, επειδή πιστεύει ότι οι πολίτες πρέπει να φοβούνται περισσότερο τη δουλεία παρά τον θάνατο. Έτσι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι κατηγόρησαν τον Πλάτωνα για ασυνέπεια: εδώ ο ίδιος κάνει ό,τι είχε απαγορεύσει.
Η αντίφαση είναι μόνο φαινομενική. Στο Γ' βιβλίο ο Πλάτωνας απορρίπτει τις εικόνες του Άδη που κάνουν τον θάνατο αυτόν καθαυτόν τρομακτικό, γιατί αυτό γεννά δειλία στους φύλακες. Εδώ όμως το φοβερό δεν είναι ο θάνατος: είναι η αδικία. Ο μύθος δεν διδάσκει φόβο για το θνήσκειν, αλλά φόβο για το αδικείν.
Το στόμιο και ο μυκηθμός
στομίου: Προηγουμένως είχε γίνει λόγος για τον δαιμόνιον τόπον, όπου υπήρχαν δύο χάσματα πάνω στη γη και δύο άλλα αντικρυστά στον ουρανό. Δίπλα κάθονταν οι δικαστές, που έστελναν τους δίκαιους πάνω και δεξιά και τους άδικους κάτω και αριστερά.
ἐκτός: Έξω από το στόμιο. Είναι μια σημαντική ένδειξη: ο δαιμόνιος τόπος όπου διαδραματίζονται όλα αυτά δεν βρίσκεται στον αιθέρα, αλλά πάνω στη γη.
ἐμυκᾶτο: Το μυκάομαι-ῶμαι είναι ηχοποιημένη λέξη και δηλώνει τον μυκηθμό του βοδιού. (Αντίστοιχα το μηκάομαι-ῶμαι, με το η να προφέρεται ως εε, δηλώνει το βέλασμα της αίγας.) Ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πρόκλος παρατηρεί ότι όλα αυτά δείχνουν πως όχι μόνο οι ποινές είναι φρικώδεις, αλλά και η κακία των κολαζομένων είναι ανυπέρβλητη — εφόσον ακόμη και τα άψυχα αφήνουν ἔμψυχον φωνήν εναντίον τους.
Είναι μια από τις πιο ανατριχιαστικές εικόνες του μύθου: το ίδιο το άνοιγμα της γης μουγκρίζει σαν ζώο όταν πλησιάσει ο αμετανόητος. Η φύση αντιδρά στην αδικία. Δεν χρειάζεται καν δικαστής — το σύμπαν το ίδιο αποβάλλει τον αθεράπευτα κακό.
ἀνιάτως ἐχόντων εἰς πονηρίαν: Πρόκειται για τους αμετανόητους εγκληματίες. Στον Γοργία ο Πλάτωνας ισχυρίζεται ότι οι περισσότεροι από αυτούς ήταν τύραννοι, βασιλείς και δυνάστες: επειδή οι άνθρωποι αυτοί κατέχουν την απόλυτη εξουσία, διαπράττουν και τα μέγιστα ανοσιουργήματα. Επικαλείται μάλιστα τη μαρτυρία του Ομήρου, που στη Νέκυια της Οδύσσειας παρουσιάζει τον Τάνταλο, τον Σίσυφο και τον Τιτυό να τιμωρούνται αιωνίως.
Οι τιμωροί και το βασανιστήριο
διάπυροι ἰδεῖν: Ο Ευσέβιος Καισαρείας, θέλοντας να δείξει ότι ο Πλάτωνας έχει επηρεαστεί από την ιουδαϊκή θρησκεία, ισχυρίζεται ότι αυτοί ήταν οι άγγελοι της κολάσεως. Είναι πολύ πιθανό ότι στις χριστιανικές διηγήσεις για τους τιμωρούς Αγγέλους και για τους άγριους Δαίμονες της Κολάσεως υπόκειται, ανάμεσα σε άλλα, και το πλατωνικό αυτό χωρίο.
διαλαβόντες: Το διαλαμβάνω σημαίνει ξεχωρίζω και οδηγώ παράμερα, ή συλλαμβάνω κάποιον από τη μέση — όρος σχετικός με την παλαίστρα. Η επιλογή του λεξιλογίου κάνει τη σκηνή απτή και σωματική.
συμποδίσαντες: Δένω χειροπόδαρα. Η απαρίθμηση χεῖράς τε καὶ πόδας καὶ κεφαλήν είναι πλεονασμός, που επιτείνει την εντύπωση της απόλυτης ακινητοποίησης.
ἐκδείραντες: Εδώ το ἐκδέρω σημαίνει μάλλον μαστιγώνω αγρίως. Πάντως οι Πέρσες ηγεμόνες συνήθιζαν να γδέρνουν τους εχθρούς τους ζωντανούς, όπως μαρτυρεί ο Ηρόδοτος — και η κυριολεκτική σημασία του ρήματος αφήνει τη φρίκη να υποβάλλεται.
καὶ ἄλλους: Ο Αρδιαίος και οι όμοιοί του βασανίζονται πρώτοι, ώστε να χρησιμεύσουν ως παραδείγματα προς αποφυγήν.
ἐπ' ἀσπαλάθων: Ο ἀσπάλαθος είναι ψηλός θάμνος με αγκάθια, που ανθίζει την άνοιξη. Τα άνθη του είναι κίτρινα και ευώδη. Η αντίθεση ανάμεσα στην ομορφιά του φυτού και τη χρήση του ως οργάνου βασανισμού είναι χαρακτηριστική.
κνάμπτοντες: Το κνάμπτω σημαίνει ξαίνω μαλλί πάνω σε ένα σωρό από αγκάθια. Ίσως πρόκειται για το όργανο βασανισμού που ονομαζόταν κνάφος και το χρησιμοποιούσαν, κατά τη μαρτυρία του Ηροδότου, οι Λυδοί. Παρόμοια εικόνα συναντούμε και στην Αποκάλυψη Πέτρου, όπου κολαζόμενοι κυλιούνται πάνω σε χαλίκια πυρωμένα και κοφτερότερα από ξίφη.
Η μεταφορά είναι σκληρότατη: ο τύραννος λαναρίζεται σαν να ήταν ακατέργαστο μαλλί. Ο άνθρωπος που μεταχειρίστηκε τους άλλους ως πράγματα, γίνεται τώρα ο ίδιος υλικό προς κατεργασία. Η τιμωρία αντικατοπτρίζει το έγκλημα.
Το νόημα της τιμωρίας
σημαίνοντες: Οι τιμωροί εξηγούν σε όσους περνούν τον λόγο της τιμωρίας. Είναι το κλειδί ολόκληρης της σκηνής: η τιμωρία δεν συντελείται για εκδίκηση, παρά για να παραδειγματιστούν οι άλλοι. Η ιδέα της τιμωρίας στον Άδη τῶν ἀνιάτως ἐχόντων εἰς πονηρίαν είναι ορφική ή πυθαγόρεια, και τη συναντούμε και στον Πίνδαρο.
ὧν ἕνεκα: Η φυσική σειρά της σύνταξης είναι: ὧν ἕνεκά τε ἄγοιντο καὶ ὅτι εἰς τὸν Τάρταρον ἐμπεσούμενοι ἄγοιντο. Η μετατόπιση δημιουργεί ένταση και ρίχνει το βάρος στην τελική λέξη — τον Τάρταρο.
Τάρταρον: Οι αρχαίοι πίστευαν ότι ο Τάρταρος ήταν ένα σκοτεινό χάσμα στο βάθος της γης, από όπου πήγαζαν οι ποταμοί του κάτω κόσμου: ο Κωκυτός, ο Ἀχέρων και ο Πυριφλεγέθων. Τον συναντούμε ήδη στην Ιλιάδα, στη Θεογονία του Ησιόδου και στον Πίνδαρο. Στην Αθήνα πάντως συνήθιζαν να ρίχνουν τους κρατούμενους μετά την εκτέλεσή τους σε μια τάφρο — το γνωστό βάραθρο.
Ολόκληρη η πλατωνική θεωρία της τιμωρίας συνοψίζεται εδώ. Η ποινή έχει δύο σκοπούς: να θεραπεύσει τον ένοχο (όπου αυτό είναι δυνατό) και να αποτρέψει τους άλλους. Για τους ἰάσιμους η ποινή είναι φάρμακο· για τους ἀνιάτους γίνεται μόνο παράδειγμα. Ο Αρδιαίος δεν βασανίζεται για να γίνει καλύτερος — δεν μπορεί πια. Βασανίζεται για να δουν οι υπόλοιποι τι σημαίνει απόλυτη αδικία.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Ο Αρδιαίος είναι το πρότυπο του αδιόρθωτα κακού: τύραννος, πατροκτόνος και αδελφοκτόνος, με χίλια χρόνια τιμωρίας πίσω του και καμία ελπίδα εξόδου.
- Το στόμιο δεν δέχεται δύο κατηγορίες: τους ἀνιάτως ἔχοντας εἰς πονηρίαν και όσους μὴ ἱκανῶς δεδώκασι δίκην. Το μουγκρητό του είναι η φωνή του ίδιου του σύμπαντος.
- Οι περισσότεροι από αυτούς είναι τύραννοι: η απόλυτη εξουσία επιτρέπει τα απόλυτα εγκλήματα.
- Η τιμωρία έχει παραδειγματικό χαρακτήρα (σημαίνοντες) — δεν είναι εκδίκηση αλλά προειδοποίηση.
- Το βασανιστήριο με τους ἀσπαλάθους και το κνάμπτειν αντικατοπτρίζει το έγκλημα: όποιος μεταχειρίστηκε ανθρώπους ως υλικό, γίνεται ο ίδιος υλικό.
- Ο Τάρταρος είναι η οριστική κατάληξη, ο τόπος από όπου δεν υπάρχει επιστροφή στον κύκλο των μετενσαρκώσεων.
- Το χωρίο απαντά έμμεσα στο κεντρικό ερώτημα της Πολιτείας: ο άδικος δεν είναι ευτυχισμένος — ούτε σε αυτή τη ζωή ούτε στην άλλη.