Ο μύθος του Ηρός (Πολιτεία 614b-621d) 🌌
Το θέμα της ενότητας
Η Πολιτεία ξεκίνησε με ένα ερώτημα: συμφέρει να είναι κανείς δίκαιος; Ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος είχαν προκαλέσει τον Σωκράτη να αποδείξει ότι η δικαιοσύνη αξίζει καθαυτήν, ακόμη κι αν ο δίκαιος δεν αποκομίσει καμία απολύτως ανταμοιβή. Ο Σωκράτης ανταποκρίθηκε στην πρόκληση σε όλη την έκταση του έργου. Στο τέλος όμως, αφού έχει αποδειχθεί ότι η δικαιοσύνη είναι αγαθό καθαυτό, ο Πλάτωνας επιτρέπει στον εαυτό του να προσθέσει και τα ἆθλα — τις ανταμοιβές. Και το κάνει με έναν μεγαλειώδη εσχατολογικό μύθο, τον μύθο του Ηρός.
Η εσχατολογία (από τα ἔσχατα = τα τελευταία) είναι ο λόγος για την τελική μοίρα της ψυχής και του κόσμου: τι γίνεται μετά τον θάνατο, πώς κρίνεται ο άνθρωπος, πού καταλήγει. Ο Πλάτωνας κλείνει με τέτοιους μύθους και άλλους διαλόγους του, όπως τον Γοργία και τον Φαίδωνα.
Η αισιόδοξη διδαχή του τέλους
Η Πολιτεία τελειώνει με μια αισιόδοξη διδαχή: η ψυχή είναι αθάνατη. Ο δίκαιος επιβραβεύεται και σε αυτόν τον κόσμο, αλλά και μετά θάνατον. Αντιθέτως, οι άδικοι, οι τύραννοι και οι κακούργοι τιμωρούνται σκληρά.
Απόδειξη αυτής της θέσης, μέσα στο πλαίσιο του διαλόγου, είναι η μαρτυρία του Ηρός του Αρμενίου, την οποία εκθέτει ο Σωκράτης χωρίς ωστόσο να διασαφηνίζει αν την άκουσε από τον ίδιο τον Ήρα ή από κάποιους άλλους.
Ο Πλάτωνας δεν καταφεύγει στον μύθο επειδή του λείπουν τα επιχειρήματα. Ο μύθος αναλαμβάνει να πει ό,τι ο διαλεκτικός λόγος δεν μπορεί να αποδείξει με βεβαιότητα — αυτά που ξεπερνούν την ανθρώπινη εμπειρία. Ο μύθος στον Πλάτωνα δεν είναι διακόσμηση: είναι φιλοσοφία με άλλα μέσα, εικόνα που μεταφέρει αλήθεια την οποία η λογική μπορεί μόνο να ψηλαφήσει.
Η ιστορία του Ηρός 📖
Ο νεκρός που ξαναγύρισε
Ο Ηρ, ο γιος του Αρμενίου από την Παμφυλία, ένας γενναίος πολεμιστής, σκοτώθηκε στη μάχη. Για δέκα ημέρες παρέμεινε στο πεδίο της μάχης, ανάμεσα στα πτώματα των άλλων πολεμιστών, που είχαν αρχίσει να αποσυντίθενται. Τη δωδέκατη ημέρα, όταν τον είχαν μεταφέρει σπίτι του και τον είχαν τοποθετήσει πάνω στη νεκρική πυρά, ο ήρωας ξαναγύρισε στη ζωή και άρχισε να διηγείται όσα είχε δει και όσα είχε ακούσει η ψυχή του στον άλλο κόσμο.
Το σώμα του Ηρός, σε αντίθεση με των υπολοίπων, δεν αποσυντέθηκε επί δώδεκα ημέρες. Ο Πλάτωνας φροντίζει έτσι να δώσει στην αφήγηση εσωτερική αληθοφάνεια: ο Ηρ ήταν πράγματι νεκρός, αλλά προορισμένος να γυρίσει και να μιλήσει.
Ο τόπος της κρίσεως
Η ψυχή του Ηρός, αφού έφυγε από το σώμα, πορεύτηκε μαζί με άλλες ψυχές εἰς τόπον τινὰ δαιμόνιον, όπου υπήρχαν δύο χάσματα πάνω στη γη, το ένα δίπλα στο άλλο, και άλλα δύο κατάντικρυ στον ουρανό. Ανάμεσά τους κάθονταν δικαστές και, αφού δίκαζαν, πρόσταζαν:
| Κατηγορία ψυχών | Κατεύθυνση | Νόημα |
|---|---|---|
| Δίκαιοι | δεξιά και επάνω, μέσα από τον ουρανό | ανταμοιβή, κάθαρση |
| Άδικοι | αριστερά και κάτω, μέσα στη γη | τιμωρία, έκτιση ποινής |
Στους δίκαιους οι δικαστές κρεμούσαν μπροστά τους σημάδια της κρίσεως, στους άδικους πίσω τους.
Όταν παρουσιάστηκε ο Ηρ, του είπαν να ακούει και να βλέπει προσεκτικά ό,τι διαδραματιζόταν εκεί, για να τα ανακοινώσει αργότερα στους ζωντανούς. Έβλεπε λοιπόν τις ψυχές που είχαν δικαστεί να προχωρούν προς τα δύο χάσματα, και άλλες να βγαίνουν από τα άλλα δύο.
Ο Ηρ δεν κρίνεται. Είναι αγγελιαφόρος: του ανατίθεται ρητά ο ρόλος του μάρτυρα που θα μεταφέρει στους ζωντανούς όσα είδε. Αυτή η λεπτομέρεια είναι κρίσιμη — δικαιολογεί μέσα στην ίδια την αφήγηση γιατί ο μύθος έγινε γνωστός στους ανθρώπους.
Ο Λειμώνας
Όσες ψυχές ανέβαιναν από το χάσμα της γης ήταν κατασκονισμένες και διψασμένες· όσες κατέβαιναν από τον ουρανό ήταν καθαρές. Πήγαιναν λοιπόν οι ψυχές προς τον Λειμώνα και κατασκήνωναν εκεί σαν να ήταν σε πανηγύρι.
Όσες έρχονταν από τη γη έκλαιγαν και οδύρονταν για όσα είχαν πάθει κατά την υποχθόνια πορεία τους, που κρατούσε χίλια έτη. Όσες έρχονταν από τον ουρανό, και τι δεν είχαν να πουν από θεάματα και απολαύσεις!
Η εικόνα του λιβαδιού όπου οι ψυχές συναντιούνται και ανταλλάσσουν διηγήσεις σαν σε πανήγυρη είναι από τις πιο ανθρώπινες στιγμές του μύθου. Οι ψυχές δεν είναι αφηρημένες οντότητες: θυμούνται, κλαίνε, εντυπωσιάζονται, συζητούν.
Το σύστημα της ανταπόδοσης ⚖️
Οι ψυχές που είχαν διαπράξει αδικήματα (προδοσίες, κακουργήματα) είχαν πληρώσει για όλα δεκαπλάσιες ποινές. Δεκαπλάσιες ήταν και οι ανταμοιβές για όσες είχαν κάνει το καλό.
Ακόμη βαρύτερες ήταν οι τιμωρίες για:
- όσους είχαν ασεβήσει προς τους γονείς,
- όσους είχαν ασεβήσει προς τους θεούς,
- όσους είχαν σκοτώσει άνθρωπο με το ίδιο τους το χέρι.
Τον Αρδιαίο, τον τύραννο της Παμφυλίας, που διέπραξε στη ζωή του μεγάλα και πολλά κακουργήματα, οι τιμωροί του άλλου κόσμου τον έδεσαν χειροπόδαρα και τον τραβούσαν πάνω στα αγκάθια των ἀσπαλάθων. Ύστερα, μαζί με άλλους όμοιούς του, τον πέταξαν μέσα στον Τάρταρο.
Η ανθρώπινη γενεά υπολογιζόταν σε εκατό χρόνια. Ο κύκλος ανάμεσα σε δύο ζωές είναι χίλια χρόνια — δηλαδή δέκα γενεές. Έτσι η ποινή ή η ανταμοιβή είναι δεκαπλάσια της αδικίας ή του καλού: για κάθε γενεά ζωής, δέκα γενεές ανταπόδοσης. Η δικαιοσύνη του άλλου κόσμου έχει αριθμητική ακρίβεια.
Η κοσμική εικόνα: η άτρακτος της Ανάγκης 🪐
Επτά ημέρες παρέμειναν στον Λειμώνα οι ψυχές και ύστερα πορεύτηκαν σε έναν τόπο όπου έβλεπαν ένα φως σαν το ουράνιο τόξο, αλλά πολύ λαμπρότερο και καθαρότερο. Το φως αυτό, ευθύ σαν κίονας, ήταν τεταμένο διὰ παντὸς τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, δηλαδή βρισκόταν στο κέντρο του σύμπαντος. Και ήταν το φως ο σύνδεσμος του ουρανού, που συγκρατούσε την ουράνια περιφορά.
Από τις άκρες των δεσμών του, που ήταν τεντωμένες από τον ουρανό, κρεμόταν ο ἄτρακτος της Ανάγκης, ο οποίος ρυθμίζει όλες τις περιστροφές.
Η δομή του κόσμου
- Ο σφόνδυλος της ατράκτου ήταν κοίλος και περιείχε άλλους επτά σφονδύλους, τον έναν μέσα στον άλλο.
- Ο εξώτατος ήταν το ουράνιο στερέωμα (η σφαίρα των απλανών αστέρων) και οι υπόλοιποι επτά οι σφαίρες των πλανητών.
- Στους κύκλους που σχημάτιζαν τα επάνω χείλη των σφονδύλων ήταν καθισμένες και περιστρέφονταν Σειρήνες, μια πάνω σε κάθε κύκλο.
- Κάθε Σειρήνα εξέπεμπε τον ήχο μιας και μοναδικής νότας. Και οι οκτώ αυτές φωνές μαζί παρήγαγαν μια ἁρμονία — τη λεγόμενη μουσική των ουράνιων σφαιρών.
Την κυκλική κίνηση των σφονδύλων, πάνω στα γόνατα της Ανάγκης, παρακολουθούσαν καθισμένες σε θρόνους οι τρεις Μοίρες, οι κόρες της Ανάγκης: η Λάχεσις, η Κλωθώ και η Ἄτροπος.
Η αντίληψη ότι η κίνηση των ουρανίων σωμάτων παράγει μουσική αρμονία είναι πυθαγόρεια. Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι ο κόσμος είναι δομημένος με αριθμητικές αναλογίες, τις ίδιες που διέπουν και τα μουσικά διαστήματα. Ο Πλάτωνας παίρνει την ιδέα και της δίνει μυθική μορφή: ο κόσμος τραγουδά, και το τραγούδι του είναι η τάξη του.
Η επιλογή του βίου 🎭
Φθάνοντας εκεί, οι ψυχές ήταν αναγκασμένες να διαλέξουν το είδος της ζωής που θα ήθελαν να ζήσουν κατά την επόμενη ενσάρκωσή τους. Ένας ἐξάγγελος της Λάχεσης τοποθέτησε μπροστά τους πολλά υποδείγματα ζωής και, ανεβαίνοντας σε ένα υψηλό βήμα, απήγγειλε τον Λόγο της Μοίρας, που καλούσε τις ψυχές να τραβήξουν τον κλήρο τους.
Ο καθένας έπρεπε, ανάλογα με τη σειρά που προσδιόριζε ο κλήρος, να επιλέξει ένα ορισμένο είδος ζωής.
- Οι αφιλοσόφητες ψυχές έσπευδαν να επιλέξουν βίους ένδοξους, χωρίς να υπολογίσουν πόση δυστυχία κρύβουν μέσα τους τα αξιώματα και τα μεγαλεία.
- Όσες όμως ψυχές είχαν δοκιμαστεί σκληρά στην προηγούμενη ζωή τους, τώρα πρόσεχαν να μην απατηθούν από τη δολερή λάμψη.
Έτσι η ψυχή του τρισένδοξου και πολυταξιδεμένου Οδυσσέα επέλεξε την ήσυχη ζωή ενός άσημου ανθρώπου. Όποια εκλογή πάντως έκανε η κάθε ψυχή, παρέμενε αμετάκλητη.
Εδώ βρίσκεται το φιλοσοφικό κέντρο βάρους ολόκληρης της αφήγησης. Ο κλήρος καθορίζει μόνο τη σειρά της επιλογής, όχι την επιλογή την ίδια — ακόμη και ο τελευταίος βρίσκει καλή ζωή αν ξέρει να διαλέξει. Άρα: η ευθύνη είναι δική μας. Και η ικανότητα να διαλέξεις σωστά αποκτιέται μόνο με τη φιλοσοφική παιδεία, που διδάσκει να ξεχωρίζει κανείς τον καλό βίο από τον απλώς λαμπερό.
Η λήθη και η επιστροφή 💧
Ύστερα οι ψυχές οδηγήθηκαν μέσα από το κατάξερο πεδίο της Λήθης στον Ἀμέλητα ποταμό. Όποιος έπινε από εκείνο το νερό, ξεχνούσε όλα όσα είχε ζήσει στην προηγούμενή του ζωή.
Τα μεσάνυχτα, μέσα στη βοή του σεισμού και της βροντής, ξαφνικά οι ψυχές άρχισαν να αναπηδούν προς τα πάνω για να ξαναγεννηθούν μέσα στα νέα τους σώματα.
Τον ίδιο τον Ήρα δεν τον άφησαν να πιει το νερό της λησμονιάς. Πώς ξαναβρέθηκε μέσα στο σώμα του δεν μπορούσε να το πει, αλλά ξαφνικά άνοιξε τα μάτια του και είδε ότι βρισκόταν πάνω στη νεκρική πυρά.
Η λέξη ἀλήθεια σχηματίζεται από το στερητικό ἀ- και τη λήθη: αλήθεια είναι η μη-λήθη, το ξέφευγμα από τη λησμονιά. Στον Πλάτωνα η γνώση είναι ἀνάμνησις — ανάκληση όσων η ψυχή γνώρισε πριν ενσαρκωθεί. Το ποτάμι της Λήθης εξηγεί μυθικά γιατί ξεχνάμε και γιατί η φιλοσοφία είναι κόπος επιστροφής στη μνήμη.
Οι πηγές του μύθου 🔍
Ο μύθος του Ηρός είναι βέβαια επίνοια του Πλάτωνα, αλλά ο φιλόσοφος έχει αντλήσει στοιχεία από πολλές παραδόσεις:
| Πηγή | Στοιχείο που προσφέρει |
|---|---|
| Προφορική παράδοση / λαϊκή πίστη | Οι εικόνες του κάτω κόσμου, οι δικαστές, ο Τάρταρος |
| Ορφικοί και Πυθαγόρειοι | Η μετεμψύχωση, η μουσική των σφαιρών, ο κύκλος των γεννήσεων |
| Ελευσίνια μυστήρια | Οι τελετουργίες μύησης και η υπόσχεση καλύτερης μοίρας μετά θάνατον |
Σύγχρονοι ερευνητές έχουν επισημάνει στον εσχατολογικό αυτό μύθο και επιδράσεις από τον Ζωροαστρισμό, την Ινδική φιλοσοφία και τον ασιατικό σαμανισμό.
Η επίδραση του μύθου 🌍
Ο μύθος του Ηρός φαίνεται ότι στάθηκε ένα από τα πρότυπα:
- των Καταβάσεων — λογοτεχνικών έργων με θέμα το ταξίδι στον κάτω κόσμο,
- του Κικέρωνα στο Ἐνύπνιον τοῦ Σκιπίωνος,
- των χριστιανικών Αποκαλύψεων (Αποκάλυψις Ιωάννου, Αποκάλυψις Πέτρου).
Από τον Πλάτωνα στον Κικέρωνα, από τον Κικέρωνα στους χριστιανούς συγγραφείς, και από εκεί —πολλούς αιώνες αργότερα— στη Θεία Κωμωδία του Δάντη: η εικόνα ενός ταξιδιού στον άλλο κόσμο, με κρίση, τιμωρία και κάθαρση, έχει ένα από τα ισχυρότερα αρχέτυπά της σε αυτές τις σελίδες της Πολιτείας.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η Πολιτεία κλείνει με εσχατολογικό μύθο: αφού αποδείχθηκε ότι η δικαιοσύνη αξίζει καθαυτήν, προστίθενται και οι ανταμοιβές της.
- Θεμελιώδης θέση: η ψυχή είναι αθάνατη. Ο θάνατος δεν είναι το τέλος αλλά πέρασμα σε έναν κύκλο κρίσης, ανταπόδοσης και νέας ζωής.
- Το σύστημα της ανταπόδοσης είναι δεκαπλάσιο, με βαρύτερες ποινές για ασέβεια προς γονείς και θεούς και για φόνο με το ίδιο σου το χέρι.
- Ο κόσμος περιγράφεται ως άτρακτος της Ανάγκης με οκτώ σφονδύλους, Σειρήνες και τις τρεις Μοίρες — εικόνα κοσμικής τάξης και αρμονίας.
- Η επιλογή του βίου είναι ελεύθερη: ο κλήρος ορίζει μόνο τη σειρά. Άρα την ευθύνη τη φέρει ο ίδιος ο άνθρωπος.
- Η φιλοσοφική παιδεία είναι εκείνη που κάνει την ψυχή ικανή να διαλέξει σωστά — εδώ ενώνεται ο μύθος με ολόκληρο το πολιτικό και παιδαγωγικό πρόγραμμα της Πολιτείας.
- Ο μύθος συνθέτει ορφικές, πυθαγόρειες και μυστηριακές παραδόσεις και επηρέασε βαθύτατα τη μεταγενέστερη λογοτεχνία του «άλλου κόσμου».