Ενότητα 8η (359b-d): Το δακτυλίδι του Γύγη (Α') 💍

Το θέμα της ενότητας

Ο Γλαύκων μόλις υποστήριξε ότι η δικαιοσύνη είναι μια κοινωνική σύμβαση που την ανέχονται όσοι δεν έχουν τη δύναμη να αδικούν. Πώς όμως αποδεικνύεται κάτι τέτοιο; Ο Γλαύκων προτείνει ένα νοητικό πείραμα: ας δώσουμε και στον δίκαιο και στον άδικο απόλυτη ελευθερία δράσης — και ας δούμε πού θα τους οδηγήσει η επιθυμία τους. Το πείραμα αυτό παίρνει τη μορφή ενός μύθου, του πιο διάσημου ίσως στην ιστορία της ηθικής φιλοσοφίας.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ὡς δὲ καὶ οἱ ἐπιτηδεύοντες ἀδυναμίᾳ τοῦ ἀδικεῖν ἄκοντες αὐτὸ ἐπιτηδεύουσι, μάλιστ' ἂν αἰσθοίμεθα, εἰ τοιόνδε ποιήσαιμεν τῇ διανοίᾳ· δόντες ἐξουσίαν ἑκατέρῳ ποιεῖν ὅτι ἂν βούληται, τῷ τε δικαίῳ καὶ τῷ ἀδίκῳ, εἶτ' ἐπακολουθήσαιμεν θεώμενοι ποῖ ἡ ἐπιθυμία ἑκάτερον ἄξει. Ἐπ' αὐτοφώρῳ οὖν λάβοιμεν ἂν τὸν δίκαιον τῷ ἀδίκῳ εἰς ταὐτὸν ἰόντα διὰ τὴν πλεονεξίαν, ὃ πᾶσα φύσις διώκειν πέφυκεν ὡς ἀγαθόν, νόμῳ δὲ βίᾳ παράγεται ἐπὶ τὴν τοῦ ἴσου τιμήν. Εἴη δ' ἂν ἡ ἐξουσία ἣν λέγω τοιάδε μάλιστα, εἰ αὐτοῖς γένοιτο οἵαν ποτέ φασιν δύναμιν τῷ [Γύγου] τοῦ Λυδοῦ προγόνῳ γενέσθαι. Εἶναι μὲν γὰρ αὐτὸν ποιμένα θητεύοντα παρὰ τῷ τότε Λυδίας ἄρχοντι, ὄμβρου δὲ πολλοῦ γενομένου καὶ σεισμοῦ ῥαγῆναί τι τῆς γῆς καὶ γενέσθαι χάσμα κατὰ τὸν τόπον ᾗ ἔνεμεν. Ἰδόντα δὲ καὶ θαυμάσαντα καταβῆναι καὶ ἰδεῖν ἄλλα τε δὴ ἃ μυθολογοῦσιν θαυμαστὰ καὶ ἵππον χαλκοῦν, κοῖλον, θυρίδας ἔχοντα, καθ' ἃς ἐγκύψαντα ἰδεῖν ἐνόντα νεκρόν, ὡς φαίνεσθαι μείζω ἢ κατ' ἄνθρωπον, τοῦτον δὲ ἄλλο μὲν οὐδέν, περὶ δὲ τῇ χειρὶ χρυσοῦν δακτύλιον ὄν<τα> περιελόμενον ἐκβῆναι.

Μετάφραση 🗣️

Ότι και όσοι ασκούν τη δικαιοσύνη την ασκούν χωρίς να το θέλουν, επειδή απλώς δεν έχουν τη δύναμη να αδικούν, θα το καταλαβαίναμε καλύτερα από όλα αν κάναμε με τη σκέψη μας το εξής πείραμα: να δώσουμε και στους δύο, και στον δίκαιο και στον άδικο, την εξουσία να κάνουν ό,τι θελήσουν, και ύστερα να τους παρακολουθήσουμε παρατηρώντας πού θα οδηγήσει τον καθένα τους η επιθυμία του.

Θα πιάναμε τότε επ' αυτοφώρω τον δίκαιο να βαδίζει τον ίδιο ακριβώς δρόμο με τον άδικο, εξαιτίας της πλεονεξίας — αυτής που από τη φύση της κάθε ύπαρξη την επιδιώκει ως κάτι καλό, ενώ ο νόμος τη στρέφει βίαια σε άλλη κατεύθυνση, προς τον σεβασμό της ισότητας.

Η εξουσία για την οποία μιλώ θα ήταν κατεξοχήν τέτοια, αν αποκτούσαν οι δυο τους τη δύναμη που λένε πως είχε κάποτε ο πρόγονος του Γύγη του Λυδού. Ήταν, λέει, βοσκός και δούλευε ως μισθωτός στην υπηρεσία του τότε άρχοντα της Λυδίας. Ύστερα από μια δυνατή νεροποντή και έναν σεισμό, άνοιξε κάπου η γη και σχηματίστηκε χάσμα στο μέρος όπου εκείνος έβοσκε τα κοπάδια.

Μόλις το είδε, γεμάτος απορία κατέβηκε μέσα. Εκεί, ανάμεσα στα άλλα θαυμαστά που διηγούνται, είδε και ένα άλογο χάλκινο, κούφιο, που είχε πάνω του πορτούλες. Έσκυψε και κοίταξε μέσα από αυτές: μέσα βρισκόταν ένας νεκρός, που φαινόταν πιο μεγαλόσωμος από άνθρωπο. Δεν φορούσε τίποτε άλλο, παρά μόνο ένα χρυσό δαχτυλίδι στο χέρι του. Το πήρε λοιπόν ο βοσκός και βγήκε έξω.

Η δομή της ενότητας 🔍

Η κρίσιμη αντίθεση: φύσις - νόμος

Πρόκειται για την πιο συζητημένη αντίθεση της αρχαίας ελληνικής σκέψης, και εδώ βρίσκεται σε καθαρή μορφή:

• Φύσις: η πλεονεξία, το «ὃ πᾶσα φύσις διώκειν πέφυκεν ὡς ἀγαθόν». Η φυσική ροπή του ανθρώπου, που θεωρεί την επιδίωξη του περισσότερου αυτονόητο αγαθό.
• Νόμος: η ισότητα, η «τοῦ ἴσου τιμή», η οποία επιβάλλεται βίᾳ, ενάντια στη φυσική τάση.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

αὐτό: Το αὐτό παραπέμπει στο δίκαιον, δηλαδή στην αρχή «μήτ' ἀδικεῖν μήτ' ἀδικεῖσθαι» που έχει ήδη διατυπωθεί.

πλεονεξίαν: Για τον Πλάτωνα η πλεονεξία είναι συνώνυμο της αδικίας. Πρβλ. Πλάτ. Γοργ. 483c: «ἄδικον τὸ πλεονεκτεῖν, καὶ τοῦτό ἐστιν τὸ ἀδικεῖν τὸ πλέον τῶν ἄλλων ζητεῖν ἔχειν». Πλεονεξία δεν είναι μόνο η απληστία για χρήματα, αλλά και η αχαλίνωτη φιλοδοξία και φιλαρχία. Πρβλ. Θουκ. III 82: «πάντων δ' αὐτῶν αἴτιον ἀρχὴ ἡ διὰ πλεονεξίαν καὶ φιλοτιμίαν» — όπου το «αὐτῶν» αναφέρεται στην ηθική εξαχρείωση.

νόμῳ δὲ κ.εξ.: Η αντίθεση φύσις - νόμος είναι κοινός τόπος στην αρχαία λογοτεχνία. Οι εκπρόσωποι της αριστοκρατικής ηθικής, όπως ο Πίνδαρος, διακηρύσσουν ότι αυτό που έχει σημασία είναι η φυά, τα χαρίσματα που έχει δωρίσει η φύση στον άνθρωπο· την άποψη αυτή ασπάζονται και ορισμένοι σοφιστές. Άλλοι όμως πιστεύουν ότι ο νόμος — δηλαδή η κοινή συμφωνία των ανθρώπων — πρέπει να κατευθύνει μια κοινωνία. Η πρόθεση παρά στο παράγειν δηλώνει ότι η ισότητα δεν είναι παρά μια παρέκκλιση από τη φυσική τάξη, που ευνοεί την ανισότητα.

τοιάδε: Επεξηγείται από τη φράση εἰ... γενέσθαι. Η εξουσία να πράττουν ό,τι θέλουν πηγάζει από την πρόσκτηση μιας δύναμης, όπως αυτή που είχε ο Γύγης.

τῷ τοῦ Λυδοῦ προγόνῳ: Λυδός είναι ο Κροίσος και πρόγονός του ο Γύγης, που βασίλευσε στη Λυδία περίπου από το 675 ως το 650 π.Χ. Φημίστηκε για τα πλούτη του, υποδούλωσε ελληνικές πόλεις στα παράλια της Μικράς Ασίας και σκοτώθηκε αντιμετωπίζοντας τους Κιμμέριους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο ο Κροίσος ήταν ο πέμπτος απόγονος του Γύγη. Ίσως όμως ο πλατωνικός Γύγης να ήταν ένας ομώνυμος πρόγονος του ηροδότειου Γύγη.

Τα μυθικά μοτίβα της αφήγησης

Η ιστορία είναι γεμάτη στοιχεία που ένας αρχαίος ακροατής θα αναγνώριζε αμέσως ως σήματα μυθικού λόγου:

ὄμβρου... καὶ σεισμοῦ: Στη μυθική παράδοση σημαντικά γεγονότα — όπως η ανάρρηση ενός βασιλιά στον θρόνο — προσημαίνονται με φυσικές καταστροφές ή με ασυνήθιστες μεταλλάξεις καιρικών φαινομένων. Ο ὄμβρος μάλιστα θεωρείται ερωτική ένωση του ουρανού και της γης.

καταβῆναι: Η κατάβαση ενός ήρωα σε χάσμα, σε πηγάδι, σε σπηλιά — δηλαδή στα έγκατα της γης — θεωρείται άθλος. Ο ήρωας έρχεται σε επικοινωνία με τις δυνάμεις του κάτω κόσμου και αποκτά πρόσθετες ικανότητες.

ἵππον χαλκοῦν: Το άλογο στην αρχαιότητα συνδεόταν με τον κάτω κόσμο (ιδιαίτερα με τους προγόνους, τους τριτοπάτορες), αλλά και με τον ήλιο, που συμβόλιζε την εξουσία. Συχνά μαζί με τους ηγεμόνες ενταφιάζονταν και τα πολεμικά τους άλογα. Στη Θεσσαλία λατρεύονταν μαζί με τον Αχιλλέα και τα δύο άλογά του, ο Ξάνθος και ο Βαλιός.

θυρίδας ἔχοντα: Σε έναν πίθο του 7ου αι. π.Χ., που βρέθηκε στη Μύκονο, παριστάνεται ο Δούρειος Ίππος. Στον λαιμό και στην πλευρά του αλόγου υπάρχουν επτά θυρίδες, και μέσα από καθεμία ξεπροβάλλει το κεφάλι ενός πολεμιστή.

μείζω ἢ κατ' ἄνθρωπον: Πολλοί από τους ήρωες των παραμυθιών έχουν συνήθως διαστάσεις είτε γιγάντων είτε νάνων. Στη λαϊκή φαντασία και οι άνθρωποι του μακρινού παρελθόντος είναι γιγαντόσωμοι.

τῇ χειρί: Εννοείται τῷ δακτύλῳ — στο δάχτυλο.

δακτύλιον: Το δακτυλίδι, ως σύμβολο του ηλιακού δίσκου αλλά και ως ένδειξη πλούτου, είναι έμβλημα της βασιλικής εξουσίας. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι θα οδηγήσει τον Γύγη στον θρόνο.

ἐκβῆναι: Προσοχή στη σύνταξη: εδώ έχουμε αλλαγή υποκειμένου — εννοείται τὸν Γύγην.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Γλαύκων προτείνει ένα νοητικό πείραμα (τῇ διανοίᾳ): πλήρης εξουσία στον δίκαιο και στον άδικο, και παρακολούθηση του πού θα τους οδηγήσει η επιθυμία.
• Το προεξαγγελλόμενο αποτέλεσμα: ο δίκαιος θα πιαστεί ἐπ' αὐτοφώρῳ να βαδίζει τον ίδιο δρόμο με τον άδικο.
• Κινητήρια δύναμη είναι η πλεονεξία, που για τον Πλάτωνα ταυτίζεται με την αδικία και δεν αφορά μόνο τα χρήματα αλλά και τη φιλοδοξία και τη φιλαρχία.
• Θεμελιώδης η αντίθεση φύσις - νόμος: η φύση επιδιώκει την πλεονεξία ως αγαθό, ο νόμος επιβάλλει βίᾳ την ισότητα· το ρήμα παράγεται την παρουσιάζει ως παρέκκλιση.
• Η αφήγηση για τον πρόγονο του Γύγη είναι δομημένη με κλασικά μυθικά μοτίβα: ασυνήθιστα καιρικά φαινόμενα, κατάβαση στα έγκατα της γης, χάλκινο άλογο, υπερμεγέθης νεκρός, χρυσό δαχτυλίδι.
• Το δακτυλίδι είναι έμβλημα βασιλικής εξουσίας — προοικονομεί την άνοδο του Γύγη στον θρόνο.