Εισαγωγή στην Πολιτεία 🏛️

Η Πολιτεία είναι το μεγαλύτερο και πιο φιλόδοξο έργο του Πλάτωνα: ένας διάλογος που ξεκινά από ένα φαινομενικά απλό ερώτημα — τι είναι δικαιοσύνη; — και καταλήγει να σχεδιάσει από την αρχή μια ολόκληρη ιδανική πόλη. Για να καταλάβουμε γιατί ο Πλάτωνας έφτασε να γράψει ένα τέτοιο έργο, πρέπει πρώτα να δούμε τι τον οδήγησε εκεί.

Νεανικές φιλοδοξίες και απογοητεύσεις 😔

Ο ίδιος ο Πλάτωνας ομολογεί στην 7η Επιστολή του ότι, όταν ήταν ακόμη νέος, φιλοδοξούσε να ασχοληθεί με την πολιτική. Η πορεία των γεγονότων όμως τον απογοήτευσε διαδοχικά:

Ο πυρήνας της πολιτικής σκέψης του Πλάτωνα είναι η ιδέα της δικαιοσύνης, και η δικαιοσύνη γι' αυτόν σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο: ο καθένας να πράττει αυτό για το οποίο είναι πλασμένος και καταλλήλως εκπαιδευμένος. Αν όλοι θέλουν να έχουν λόγο και να αποφασίζουν για όλα, τότε θα επικρατήσει το χάος.

Το έργο: τίτλος, χρόνος, δραματικό πλαίσιο 📖

Τις απόψεις του για την ιδεώδη πολιτεία, την καλλίπολιν, που διασφαλίζει στον πολίτη της τον ἄριστον βίον, τις εκθέτει ο Πλάτωνας στον διάλογο Πολιτεία ἢ περὶ δικαίου.

• Είναι έργο ογκώδες, καρπός πολύχρονης προσπάθειας, που ολοκληρώθηκε γύρω στα 374 π.Χ.
• Η διαίρεση σε 10 βιβλία δεν προέρχεται από τον Πλάτωνα και δεν ανταποκρίνεται σε θεματικές ενότητες.
• Ο δραματικός χρόνος — ο χρόνος κατά τον οποίο υποτίθεται ότι διεξάγεται ο διάλογος — είναι το 421 π.Χ.

Το σκηνικό του διαλόγου

Ο Σωκράτης και ο Γλαύκων, ο μεγαλύτερος αδελφός του Πλάτωνα, είχαν κατεβεί στον Πειραιά για να παρακολουθήσουν τη γιορτή της Βενδίδας. Επιστρέφοντας στην Αθήνα σταμάτησαν στο σπίτι του πλούσιου μέτοικου Κέφαλου, που ετοίμαζε θυσία.

Στη συζήτηση εκείνου του καλοκαιρινού δειλινού πήραν μέρος:

• ο Κέφαλος, ο πατέρας του ρήτορα Λυσία
• ο Πολέμαρχος, ο μεγαλύτερος γιος του
• ο σοφιστής Θρασύμαχος
• ο Κλειτοφών
• ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος, οι δύο μεγαλύτεροι αδελφοί του Πλάτωνα
• ο Σωκράτης

Από το δεύτερο βιβλίο ως το τέλος όμως οι κύριοι συζητητές είναι μόνο τρεις: ο Σωκράτης, ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος. Την επόμενη ημέρα ο Σωκράτης αναδιηγείται τη συζήτηση σε κάποιον φίλο του, αρχίζοντας με τη φράση «Κατέβην χθὲς εἰς Πειραιᾶ μετὰ Γλαύκωνος τοῦ Ἀρίστωνος...».

Το θέμα και η μέθοδος 🔍

Θέμα του διαλόγου είναι η φύση της δικαιοσύνης και της αδικίας και, κατ' επέκταση, αν και κατά πόσο ο δίκαιος ή ο άδικος είναι ευτυχέστερος — και σε αυτήν και στην άλλη ζωή.

Επειδή όμως το πρόβλημα είναι περίπλοκο, ο Σωκράτης προτείνει να το εξετάσουν στο ευρύτερο πλαίσιο μιας πόλης-κράτους. Αρχίζει λοιπόν ένα πείραμα: μια θεωρητική κατασκευή εξαρχής μιας πόλης, που συγκροτείται σιγά-σιγά για να φτάσει από το πρωτόγονο στάδιο στην πλήρη ανάπτυξή της. Πώς λειτουργεί η δικαιοσύνη μέσα σ' αυτόν τον ζωντανό οργανισμό, μέσα σ' αυτή τη μεγάλη συλλογική ψυχή;

Η Πολιτεία είναι ένα μεγαλειώδες έργο, ένα υψηλό και πολυσύνθετο πνευματικό οικοδόμημα. Η συζήτηση ξεκινά από το πρόβλημα του δίκαιου βίου, αλλά μοιραία επεκτείνεται σε ποικίλα θέματα: ηθική φιλοσοφία, αισθητική, λογοτεχνική κριτική, παιδαγωγική, παθολογία των πολιτειών, ψυχολογία του πλήθους και μεταφυσική.

Η διάρθρωση του έργου 🗺️

Η γένεση του κράτους 🌱

Το κράτος δεν είναι κατά τον Πλάτωνα μια σύμβαση, αλλά βασίζεται στη φύση του ανθρώπου. Η λογική της γένεσής του είναι η εξής:

1. Για να ικανοποιήσει το άτομο τις βασικές του ανάγκες (στέγη, τροφή, ένδυση) είναι αναγκασμένο να δημιουργήσει πυρήνες συμβίωσης με άλλα άτομα.
2. Η βοήθεια και η προστασία που παρέχει ο ένας άνθρωπος στον άλλο είναι οι δεσμοί που συνέχουν το κοινωνικό σύνολο.
3. Η αλληλεγγύη όμως δεν αρκεί: είναι αναγκαίο η εργασία να καταμερίζεται ανάλογα με τις ικανότητες του κάθε ατόμου. Ο ρωμαλέος θα αναζητήσει τροφή, ο επιτήδειος θα κατασκευάσει εργαλεία.
4. Το «κύτταρο» της κοινωνίας περιλαμβάνει έτσι τουλάχιστον έναν γεωργό, έναν ιματιουργό, έναν υποδηματοποιό και έναν οικοδόμο.
5. Μια τόσο μικροσκοπική κοινωνία όμως δεν επιβιώνει για πολύ: πρέπει να διευρυνθεί με πολλούς τεχνίτες που παράγουν αγαθά και εμπόρους που τα διακινούν.
6. Η πόλη που έχει φτάσει σε υψηλό υλικό και πνευματικό επίπεδο δεν μπορεί να μείνει απροστάτευτη, γιατί η αναζήτηση και η κατοχή του πλούτου προκαλεί συγκρούσεις με τους γείτονες.

Οι τρεις τάξεις 👥

Και στον ινδοευρωπαϊκό χώρο και στην αρχαία Αίγυπτο ο πληθυσμός χωριζόταν σε τρεις τάξεις: χειρώνακτες, πολεμιστές, ιερείς. Ο όρος τάξη για τις κοινωνίες αυτές είναι βέβαια αναχρονισμός, αλλά είναι σαφέστερος από συνώνυμα όπως κοινωνική ομάδα ή κάστα. Κατ' ουσίαν δηλώνει τη λειτουργία μιας ομάδας μέσα στην κοινωνία.

Τριμερής είναι λοιπόν και η διαίρεση στην πλατωνική πολιτεία:

Πρόκειται ουσιαστικά για δύο τάξεις, επειδή η ανώτερη προέρχεται κατόπιν αυστηρής επιλογής από τη μεσαία. Είναι μια αριστοκρατία του πνεύματος, που εξουσιάζει και συνάμα υπηρετεί το πλήθος.

Το «γενναῖον ψεῦδος»

Την κατάταξη των πολιτών σε τρεις τάξεις την αιτιολογεί ένας μύθος που ο ίδιος ο Πλάτωνας χαρακτηρίζει γενναῖον ψεῦδος. Οι κάτοικοι της νέας πόλης θα πεισθούν ότι:

• Την παιδεία τους δεν την έλαβαν από τους νομοθέτες, αλλά ήταν ήδη διαμορφωμένοι ως χαρακτήρες μέσα στα σπλάχνα της γης. Επειδή λοιπόν είναι παιδιά της ίδιας μητέρας, θα αισθάνονται αδέλφια και θα τρέφουν αμοιβαία αισθήματα αγάπης.
• Όταν ο θεός έπλαττε τον καθένα, συνέμιξε χρυσό για όσους είναι ικανοί να εξουσιάζουν, άργυρο για τους επίκουρους, σίδηρο και χαλκό για τους γεωργούς και τους τεχνίτες.

Επειδή όμως η ιδεώδης πολιτεία δεν είναι αριστοκρατία του αίματος παρά του πνεύματος, η κινητικότητα διασφαλίζεται — και μάλιστα με χρησμό: «τότε τὴν πόλιν διαφθαρῆναι, ὅταν αὐτὴν ὁ σιδηροῦς φύλαξ ἢ ὁ χαλκοῦς φυλάξῃ». Αν χρυσοί ή αργυροί γονείς γεννήσουν παιδί χάλκινο ή σιδερένιο, οφείλουν να σφίξουν την καρδιά και να το στείλουν εκεί όπου πράγματι ανήκει, στους δημιουργούς. Αν στην κατώτερη τάξη γεννηθούν παιδιά χρυσά ή αργυρά, οι άρχοντες πρέπει να φροντίσουν να ανέλθουν στην τάξη που τους αξίζει.

Η εκπαίδευση των φυλάκων 🎓

Το ενδιαφέρον του νομοθέτη επικεντρώνεται στην ορθή αγωγή των φυλάκων, που έχουν επιλεγεί με κριτήρια την καλή σωματική διάπλαση και την οξύνοια.

Η πορεία προς την ολοκλήρωση του ενάρετου ανθρώπου είναι τραχεία και γεμάτη δυσκολίες. Οι ενασχολήσεις της ολιγάριθμης αυτής ηγεσίας είναι εν μέρει πρακτικές (διοίκηση του κράτους) και εν μέρει θεωρητικές (επιστήμες και φιλοσοφία). Οι άρχοντες έχουν την ευθύνη για την εκπαίδευση της νέας γενιάς των φυλάκων, ζουν μακάρια — επειδή απολαμβάνουν τις πνευματικές ηδονές, που μόνο αυτές διαρκούν — και όταν πεθάνουν τιμώνται ως ήρωες.

Η κριτική της τέχνης 🎭

Και η τέχνη οφείλει να συμβάλλει στην καλλιέργεια της αρετής, και επομένως πρέπει να υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο. Ακόμη και τα παραμύθια που διηγούνται οι τροφοί στα μικρά παιδιά πρέπει να είναι εγκεκριμένα.

Ο Όμηρος και ο Ησίοδος αποκλείονται από τα σχολικά προγράμματα, επειδή:

• Ενίοτε παρουσιάζουν τους θεούς ως επίορκους, δολερούς, ευσυγκίνητους, χαροκόπους και απρεπείς — τι γνώμη θα σχημάτιζε ένας νέος για τους θεούς, αν άκουγε πως και αυτοί γελούν δυνατά σε κάθε ευκαιρία;
• Με τις διηγήσεις τους για τον Άδη ενσταλάζουν στις τρυφερές ψυχές τον φόβο του θανάτου, ενώ ο νέος μόνο τη δουλεία πρέπει να φοβάται.
• Μεγάλο κίνδυνο συνιστά και η ταύτιση του νέου με άδικους και γενικότερα αρνητικούς χαρακτήρες.

Αντιθέτως, ψυχωφελή αναγνώσματα και ακροάματα θεωρούνται οι ύμνοι προς τους θεούς, τα εγκώμια για τους ήρωες και φυσικά οι φιλοσοφικοί διάλογοι.

Γιατί απορρίπτεται η μιμητική τέχνη

Ο Πλάτωνας επικρίνει τη μιμητική τέχνη, που απευθύνεται στο άλογο μέρος της ψυχής, για τρεις λόγους:

• α) Βρίσκεται μακριά από την αλήθεια των Ιδεών και είναι βυθισμένη μέσα στην παχυλή άγνοια.
• β) Παρουσιάζει αρνητικούς μάλλον παρά εποικοδομητικούς χαρακτήρες.
• γ) Διαταράσσει με τα πάθη που αφυπνίζει την αρμονία της ψυχής, δηλαδή παραβλάπτει τη δικαιοσύνη.

Γυναίκες και οικογένεια 👨‍👩‍👧

Η θέση της γυναίκας στην αρχαία Αθήνα δεν ήταν ζηλευτή: δεν είχε πολιτικά δικαιώματα, δεν γνώριζε κατά κανόνα ανάγνωση και γραφή, και ήταν πολλαπλώς εξαρτημένη.

Ο Πλάτωνας πιστεύει ότι οι γυναίκες-φύλακες μπορούν να γυμνάζονται, να εκπαιδεύονται, να πολεμούν, να διοικούν και να φιλοσοφούν όπως οι άνδρες, εφόσον δεν υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα. Ισχυρίζεται εντούτοις ότι οι άνδρες έχουν καλύτερες επιδόσεις σε κάθε είδους δραστηριότητα.

Με βάση το αξίωμα «οι φίλοι πρέπει να τα έχουν όλα από κοινού» (πυθαγόρειας προέλευσης), οι φύλακες θα έχουν από κοινού και τις γυναίκες και τα παιδιά. Οι άρχοντες θα φροντίζουν ώστε να μην επικρατήσει η ερωτική ασυδοσία και οι συνευρέσεις να διέπονται από τις αρχές της ευγονικής. Η τεκνοποιία θεωρείται καθήκον απέναντι στην πολιτεία και την ανατροφή των παιδιών την αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου το κράτος. Τα αποτελέσματα:

• Εκμηδενίζεται το ενδιαφέρον για την πρόσκτηση προσωπικής περιουσίας που θα κληροδοτηθεί.
• Παραμερίζονται τα προσωπικά συναισθήματα που ευνοούν τον νεποτισμό.
• Περιορίζονται οι συγκρούσεις για τη διεκδίκηση του ελκυστικού ερωτικού συντρόφου.

Οι φιλόσοφοι-βασιλείς 👑

Για μεγάλα διαστήματα η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν έρμαιο στα χέρια αδίστακτων δημαγωγών, που, όπως επισημαίνει ο κωμωδιογράφος, «καλόπιαναν, εθώπευαν, κολάκευαν και εξαπατούσαν τον Δήμο». Στο όνομα μιας δήθεν ισοτιμίας η ανάθεση πολλών αξιωμάτων γινόταν με κλήρωση. Για κρίσιμα θέματα δεν αποφάσιζε ο ορθός λόγος, αλλά η βοή του πλήθους και η πειθώ του ρήτορα. Η μοναδική ελπίδα, κατά τον Πλάτωνα, ήταν είτε να φιλοσοφήσουν οι άρχοντες είτε να αναλάβουν τα ηνία του κράτους οι φιλόσοφοι.

Η αλληγορία του ακυβέρνητου πλοίου

Σε μια δραματική αλληγορία παρουσιάζεται το σκάφος της πολιτείας να ταξιδεύει ακυβέρνητο:

• Ο ιδιοκτήτης είναι μύωπας και κουφός και δεν γνωρίζει τη ναυτική τέχνη.
• Τα μέλη του πληρώματος φιλονικούν μεταξύ τους.
• Κανείς δεν σκέφτεται ότι χρειάζεται έμπειρος κυβερνήτης, που να γνωρίζει τις θέσεις των άστρων και τις ιδιοτροπίες των ανέμων.

Ο μόνος που μπορεί να οδηγήσει με ασφάλεια μέσα από την τρικυμία το «μεθυσμένο καράβι» είναι ο κυβερνήτης-φιλόσοφος. Γιατί όμως ο φιλόσοφος θεωρείται ο καταλληλότερος; Δεν πιστεύουμε όλοι ότι οι άνθρωποι του πνεύματος είναι οι πιο ακατάλληλοι για την επίλυση πρακτικών προβλημάτων, ότι είναι διαρκώς απορροφημένοι στις θεωρητικές τους αναζητήσεις, αδέξιοι και υπεροπτικοί; Την απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα τη δίνει η αλληγορία του σπηλαίου.

Οι φιλόσοφοι-βασιλείς είναι προσωπικότητες που δεν διαθέτουν μόνο γνώσεις και συνθετική σκέψη, αλλά πείρα ζωής, διοικητικές ικανότητες και αδαμάντινο χαρακτήρα. Αναλαμβάνουν την εξουσία από αίσθηση καθήκοντος, για να διοχετεύσουν μέσα στη νομοθεσία τη σοφία και την ακεραιότητά τους. Δεν διαθέτουν ούτε προσωπική περιουσία ούτε καν οικογένεια, ώστε να είναι αδέκαστοι, ανεπηρέαστοι και ολόψυχα αφοσιωμένοι στο κοπιώδες λειτούργημά τους.

Οι τέσσερις αρετές — στην πόλη και στην ψυχή ⚖️

Η ιδεώδης πολιτεία ενσαρκώνει τις τέσσερις θεμελιώδεις αρετές:

Η αντιστοιχία πόλης και ψυχής

Εφόσον το όλον — η μεγάλη ψυχή — είναι ισορροπημένο και δίκαιο, αντίστοιχα και ο μικρόκοσμος, η ατομική ψυχή, είναι αρμονικός. (Στον Πλάτωνα ο όρος ψυχή δηλώνει και τον χαρακτήρα, την προσωπικότητα, ακόμη και τον νου.)

Κάθε άνθρωπος λοιπόν είναι δίκαιος εφόσον τα τρία στοιχεία (νους, καρδιά, επιθυμίες) βρίσκονται σε αρμονική συμβίωση. Αν τα κατώτερα στοιχεία υφαρπάσουν την εξουσία του λογιστικού, τότε επέρχονται η σύγχυση και η καταστροφή. Την αρμονία τη διασφαλίζει η Δικαιοσύνη, που απονέμει στον καθένα ό,τι του ανήκει και τον τοποθετεί στη θέση που του αρμόζει.

Οι ορισμοί της δικαιοσύνης 🤔

Το μείζον πρόβλημα που συζητείται στην Πολιτεία είναι η δικαιοσύνη. Στην αρχή του διαλόγου διατυπώνονται διαδοχικά διάφορες απόψεις:

Όλοι οι ορισμοί εμπεριέχουν έναν κόκκο αλήθειας, αλλά τελικά γίνεται δεκτός ο σωκρατικός.

Η δυσκολία του σωκρατικού ορισμού

Ο ορισμός αυτός μπορεί να είναι σωτήριος για μια επιχείρηση, αλλά σε μια κοινωνία ποιος — όσο σοφός και αδέκαστος κι αν είναι — και με ποια κριτήρια θα καθορίσει τι πρέπει να πράττει ο άλλος; Δεν αναιρείται η ισότητα όταν εφαρμοστεί αυτή η αρχή;

Για να κατανοήσουμε τη σκέψη του Πλάτωνα πρέπει να την εντάξουμε σε ένα παραδοσιακό πλαίσιο προβληματισμού που συμπεριλαμβάνει ακόμη και κοσμολογικές αντιλήψεις.

Έτσι λοιπόν και ο άνθρωπος, για να μη διαπράττει αδικία, οφείλει να μην υπερβαίνει τα προσωπικά του όρια. Αν ο ίδιος δεν είναι σε θέση — είτε από φιλαυτία είτε από ματαιοδοξία είτε από αδυναμία κρίσης — να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητάς του, τότε τουλάχιστον οφείλει να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου, του σοφότερου, του σωφρονέστερου.

Δικαιοσύνη είναι λοιπόν ένα είδος αρμονίας των αντιμαχόμενων τάσεων της ψυχής. Η αρμονία αυτή πηγάζει από το γνῶθι σαυτόν και τον συνακόλουθο αυτοπεριορισμό. Αν ο άνθρωπος διερευνήσει τον εαυτό του και αποδεχτεί τα όριά του, τότε η συμπεριφορά του απέναντι στους συνανθρώπους του, στην πόλη, στους θεούς, στη φύση είναι η ορθή.

Από την άποψη αυτή, στη δικαιοσύνη εμπεριέχονται και οι τρεις άλλες αρετές:

• η σοφία, που διαβλέπει και εκτιμά το βάρος της προσωπικότητάς μας
• η ανδρεία, που έχει το θάρρος να αποδεχθεί αυτή την εκτίμηση
• η σωφροσύνη, που επιβάλλει τον αυτοέλεγχο

Η φθορά των πολιτευμάτων 📉

Η ιδεώδης πολιτεία είναι αριστοκρατική, αλλά η αριστοκρατία της δεν βασίζεται στην καταγωγή παρά στο πνεύμα. Η φθορά της έχει αίτια εσωτερικά: την ανάμειξη του χρυσού με το χάλκινο γένος. Από εκεί ξεκινά μια αλυσιδωτή κατάπτωση.

Η μηχανική της μετάβασης στην τυραννίδα είναι διδακτική: οι κηφήνες πληθαίνουν συνεχώς, επειδή οι ολιγαρχικοί ευνοούν την κατασπατάληση της πατρικής περιουσίας των απόρων για να πλουτίζουν οι ίδιοι ακόμη περισσότερο. Όταν οι κηφήνες συνειδητοποιήσουν τη δύναμή τους, ανατρέπουν την ολιγαρχία. Και όταν ο κακούργος κηφήνας αναλάβει με τη βοήθεια του Δήμου την εξουσία, εγκαθιστά την Τυραννίδα.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Πλάτωνας στράφηκε στη φιλοσοφική θεώρηση της πολιτικής μετά από διαδοχικές απογοητεύσεις: την ωμότητα των Τριάκοντα (404-403), τον θάνατο του Σωκράτη (399) και την εμπειρία της αυλής του Διονυσίου Α'.
• Η Πολιτεία ἢ περὶ δικαίου ολοκληρώθηκε γύρω στα 374 π.Χ.· δραματικός χρόνος το 421 π.Χ.· η διαίρεση σε 10 βιβλία δεν είναι πλατωνική.
• Θέμα της είναι η φύση της δικαιοσύνης, που εξετάζεται με τη μέθοδο της θεωρητικής κατασκευής μιας πόλης από το μηδέν.
• Το κράτος γεννιέται από τη φύση του ανθρώπου (ανάγκες, αλληλεγγύη, καταμερισμός εργασίας) — όχι από σύμβαση. Μήτρα του πολέμου είναι η πλεονεξία.
• Τρεις τάξεις: δημιουργοί, φύλακες-επίκουροι, φύλακες-άρχοντες — αριστοκρατία του πνεύματος, όχι του αίματος, με πρόβλεψη για κοινωνική κινητικότητα (το γενναῖον ψεῦδος των μετάλλων).
• Η παιδεία είναι το κλειδί: μουσική και γυμναστική, μετά μαθηματικά (20-30), μετά διαλεκτική (30-35), διακυβέρνηση μετά τα 50.
• Η τέχνη ελέγχεται αυστηρά: απέχει τρεις βαθμίδες από την αλήθεια και απευθύνεται στο άλογο μέρος της ψυχής.
• Τέσσερις αρετές (σοφία, ανδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη) με πλήρη αντιστοιχία ανάμεσα στις τρεις τάξεις και στα τρία μέρη της ψυχής (λογιστικόν, θυμοειδές, ἐπιθυμητικόν).
• Ορισμός της δικαιοσύνης: «τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν» — αρμονία, αυτογνωσία, αυτοπεριορισμός.
• Η φθορά των πολιτευμάτων ακολουθεί σταθερή σειρά: αριστοκρατία → τιμοκρατία → ολιγαρχία → δημοκρατία → τυραννίδα.