Ενότητα 7η (324d-326e): Η διδασκαλία της αρετής από την οικογένεια και την κοινωνία 🏛️

Το θέμα της ενότητας

Ο Πρωταγόρας έχει ήδη αποδείξει ότι όλοι πιστεύουν πως η αρετή είναι διδακτή. Μένει όμως ένα εκκρεμές ερώτημα του Σωκράτη, το πιο δύσκολο: αν η αρετή διδάσκεται, γιατί οι σπουδαίοι πολιτικοί αποτυγχάνουν να την περάσουν στους γιους τους;

Η απάντηση που δίνει εδώ ο Πρωταγόρας είναι τολμηρή και συνεκτική: η αρετή διδάσκεται όντως — και μάλιστα εντατικά, από όλους, σε όλη τη ζωή. Το σφάλμα του Σωκράτη είναι ότι αναζητά έναν ειδικό δάσκαλο της αρετής, ενώ στην πραγματικότητα δάσκαλος είναι ολόκληρη η κοινωνία: η παραμάνα, η μητέρα, ο παιδαγωγός, ο πατέρας, ο δάσκαλος, οι ποιητές, οι νόμοι, η ίδια η πόλη.

Το κείμενο της ενότητας παραδίδεται από το σχολικό βιβλίο σε νεοελληνική απόδοση.

Το κείμενο 📜

Υπάρχει ακόμη μια απορία, αυτή που διατύπωσες σχετικά με τους αγαθούς άνδρες: για ποιον λόγο οἱ ἀγαθοὶ ἄνδρες, ενώ διδάσκουν στους γιους τους όλα τα άλλα πράγματα που εξαρτώνται από τους δασκάλους και τους κάνουν σοφούς, δεν είναι σε θέση να τους βελτιώσουν στην αρετή στην οποία είναι και οι ίδιοι εξαίρετοι. Για το θέμα αυτό, Σωκράτη, δεν θα σου πω μύθο, αλλά λόγο. Σκέψου λοιπόν, τι από τα δύο συμβαίνει: υπάρχει ένα πράγμα στο οποίο είναι αναγκαίο να μετέχουν όλοι οι πολίτες, προκειμένου να είναι δυνατή η ύπαρξη πόλεως, ή δεν υπάρχει; Έτσι μόνο μπορεί να λυθεί η απορία που έχεις. Διότι, εάν μεν υπάρχει αυτό το ένα πράγμα και εάν αυτό το πράγμα δεν είναι ούτε η οικοδομική ούτε η μεταλλουργία ούτε η κεραμική, αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και το ὅσιον (και αυτά τα ονομάζω όλα μαζί ἀνδρὸς ἀρετήν)· εάν υπάρχει λοιπόν αυτό το πράγμα στο οποίο πρέπει να μετέχουν όλοι και σύμφωνα με το οποίο πρέπει να ενεργεί κάθε άνδρας ξεχωριστά σε περίπτωση που θέλει να μάθει ή να πράξει κάτι, και σε καμιά περίπτωση χωρίς αυτό· και εάν, σε περίπτωση που κάποιος δεν μετέχει σ' αυτό, είτε παιδί είναι, είτε άνδρας είτε γυναίκα, πρέπει να τον διδάσκουμε και να τον τιμωρούμε, μέχρι που, με την τιμωρία, να βελτιωθεί· και εάν, σε διαφορετική περίπτωση, πρέπει να εκδιώκουμε από την πόλη ή να σκοτώνουμε ως ανίατο όποιον δεν υπακούει σε αυτό το πράγμα ακόμα και μετά τη διδασκαλία, ακόμα και μετά την τιμωρία· εάν λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, και εάν, παρόλο που αυτή είναι η φύση των πραγμάτων, οι αγαθοί άνδρες, ενώ μορφώνουν τους γιους τους σε όλα τα άλλα, αυτό δεν τους το διδάσκουν, τότε σκέψου τι περίεργα πλάσματα είναι αυτοί οι αγαθοί άνδρες! Ότι το πράγμα αυτό το θεωρούν διδακτό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, το αποδείξαμε ήδη. Ενώ όμως είναι το πράγμα αυτό διδακτό, αφού είναι κάτι που μπορεί να φροντίσει και να καλλιεργήσει κανείς, αυτοί διδάσκουν στους γιους τους τα άλλα, των οποίων η άγνοια δεν πρόκειται να επιφέρει ως ποινή τον θάνατο, αυτό όμως, την αρετή, που εάν τα αγόρια δεν τη μάθουν και δεν τη φροντίσουν, μπορεί να υποστούν ως ποινή και τον θάνατο και την εξορία και τη δήμευση της περιουσίας εκτός από τη θανάτωση και, με μια λέξη, τη συνολική καταστροφή του οἴκου τους, αυτή δεν τη διδάσκουν και δεν τη φροντίζουν με κάθε δυνατή επιμέλεια! Μπορούμε να πιστέψουμε κάτι τέτοιο, Σωκράτη;

Στην πραγματικότητα, αρχίζουν από την παιδική ηλικία να διδάσκουν και να νουθετούν, συνεχίζοντας για όλη τη ζωή. Αμέσως μόλις αρχίσει να καταλαβαίνει ένα παιδί τι του λένε, και η παραμάνα του και η μητέρα του και ο παιδαγωγός του και ο ίδιος ο πατέρας του αγωνίζονται γι' αυτό το πράγμα, για το πώς δηλαδή θα βελτιωθεί το αγόρι, διδάσκοντάς το για κάθε του πράξη και για κάθε του λόγο και εξηγώντας του ότι αυτό είναι δίκαιο και το άλλο άδικο, και ότι αυτό είναι καλό και το άλλο αισχρό, και αυτό όσιο και εκείνο ανόσιο, και ότι αυτά πρέπει να τα κάνεις και αυτά να μην τα κάνεις. Κι όταν ακούει με τη θέλησή του, πάει καλά. Εάν όμως δεν υπακούει, τότε, με τις απειλές και τα χτυπήματα το «ισιώνουν», σαν δέντρο που λυγίζει και γέρνει. Κι ύστερα, όταν το στέλνουν στους δασκάλους, δίνουν εντολή να επιμεληθεί ο δάσκαλος περισσότερο την εὐκοσμία των παιδιών, παρά τα γράμματα και τη μουσική. Και οι δάσκαλοι άλλωστε γι' αυτό φροντίζουν κυρίως. Και μόλις τα αγόρια μάθουν τα γράμματα και είναι σε θέση στο εξής να καταλάβουν ένα γραπτό κείμενο, όπως μέχρι τώρα καταλάβαιναν τον προφορικό λόγο, τα βάζουν, καθισμένα στα θρανία τους, να διαβάζουν δυνατά τα ποιήματα των μεγάλων ποιητών και τα αναγκάζουν να μάθουν απέξω αυτά τα έργα, στα οποία υπάρχουν πολλές συμβουλές, αλλά και αναλύσεις για τα πράγματα, και ἔπαινοι και ἐγκώμια για τους αρχαίους ήρωες, προκειμένου το αγόρι να θελήσει να τους μιμηθεί και να έχει διάθεση να γίνει παρόμοιος. [...]

Και όταν πια φύγουν αυτοί [δηλ. οι νέοι άνδρες] από τους δασκάλους, η πόλη, με τη σειρά της, τους αναγκάζει να μάθουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα με αυτούς, ώστε να μην ενεργούν από μόνοι τους και όπως νομίζουν οι ίδιοι [...]. Έτσι, και η πόλη, υπογραμμίζοντας τους νόμους, αυτά τα επινοήματα των καλών, παλαιῶν νομοθετῶν, αναγκάζει και όσους ασκούν ένα αξίωμα και όσους άρχονται να συμμορφώνονται με αυτούς. Εκείνος δε ο οποίος τους παραβαίνει, υφίσταται κυρώσεις και οι κυρώσεις αυτές ονομάζονται, και σε σας εδώ [δηλ. στην Αθήνα] και σε πολλά άλλα μέρη, εὐθύνες, λες και η δικαιοσύνη ξαναβάζει [τον παραβάτη] στην ευθεία. Ενώ λοιπόν είναι τόσο μεγάλη η προσπάθεια που καταβάλλεται για την αρετή και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, εσύ Σωκράτη εκπλήττεσαι και απορείς αν η αρετή είναι διδακτή; Το εκπληκτικό όμως θα ήταν μάλλον το να μην μπορεί να διδαχθεί η αρετή.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Πρώτο βήμα: το επιχείρημα «εἰς ἄτοπον ἀπαγωγή»

Ο Πρωταγόρας ξεκινά με έναν συλλογισμό που οδηγεί τον αντίπαλο σε παράλογο συμπέρασμα. Η αλυσίδα των υποθέσεων είναι μακρά αλλά απόλυτα ελεγχόμενη:

Η δύναμη του επιχειρήματος βρίσκεται στη σύγκριση των διακυβευμάτων:

• Η άγνοια των τεχνών (γράμματα, μουσική) δεν επισύρει καμία ποινή.
• Η άγνοια της αρετής επισύρει θάνατο, εξορία, δήμευση περιουσίας, ολοκληρωτική καταστροφή του οἴκου.

Επομένως θα ήταν παράλογο οι γονείς να φροντίζουν για το μικρότερο και να αδιαφορούν για το μεγαλύτερο. Το «Μπορούμε να πιστέψουμε κάτι τέτοιο, Σωκράτη;» είναι ρητορική ερώτηση: η απάντηση είναι προφανώς όχι, άρα την αρετή τη διδάσκουν.

Δεύτερο βήμα: τα στάδια της αγωγής

Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας δείχνει ότι η αρετή διδάσκεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής, από διαδοχικούς φορείς:

Παρατηρήστε την προοδευτική διεύρυνση του κύκλου: από το άτομο και την οικογένεια, στο σχολείο, και τελικά στην πόλη. Κάθε στάδιο διευρύνει τον χώρο μέσα στον οποίο ασκείται η αρετή, ώσπου ο νέος να ενταχθεί πλήρως στην πολιτική κοινότητα.

Η εικόνα του γερμένου δέντρου

Το πιο εύγλωττο σημείο της ενότητας είναι η παρομοίωση του απείθαρχου παιδιού με δέντρο που λυγίζει και γέρνει, το οποίο οι ενήλικες «ισιώνουν» με απειλές και χτυπήματα. Η εικόνα δεν είναι διακοσμητική — είναι δομική, γιατί επανέρχεται στο τέλος του κειμένου:

• Το παιδί που στραβώνει, «ισιώνεται» από τους γονείς.
• Ο πολίτης που παραβαίνει τους νόμους «ευθύνεται», δηλαδή επαναφέρεται στην ευθεία από τη δικαιοσύνη.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό γλωσσικό παιχνίδι που δένει τα δύο άκρα του κειμένου: η ιδιωτική και η δημόσια παιδεία είναι η ίδια διαδικασία σε δύο κλίμακες.

Ο ρόλος της ποίησης

Η υποχρεωτική απομνημόνευση των μεγάλων ποιητών δεν έχει αισθητικό αλλά ηθικό σκοπό. Τα ποιήματα περιέχουν:

• Συμβουλές και νουθεσίες,
• Αναλύσεις για τα πράγματα και τον κόσμο,
• Ἐπαίνους και ἐγκώμια για τους αρχαίους ήρωες.

Ο στόχος δηλώνεται ρητά: προκειμένου το αγόρι να θελήσει να τους μιμηθεί. Η αγωγή δηλαδή λειτουργεί μέσω της μίμησης προτύπων, όχι μέσω αφηρημένων κανόνων — μια θεμελιώδης αρχή της αρχαίας ελληνικής παιδείας.

Οι νόμοι ως «επινοήματα» των νομοθετών

Η φράση ότι οι νόμοι είναι επινοήματα των καλών, παλαιῶν νομοθετῶν είναι θεωρητικά φορτισμένη. Οι νόμοι δεν είναι θεόσταλτοι ούτε φυσικοί· είναι ανθρώπινα κατασκευάσματα, προϊόντα σκέψης και εμπειρίας. Η θέση αυτή είναι απολύτως συνεπής με τη σοφιστική αντίληψη του νόμου ως σύμβασης — και ταυτόχρονα με τη δημοκρατική πεποίθηση ότι οι θεσμοί μπορούν να βελτιωθούν, ακριβώς επειδή τους φτιάχνουν άνθρωποι.

Προσέξτε επίσης ότι οι νόμοι δεσμεύουν και τους άρχοντες και τους αρχομένους. Είναι η αρχή της ισονομίας: κανείς δεν στέκεται πάνω από τον νόμο.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

ἀγαθοὶ ἄνδρες: Ο όρος δηλώνει τους ικανούς, τους άξιους άνδρες που διακρίνονται στη διαχείριση των κοινών. Ο Πρωταγόρας τον χρησιμοποιεί σκόπιμα με την πολιτική και όχι με την αριστοκρατική-καταγωγική του σημασία: αγαθὸς δεν είναι ο ευγενής, αλλά ο αποτελεσματικός πολίτης.

μύθος — λόγος: Η αντίθεση διατρέχει ολόκληρη τη σοφιστική και πλατωνική σκέψη. Ο μύθος πείθει με εικόνες, σύμβολα και αφήγηση· ο λόγος πείθει με αποδείξεις και συλλογισμούς. Ο Πρωταγόρας χρησιμοποίησε πρώτα τον μύθο του Προμηθέα για να δείξει την καθολικότητα της πολιτικής αρετής και τώρα περνά στον λόγο για να αποδείξει το διδακτόν της. Η δήλωση της μετάβασης είναι και ένδειξη ρητορικής αυτοσυνειδησίας: ο σοφιστής ξέρει ακριβώς ποιο εργαλείο χρησιμοποιεί κάθε στιγμή.

πόλις: Δεν πρόκειται απλώς για τον οικισμό, αλλά για την οργανωμένη κοινότητα πολιτών με δικούς της θεσμούς, νόμους, λατρείες και συλλογική ταυτότητα. Στην αρχαία ελληνική σκέψη η πόλις είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο άνθρωπος ολοκληρώνεται ως ηθικό ον — και γι' αυτό ακριβώς η πολιτική αρετή δεν είναι μια αρετή ανάμεσα σε άλλες, αλλά ο όρος της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης.

οἶκος: Το σπίτι με την ευρύτερη έννοια: η οικογένεια μαζί με την περιουσία και όλα τα αγαθά της. Η απειλή για «συνολική καταστροφή του οἴκου» είναι η σοβαρότερη δυνατή στην αρχαία αθηναϊκή κοινωνία, γιατί σημαίνει την εξαφάνιση του γένους από την πόλη — όχι απλώς οικονομική καταστροφή, αλλά κοινωνικό αφανισμό.

εὐθῦναι: Οι λογοδοσίες και οι κυρώσεις που επιβάλλονταν στους παραβάτες των νόμων. Ο Πρωταγόρας παίζει ετυμολογικά με τη λέξη: συνδέεται με το εὐθύς (ίσιος), και έτσι η δικαιοσύνη παρουσιάζεται ως δύναμη που ξαναβάζει τον παραβάτη στην ευθεία. Το γλωσσικό αυτό παιχνίδι είναι άμεσα συγκρίσιμο με την προηγούμενη εικόνα, όπου το ανυπάκουο παιδί παρομοιάζεται με γερμένο δέντρο που οι ενήλικες προσπαθούν να «ισιώσουν». Ο σοφιστής δείχνει έτσι ότι η ιδιωτική και η δημόσια παιδεία υπακούουν στην ίδια λογική.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Πρωταγόρας εγκαταλείπει ρητά τον μύθο και προχωρεί σε λόγο — σε καθαρή επιχειρηματολογία.
• Η αρετή (δικαιοσύνη, σωφροσύνη, ὅσιον) είναι το ένα πράγμα στο οποίο πρέπει να μετέχουν όλοι για να υπάρχει πόλη.
• Η άγνοια των τεχνών δεν τιμωρείται· η άγνοια της αρετής επισύρει θάνατο, εξορία, δήμευση, καταστροφή του οἴκου — άρα θα ήταν παράλογο να μην τη διδάσκουν οι γονείς.
• Η αγωγή είναι αδιάλειπτη και κλιμακωτή: οικογένεια → σχολείο → πόλη και νόμοι.
• Στο σχολείο προτεραιότητα έχει η εὐκοσμία πάνω από τα γράμματα και τη μουσική· η ποίηση διδάσκεται για τη μίμηση προτύπων.
• Η εικόνα του γερμένου δέντρου που «ισιώνεται» επανέρχεται στις εὐθῦνες — ιδιωτική και δημόσια παιδεία είναι η ίδια διαδικασία.
• Οι νόμοι είναι επινοήματα ανθρώπων και δεσμεύουν εξίσου άρχοντες και αρχομένους.
• Το τελικό συμπέρασμα αντιστρέφει την απορία του Σωκράτη: εκπληκτικό θα ήταν να μην μπορούσε να διδαχθεί η αρετή.