Ενότητα 11η (514a-515a): Η αλληγορία του σπηλαίου 🕯️
Το θέμα της ενότητας
Στην αρχή του Ζ΄ βιβλίου της Πολιτείας ο Σωκράτης καλεί τον Γλαύκωνα να φανταστεί μια εικόνα: μια υπόγεια σπηλιά με ανθρώπους αλυσοδεμένους από παιδιά, που δεν μπορούν να κινήσουν ούτε τα πόδια ούτε τον λαιμό τους και βλέπουν μόνο ίσια μπροστά. Πίσω τους καίει μια φωτιά, και ανάμεσα στη φωτιά και σ' εκείνους περνούν άνθρωποι κρατώντας ομοιώματα, των οποίων οι σκιές πέφτουν στο τοίχωμα που αντικρίζουν.
Πρόκειται για την προετοιμασία του σκηνικού. Ο Πλάτωνας δεν δίνει ακόμη την ερμηνεία — απλώς στήνει με εξαιρετική ακρίβεια την εικόνα, ώστε κάθε λεπτομέρειά της να μπορεί αργότερα να αποκτήσει συμβολικό νόημα. Το κείμενο ανοίγει με τη φράση παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας: αυτό είναι το πραγματικό θέμα.
Η Πολιτεία είναι αναδιήγηση: ο Σωκράτης αφηγείται σε κάποιον φίλο του τη συζήτηση που είχε την προηγούμενη μέρα στο σπίτι του Κέφαλου, στον Πειραιά. Γι' αυτό το κείμενο βρίθει από τύπους όπως εἶπον, ἦν δ' ἐγώ, ἔφη, ἦ δ' ὅς — δείκτες που μας θυμίζουν διαρκώς ότι παρακολουθούμε μια αναπαράσταση διαλόγου.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον, ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρ' ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον, ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.
Ὁρῶ, ἔφη.
Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας των παραφερόντων.
Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.
Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ' ἐγώ.
Μετάφραση 🗣️
Ύστερα από αυτά, είπα, παρομοίασε τη δική μας φύση, ως προς την παιδεία και την απαιδευσία, με την ακόλουθη κατάσταση. Φαντάσου ανθρώπους μέσα σε μια υπόγεια κατοικία, κάτι σαν σπηλιά, που έχει την είσοδό της ανοιχτή προς το φως σε όλο το πλάτος της σπηλιάς, αλλά μακριά από το βάθος. Μέσα σ' αυτήν βρίσκονται άνθρωποι από παιδιά, αλυσοδεμένοι και στα πόδια και στον λαιμό, έτσι ώστε να μένουν ακίνητοι και να βλέπουν μόνο μπροστά τους, ανίκανοι να στρέψουν γύρω το κεφάλι τους εξαιτίας των δεσμών. Φαντάσου ακόμη ότι φως τους δίνει μια φωτιά που καίει ψηλά και μακριά πίσω τους, και ότι ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες υπάρχει, σε υψηλότερο επίπεδο, ένας δρόμος. Δίπλα σ' αυτόν φαντάσου χτισμένο ένα χαμηλό τειχάκι, όπως ακριβώς οι θαυματοποιοί στήνουν μπροστά τους τα παραπετάσματα, πάνω από τα οποία δείχνουν τα τεχνάσματά τους.
Το φαντάζομαι, είπε.
Φαντάσου λοιπόν και ανθρώπους που περνούν κατά μήκος αυτού του τειχίου κουβαλώντας κάθε λογής αντικείμενα που ξεπερνούν το ύψος του τειχίου, καθώς και ανδριάντες και άλλα ομοιώματα, φτιαγμένα από πέτρα, από ξύλο και από κάθε είδους υλικό. Όπως είναι φυσικό, από αυτούς που τα μεταφέρουν άλλοι μιλούν και άλλοι σωπαίνουν.
Παράξενη εικόνα περιγράφεις, είπε, και παράξενους δεσμώτες.
Όμοιους με εμάς, είπα εγώ.
Η ανατομία της εικόνας 🔍
Ο Πλάτωνας χτίζει το σκηνικό με απόλυτη γεωμετρική ακρίβεια. Ας το δούμε επίπεδο-επίπεδο, από μέσα προς τα έξω:
| Επίπεδο | Τι υπάρχει εκεί |
|---|---|
| Τοίχωμα βάθους | Οι σκιές — το μόνο θέαμα των δεσμωτών |
| Οι δεσμώτες | Ακίνητοι, δεμένοι στα σκέλη και στους αυχένες, από παιδιά |
| Το τειχίο | Χαμηλό, κρύβει τους μεταφορείς αλλά όχι τα αντικείμενα |
| Ο ανηφορικός δρόμος | Σε υψηλότερο επίπεδο· εκεί περνούν οι μεταφορείς |
| Η φωτιά | Ψηλά και μακριά, πίσω από τους δεσμώτες — η πηγή του τεχνητού φωτός |
| Η είσοδος | Ανοιχτή προς το φως, αλλά τόσο μακρινή ώστε το φως του ήλιου δεν φτάνει |
Πρόσεξε τη διπλή διαμεσολάβηση. Οι δεσμώτες δεν βλέπουν ούτε τα ίδια τα πράγματα ούτε καν τους ανθρώπους που τα κουβαλούν: βλέπουν σκιές αντιγράφων. Τα σκεύη και οι ανδριάντες είναι ήδη ομοιώματα πραγματικών όντων — άρα οι σκιές τους είναι αντίγραφα αντιγράφων. Και επειδή δεν έχουν δει ποτέ τίποτε άλλο, θεωρούν αυτονόητο ότι αυτό είναι το πραγματικό.
Γιατί «ἐκ παίδων»;
Η λεπτομέρεια ότι είναι δεμένοι από παιδιά δεν είναι διακοσμητική. Σημαίνει ότι η κατάστασή τους δεν την επέλεξαν, τη βρήκαν. Οι προκαταλήψεις, οι κοινωνικές συμβάσεις, οι έτοιμες γνώμες μάς περιβάλλουν από τη γέννησή μας και μας φαίνονται τόσο φυσικές όσο ο αέρας. Γι' αυτό και η απελευθέρωση θα είναι τόσο οδυνηρή.
Οι θαυματοποιοί
Η παρομοίωση με τους θαυματοποιούς είναι εξαιρετικά εύγλωττη. Ο Πλάτωνας έχει προφανώς υπόψη του παραστάσεις θεάτρου σκιών ή νευροσπαστών. Το υπονοούμενο είναι καυστικό: η ζωή των πολλών μέσα στην πόλη είναι σαν παράσταση κουκλοθεάτρου, όπου κάποιοι αόρατοι χειρίζονται τα είδωλα και οι θεατές παίρνουν το τέχνασμα για αλήθεια.
«Ὁμοίους ἡμῖν»
Η απάντηση του Σωκράτη στην έκπληξη του Γλαύκωνα είναι δύο λέξεις — και είναι το πιο βαρύ σημείο της ενότητας. Ο Γλαύκων βλέπει την εικόνα ως ἄτοπη, δηλαδή αλλόκοτη και ξένη. Ο Σωκράτης τού απαντά ότι οι παράξενοι αυτοί δεσμώτες είμαστε εμείς. Η αλληγορία δεν περιγράφει κάποιους άλλους· περιγράφει την ανθρώπινη συνθήκη.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
εἶπον: Ο Σωκράτης αναδιηγείται σε κάποιον φίλο του τι είπε στον Γλαύκωνα και στους άλλους συνομιλητές του την προηγούμενη ημέρα στο σπίτι του Κέφαλου.
ἰδὲ γὰρ κ.εξ.: Ο πυρήνας της εικόνας του σπηλαίου ανάγεται ίσως στους Ορφικούς (σπέος ἠεροειδές) και στον Εμπεδοκλή (ἄντρον ὑπόστεγον). Αναλογίες ωστόσο υπάρχουν και με στίχους από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου, όπου περιγράφεται η ζωή των πρωτόγονων ανθρώπων μέσα στις σπηλιές: «κοὔτε πλινθυφεῖς δόμους προσείλους ᾖσαν, οὐ ξυλουργίαν, κατώρυχες δ' ἔναιον ὥστ' ἀήσυροι μύρμηκες ἄντρων ἐν μυχοῖς ἀνηλίοις». Έχει διατυπωθεί επίσης η άποψη ότι στη φαντασία του φιλοσόφου είχε αγκιστρωθεί η εντύπωση που του προξένησε η σπηλιά στη Βάρη της Αττικής. Πάντως φαίνεται ότι η παρομοίωση στο σύνολό της και στις λεπτομέρειές της είναι επίνοια του ίδιου του Πλάτωνα.
ἀναπεπταμένην κ.εξ.: Η είσοδος απέχει πολύ από το βάθος και είναι ανηφορική, έτσι ώστε το φως του ήλιου να μην μπορεί να εισδύσει στο εσωτερικό της σπηλιάς. Η λεπτομέρεια είναι απαραίτητη: αν έμπαινε φως, οι δεσμώτες θα είχαν ήδη μια υποψία του αληθινού κόσμου.
μένειν τε αὐτούς (ενν. ἀκινήτους): Η φράση αντιστοιχεί με το προηγούμενο ἐν δεσμοῖς... τὰ σκέλη. Τα δεσμά στα πόδια τους καθηλώνουν στη θέση τους.
εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν: Βλέπουν κατευθείαν μπροστά, εφόσον έχουν ἐν δεσμοῖς... τοὺς αὐχένας. Υπάρχει δηλαδή πλήρης αντιστοιχία: δεσμά στα σκέλη → ακινησία, δεσμά στους αυχένες → μονομερής όραση.
ἀδυνάτους (ενν. ὄντας): Όπως και το παραπάνω ὄντας, εξαρτάται από το ἰδέ.
ἐπάνω ὁδόν: Η οδός βρίσκεται σε υψηλότερο επίπεδο από αυτό όπου βρίσκονται οι δεσμώτες. Η κατακόρυφη ιεράρχηση του χώρου (κάτω = δεσμώτες, ψηλότερα = δρόμος και φωτιά, ακόμη ψηλότερα = έξοδος) προεικονίζει την ιεράρχηση των βαθμίδων της γνώσης.
θαυματοποιοῖς: Προφανώς ο Πλάτωνας έχει υπόψη του παραστάσεις θεάτρου σκιών ή νευροσπαστών (νευροσπάστης: αυτός που κινεί με χορδές ή λεπτούς σπάγγους ομοιώματα και κούκλες· τα ομοιώματα αυτά λέγονταν νευρόσπαστα).
πρὸ τῶν ἀνθρώπων: = πρὸ ἑαυτῶν. Δεν πρόκειται για τους θεατές, αλλά για τους ίδιους τους θαυματοποιούς — το παραπέτασμα στήνεται μπροστά τους για να κρύβει αυτούς.
ὁρῶ, ἔφη: Υποκείμενο είναι ο Γλαύκων, αδελφός του Πλάτωνα και βασικός συνομιλητής του Σωκράτη στα κεντρικά βιβλία της Πολιτείας.
ὅρα τοίνυν κ.εξ.: Το χαμηλό τειχίο που διαχωρίζει τους δεσμώτες από το πῦρ αποκρύπτει τις σκιές από τους φέροντας ἀνθρώπους. Τα σκεύη όμως που κρατούν πάνω από τα κεφάλια τους υπερβαίνουν το τειχίο και ρίχνουν τις σκιές τους στο τοίχωμα της σπηλιάς, απέναντι στους δεσμώτες.
ἀνδριάντας: Πρόκειται για εικόνες φυσικών αντικειμένων που προέρχονται από το ανώτερο ὁρατόν. Ό,τι υπάρχει στη σπηλιά (με την εξαίρεση των μεταφορέων και των ίδιων των δεσμωτών), είτε είναι σκεύη είτε σκιές, πρέπει να θεωρηθεί λιγότερο φωτεινό και αληθές από τα ορατά που βρίσκονται έξω από τη σπηλιά. Ο λόγος είναι ότι δεν αντλούν το φως και την αλήθειά τους από τον ήλιο, αλλά από το φως του πυρός.
οἷον εἰκός: Συνάπτεται με τα επόμενα (τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας).
φθεγγομένους: Στη συνέχεια (515b) τίθεται το ερώτημα: «Αν τώρα στο δεσμωτήριό τους ακουγόταν η ηχώ από το απέναντι τοίχωμα, κάθε φορά που κάποιος από όσους περνούν πίσω από το τειχίο μιλούσε, τι νομίζεις αλήθεια, δεν θα υπέθεταν πως ο ομιλητής δεν ήταν άλλος παρά η σκιά που διαγραφόταν απέναντί τους;» Η πλάνη δηλαδή δεν αφορά μόνο την όραση αλλά όλες τις αισθήσεις.
ἔφη: Ο Γλαύκων.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Το θέμα δηλώνεται εξαρχής: παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας — η αλληγορία αφορά την παιδεία.
- Οι δεσμώτες είναι δεμένοι ἐκ παίδων στα σκέλη και στους αυχένες: ακινησία σώματος και μονομέρεια όρασης.
- Υπάρχει διπλή διαμεσολάβηση: βλέπουν σκιές ομοιωμάτων, δηλαδή αντίγραφα αντιγράφων.
- Η φωτιά είναι τεχνητό φως, όχι ο ήλιος· γι' αυτό ό,τι φωτίζει είναι λιγότερο αληθές.
- Η παρομοίωση με τους θαυματοποιούς υπονοεί ότι η ζωή των απαίδευτων είναι σαν παράσταση σκιών.
- Η φράση «Ὁμοίους ἡμῖν» είναι το κλειδί: οι δεσμώτες δεν είναι κάποιοι άλλοι — είμαστε εμείς.
- Η κατακόρυφη διάταξη του χώρου (κάτω → πάνω) προαναγγέλλει την ανάβαση της ψυχής προς τη γνώση.