Ενότητα 12η (519b-d): Η απροθυμία των φιλοσόφων 🏛️

Το θέμα της ενότητας

Ο Πλάτωνας ερμηνεύει σε αδρές γραμμές την αλληγορία του σπηλαίου, πολλές όμως λεπτομέρειες δεν είναι απολύτως κατανοητές. Είναι ωστόσο φανερό ότι ο δικός μας, ο «πραγματικός» κόσμος αποβαίνει το σύμβολο του «ιδεατού» κόσμου του Πλάτωνα. Έτσι η ανάβαση από το ημίφως του σπηλαίου στον επάνω κόσμο που φωτίζεται από τον ήλιο (το σύμβολο του Αγαθού) ισοδυναμεί με την άνοδο στον κόσμο του νοητού.

Οι φύλακες λοιπόν, και ιδίως οι άρχοντες-βασιλείς που έχουν λάβει την ορθή παιδεία και κατόρθωσαν να ανέλθουν από το σπήλαιο της απαιδευσίας και της πλάνης στον επάνω κόσμο, δηλαδή τον κόσμο των Ιδεών, δεν δείχνουν προθυμία να επιστρέψουν στο σπήλαιο. Δεν πρέπει όμως, τονίζει ο Πλάτωνας, να τους επιτραπεί αυτό που τώρα — στην εποχή του, εννοείται — επιτρέπεται: δηλαδή να απέχουν από την ενεργό πολιτική και να ασχολούνται μόνο με τις πνευματικές τους αναζητήσεις.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Τί δέ; Τόδε οὐκ εἰκός, ἦν δ' ἐγώ, καὶ ἀνάγκη ἐκ τῶν προειρημένων, μήτε τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἀληθείας ἀπείρους ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι, μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους, τοὺς μὲν ὅτι σκοπὸν ἐν τῷ βίῳ οὐκ ἔχουσιν ἕνα, οὗ στοχαζομένους δεῖ ἅπαντα πράττειν ἃ ἂν πράττωσιν ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ, τοὺς δὲ ὅτι ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσιν, ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι;

Ἀληθῆ, ἔφη.

Ἡμέτερον δὴ ἔργον, ἦν δ' ἐγώ, τῶν οἰκιστῶν τάς τε βελτίστας φύσεις ἀναγκάσαι ἀφικέσθαι πρὸς τὸ μάθημα ὃ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον, ἰδεῖν τε τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν, καὶ ἐπειδὰν ἀναβάντες ἱκανῶς ἴδωσι, μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται.

Τὸ ποῖον δή;

Τὸ αὐτοῦ, ἦν δ' ἐγώ, καταμένειν καὶ μὴ ἐθέλειν πάλιν καταβαίνειν παρ' ἐκείνους τοὺς δεσμώτας μηδὲ μετέχειν τῶν παρ' ἐκείνοις πόνων τε καὶ τιμῶν, εἴτε φαυλότερα εἴτε σπουδαιότεραι.

Μετάφραση 🗣️

Και τι λοιπόν; Δεν είναι φυσικό, είπα εγώ, και μάλιστα αναγκαίο να προκύπτει από όσα έχουμε ήδη πει, ότι ούτε οι απαίδευτοι και όσοι δεν έχουν πείρα της αλήθειας θα μπορούσαν ποτέ να κυβερνήσουν ικανοποιητικά μια πόλη, ούτε όμως και εκείνοι στους οποίους έχει επιτραπεί να ασχολούνται με την παιδεία ως το τέλος της ζωής τους; Οι πρώτοι, επειδή δεν έχουν στη ζωή τους έναν και μοναδικό σκοπό, με γνώμονα τον οποίο θα έπρεπε να κάνουν όλα όσα κάνουν, και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή τους. Οι δεύτεροι, επειδή δεν πρόκειται με τη θέλησή τους να αναλάβουν δράση, καθώς νομίζουν ότι έχουν ήδη μετοικήσει, όσο ακόμη ζουν, στα νησιά των μακάρων.

Σωστά, είπε.

Δικό μας λοιπόν έργο είναι, είπα εγώ, εμάς που ιδρύουμε την πόλη, να αναγκάσουμε τις εξαίρετες φύσεις να φτάσουν σε εκείνο το μάθημα που προηγουμένως χαρακτηρίσαμε ως το σπουδαιότερο απ' όλα: να δουν δηλαδή το αγαθό και να ανεβούν εκείνη την ανηφορική οδό. Και όταν, αφού ανέβουν, το ατενίσουν αρκετά, να μην τους επιτρέψουμε αυτό που τώρα τους επιτρέπεται.

Ποιο πράγμα δηλαδή;

Το να μένουν μόνιμα εκεί ψηλά, είπα εγώ, και να μη θέλουν να κατεβαίνουν πάλι κοντά σ' εκείνους τους δεσμώτες ούτε να συμμετέχουν στους κόπους και στις τιμές τους, είτε αυτές είναι ασήμαντες είτε σπουδαιότερες.

Η δομή του επιχειρήματος 🔍

Ο Σωκράτης οικοδομεί μια διπλή άρνηση: δύο κατηγορίες ανθρώπων αποκλείονται από τη διακυβέρνηση.

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι κανείς δεν μπορεί να κυβερνήσει, αλλά ότι χρειάζεται ένας τρίτος τύπος: ο φιλόσοφος που έχει ολοκληρώσει την άνοδο και εξαναγκάζεται να επιστρέψει. Η ισορροπία είναι λεπτή — θεωρία και πράξη, ανάβαση και κατάβαση.

Η γλώσσα του εξαναγκασμού

Πρόσεξε τη σώρευση των λέξεων της αναγκαιότητας μέσα σε λίγες γραμμές: ἀνάγκη, ἀναγκάσαι, μὴ ἐπιτρέπειν. Ο Πλάτωνας δεν κρύβει ότι η λύση του είναι καταναγκαστική. Δύο φορές εμφανίζεται ο εξαναγκασμός:

1. Ανάβαση: πρέπει να αναγκάσουμε τις άριστες φύσεις να στραφούν προς το Αγαθό.
2. Κατάβαση: πρέπει να μην τους επιτρέψουμε να μείνουν εκεί ψηλά.

Και στις δύο περιπτώσεις το άτομο αντιστέκεται και η κοινότητα επιβάλλει. Αυτό είναι το σημείο όπου η πλατωνική πολιτική δέχθηκε τη σφοδρότερη κριτική στους νεότερους χρόνους: η ατομική ελευθερία υποτάσσεται στο συμφέρον του συνόλου.

Πόνοι και τιμές

Η φράση τῶν παρ' ἐκείνοις πόνων τε καὶ τιμῶν συνοψίζει την πολιτική ζωή όπως τη βλέπει ο φιλόσοφος: κόποι και αξιώματα. Ο φιλόσοφος δεν αποστρέφεται μόνο τους κόπους — αδιαφορεί και για τις τιμές, γιατί έχει δει κάτι ασύγκριτα πολυτιμότερο. Ακριβώς αυτή η αδιαφορία τον κάνει κατάλληλο.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

ἐν παιδείᾳ: Αρχικά η λέξη παιδεία σημαίνει αυτό που πρέπει να μάθει το παιδί. Ήδη όμως από τον 5ο αιώνα, ως όρος της παιδαγωγικής, δηλώνει τη γενική καλλιέργεια, που είναι προνόμιο μόνο του ανθρώπου — γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε αποδίδεται στα λατινικά ως humanitas. Βάση της παιδείας είναι για τον Πλάτωνα η μουσική (λογοτεχνία, τραγούδι, καλλιέργεια της καλλιτεχνικής ευαισθησίας) και η γυμναστική. Παίδευση, εξάλλου, είναι η πορεία προς την παιδεία (παίδευσις παιδείας παράδοσις).

σκοπόν... ἕνα: Οι τυχαίοι και αφιλοσόφητοι πολιτικοί δεν έχουν έναν υψηλό σκοπό να υπηρετήσουν, παρά μόνο το προσωπικό τους συμφέρον. Αντιθέτως, ο εἷς σκοπός που έχουν οι φύλακες της πολιτείας είναι να υπηρετήσουν πιστά και ανιδιοτελώς την πόλη ολόκληρη.

μακάρων νήσοις: Νησιά στη Δύση, πέρα από τις στήλες του Ηρακλέους, στο ρεύμα του Ωκεανού. Εκεί, σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες, ζούσαν οι ήρωες, οι άνθρωποι της χρυσής εποχής (η πρώτη γενιά του ανθρώπινου γένους), καθώς και οι ευσεβείς.

ἔφη: Ο Γλαύκων.

τῶν οἰκιστῶν: Οι «θεμελιωτές» της ιδεώδους πολιτείας, δηλαδή ο Σωκράτης και οι συνομιλητές του. Ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί τον όρο των αποικιστών: όπως ο οικιστής μιας αποικίας χαράσσει τους θεσμούς της νέας πόλης, έτσι και οι συνομιλητές «ιδρύουν» με τον λόγο τους την ιδανική πολιτεία.

βελτίστας φύσεις: Φύσις είναι αυτό που ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατασκευάσει ο ίδιος, αλλά το βρίσκει να προϋπάρχει. Μπορεί βέβαια με την τέχνη να το συμπληρώσει, δεν είναι όμως σε θέση να το αλλάξει ουσιωδώς. Φύσις επομένως, σε σχέση με τον άνθρωπο, είναι τα χαρίσματα και τα ελαττώματα που έχει ως κτήμα του. Για τον Πλάτωνα η φύση παίζει καθοριστικό ρόλο στην εκλογή του άριστου βίου.

μάθημα... μέγιστον: Πρβλ. Πολιτεία 505a: «ἐπεὶ ὅτι γε ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα μέγιστον μάθημα, πολλάκις ἀκήκοας». Το «μέγιστο μάθημα» δεν είναι κάποια επιμέρους γνώση, αλλά η θέαση της ίδιας της αρχής που κάνει κάθε γνώση δυνατή.

τὸ ἀγαθόν: Ο Πλάτωνας δεν δίνει σαφή ερμηνεία για αυτόν τον όρο, που είναι από τους βασικότερους στο φιλοσοφικό του σύστημα, παρά αρκείται σε ορισμένους υπαινιγμούς. Αγαθόν πάντως είναι: α) το εἶναι και ό,τι διατηρεί το εἶναι· β) η τάξη, ο κόσμος και η ενότητα που διαπερνά και συνέχει την πολλαπλότητα· γ) ό,τι παρέχει την αλήθεια και την επιστήμη. Η έκφραση αὐτὸ τὸ ἀγαθόν φαίνεται να δηλώνει την ύψιστη αρχή και πηγή του όντος και της γνώσης. Πρβλ. Πολιτεία 508e: «Τοῦτο τοίνυν τὸ τὴν ἀλήθειαν παρέχον τοῖς γιγνωσκομένοις καὶ τῷ γιγνώσκοντι τὴν δύναμιν ἀποδιδὸν τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέαν φάθι εἶναι». Ήδη πάντως στην αρχαιότητα το Πλάτωνος ἀγαθόν ήταν παροιμιακή έκφραση για κάτι ασαφές και σκοτεινό: ο κωμικός Άμφις έβαζε έναν δούλο να λέει στον κύριό του «ἧττον οἶδα τοῦτ' ἐγώ, ὦ δέσποτ', ἢ τὸ Πλάτωνος ἀγαθόν», δηλαδή «αυτό το πράγμα το ξέρω λιγότερο κι από το Αγαθό του Πλάτωνα».

ἰδεῖν κ.εξ.: Εξαρτάται από το ἀναγκάσαι και επεξηγεί το ἀφικέσθαι.

ἀναβῆναι: Πολύ συχνά στον Πλάτωνα λέξεις που σημαίνουν το ἄνω και την ἀνάβασιν χρησιμοποιούνται μεταφορικώς για την παιδεία και τα αγαθά που προσφέρει. Η γλώσσα του χώρου γίνεται γλώσσα της γνώσης.

Τὸ ποῖον δή; «Ποιο πράγμα;» — ρωτά ο Γλαύκων, δίνοντας στον Σωκράτη την αφορμή να διατυπώσει την κρίσιμη απαγόρευση.

καταβαίνειν: Πρβλ. Πολιτεία 539e: «μετὰ γὰρ τοῦτο καταβιβαστέοι ἔσονταί σοι εἰς τὸ σπήλαιον πάλιν ἐκεῖνο, καὶ ἀναγκαστέοι ἄρχειν...». Οι φύλακες λοιπόν, αφού θα έχουν εκπαιδευτεί ορθά και θα έχουν φιλοσοφήσει, οφείλουν να κατεβούν στο σπήλαιο, δηλαδή στην πρακτική πολιτική, για να ωφελήσουν με τις γνώσεις τους και την αρετή τους την πόλη ολόκληρη. Ειδικότερα, οι φύλακες θα πρέπει, όταν φτάσουν στην ηλικία των τριάντα πέντε ετών, να ασκούν την αρχηγία στον πόλεμο και να αναλαμβάνουν αξιώματα που αρμόζουν σε νέους. Όταν γίνουν πενήντα ετών, τότε πια μπορούν να μοιράζουν τον χρόνο τους ανάμεσα στη φιλοσοφία και στην άσκηση της εξουσίας. Και όταν θα έχουν εκπαιδεύσει τους διαδόχους τους, θα είναι έτοιμοι να φύγουν από τη ζωή και να κατοικήσουν στις νήσους των Μακάρων.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Δύο κατηγορίες αποκλείονται από την εξουσία: οι ἀπαίδευτοι (δεν έχουν ενιαίο σκοπό) και οι δια βίου θεωρητικοί (δεν θέλουν να δράσουν).
• Το ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες είναι ειρωνική εικόνα: οι φιλόσοφοι απολαμβάνουν μια μακαριότητα που δεν δικαιούνται ακόμη.
• Έργο των οἰκιστῶν είναι διπλό: να αναγκάσουν την ανάβαση και να απαγορεύσουν τη μόνιμη παραμονή στο φως.
• Το «μέγιστον μάθημα» είναι η θέαση της ιδέας του Αγαθού — πηγή του είναι και της γνώσης.
• Το λεξιλόγιο του ἄνω / ἀναβαίνειν χρησιμοποιείται μεταφορικά για την παιδεία.
• Το πλατωνικό παράδοξο: άξιος να άρχει είναι μόνο εκείνος που δεν επιθυμεί να άρχει.
• Η φύσις (τα έμφυτα χαρίσματα) καθορίζει ποιοι θα γίνουν άρχοντες· η παιδεία τα ολοκληρώνει.