Ενότητα 6η (324a-c): Η παιδευτική σημασία της τιμωρίας ⚖️

Το θέμα της ενότητας

Στην προηγούμενη ενότητα ο Πρωταγόρας διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι οργίζονται και τιμωρούν όσους αδικούν. Τώρα προχωρεί ένα βήμα βαθύτερα και ρωτά: τι σημαίνει αυτή η τιμωρία; Ποιος είναι ο πραγματικός της σκοπός;

Η απάντηση συνιστά μία από τις πιο πρωτοποριακές θέσεις της αρχαίας σκέψης: η ορθολογική τιμωρία δεν κοιτάζει προς το παρελθόν, στο έγκλημα που έγινε, αλλά προς το μέλλον — στην αποτροπή νέων αδικημάτων και στη βελτίωση του ανθρώπου. Είναι μια θεωρία που η σύγχρονη νομική επιστήμη θα διατυπώσει ξανά, αυτούσια, δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἔνθα δὴ πᾶς παντὶ θυμοῦται καὶ νουθετεῖ, δῆλον ὅτι ὡς ἐξ ἐπιμελείας καὶ μαθήσεως κτητῆς οὔσης. Εἰ γὰρ ἐθέλεις ἐννοῆσαι τὸ κολάζειν, ὦ Σώκρατες, τοὺς ἀδικοῦντας τί ποτε δύναται, αὐτό σε διδάξει ὅτι οἵ γε ἄνθρωποι ἡγοῦνται παρασκευαστὸν εἶναι ἀρετήν. Οὐδεὶς γὰρ κολάζει τοὺς ἀδικοῦντας πρὸς τούτῳ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τούτου ἕνεκα, ὅτι ἠδίκησεν, ὅστις μὴ ὥσπερ θηρίον ἀλογίστως τιμωρεῖται· ὁ δὲ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν κολάζειν οὐ τοῦ παρεληλυθότος ἕνεκα ἀδικήματος τιμωρεῖται—οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη—ἀλλὰ τοῦ μέλλοντος χάριν, ἵνα μὴ αὖθις ἀδικήσῃ μήτε αὐτὸς οὗτος μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα. Καὶ τοιαύτην διάνοιαν ἔχων διανοεῖται παιδευτὴν εἶναι ἀρετήν· ἀποτροπῆς γοῦν ἕνεκα κολάζει. Ταύτην οὖν τὴν δόξαν πάντες ἔχουσιν ὅσοιπερ τιμωροῦνται καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ. Τιμωροῦνται δὲ καὶ κολάζονται οἵ τε ἄλλοι ἄνθρωποι οὓς ἂν οἴωνται ἀδικεῖν, καὶ οὐχ ἥκισταἈθηναῖοι οἱ σοὶ πολῖται· ὥστε κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ Ἀθηναῖοί εἰσι τῶν ἡγουμένων παρασκευαστὸν εἶναι καὶ διδακτὸν ἀρετήν. Ὡς μὲν οὖν εἰκότως ἀποδέχονται οἱ σοὶ πολῖται καὶ χαλκέως καὶ σκυτοτόμου συμβουλεύοντος τὰ πολιτικά, καὶ ὅτι διδακτὸν καὶ παρασκευαστὸν ἡγοῦνται ἀρετήν, ἀποδέδεικταί σοι, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς, ὥς γέ μοι φαίνεται.

Μετάφραση 🗣️

Σε αυτές λοιπόν τις περιπτώσεις ο καθένας οργίζεται με τον καθένα και τον νουθετεί — προφανώς επειδή θεωρεί ότι η αρετή αποκτάται με την επιμέλεια και τη μάθηση. Γιατί, αν θελήσεις να σκεφτείς, Σωκράτη, τι νόημα έχει η τιμωρία εκείνων που αδικούν, το ίδιο το πράγμα θα σου δείξει ότι οι άνθρωποι πιστεύουν πως η αρετή μπορεί να αποκτηθεί.

Πράγματι, κανείς δεν τιμωρεί αυτούς που αδικούν έχοντας τον νου του στο ότι αδίκησαν και για αυτόν ακριβώς τον λόγο — εκτός αν παίρνει εκδίκηση αστόχαστα, σαν θηρίο. Αντίθετα, όποιος επιχειρεί να τιμωρήσει με λογική δεν τιμωρεί εξαιτίας του αδικήματος που έχει ήδη διαπραχθεί — γιατί δεν θα μπορούσε να κάνει να μην έχει συμβεί αυτό που έγινε — αλλά για χάρη του μέλλοντος, ώστε να μην αδικήσει ξανά ούτε ο ίδιος ούτε κάποιος άλλος που τον είδε να τιμωρείται. Και έχοντας τέτοια σκέψη, θεωρεί ότι η αρετή διδάσκεται: τιμωρεί, δηλαδή, για να αποτρέψει.

Αυτή λοιπόν τη γνώμη την έχουν όλοι όσοι τιμωρούν, και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή. Και τιμωρούν και επιβάλλουν ποινές σε όσους νομίζουν ότι αδικούν και οι υπόλοιποι άνθρωποι, αλλά προπάντων οι Αθηναίοι, οι συμπολίτες σου. Ώστε, σύμφωνα με αυτόν τον συλλογισμό, και οι Αθηναίοι ανήκουν σε εκείνους που θεωρούν την αρετή κάτι που μπορεί κανείς να το αποκτήσει και να το διδαχθεί.

Επομένως, Σωκράτη, ότι εύλογα οι συμπολίτες σου δέχονται και τον χαλκιά και τον τσαγκάρη να συμβουλεύουν για τα πολιτικά ζητήματα, και ότι θεωρούν την αρετή διδακτή και επίκτητη, νομίζω πως σου το έχω αποδείξει επαρκώς — έτσι τουλάχιστον μου φαίνεται.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Τα δύο είδη τιμωρίας

Ολόκληρη η ενότητα στηρίζεται σε μία θεμελιώδη αντίθεση:

Το επιχείρημα του Πρωταγόρα προχωρεί ως εξής:

1. Η τιμωρία που κοιτάζει μόνο το παρελθόν είναι παράλογη, γιατί δεν μπορεί να ακυρώσει το γεγονός (οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη).
2. Άρα η λογική τιμωρία έχει σκοπό μελλοντικό: την αποτροπή.
3. Η αποτροπή προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει.
4. Άρα όποιος τιμωρεί λογικά, πιστεύει ότι η αρετή διδάσκεται.

Η διπλή αποτροπή

Ο Πρωταγόρας διακρίνει δύο αποδέκτες της παιδευτικής λειτουργίας της ποινής:

• Ειδική πρόληψη — μήτε αὐτὸς οὗτος: ο ίδιος ο τιμωρημένος διδάσκεται και δεν επαναλαμβάνει το αδίκημα.
• Γενική πρόληψη — μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα: όποιος βλέπει την τιμωρία αποτρέπεται από το να αδικήσει.

Η δεύτερη διάσταση προϋποθέτει τη δημοσιότητα της ποινής: η τιμωρία λειτουργεί ως κοινωνικό μάθημα. Γι' αυτό ακριβώς ο Πρωταγόρας τονίζει ότι αυτό ισχύει καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ — και στον ιδιωτικό χώρο της οικογένειας και στον δημόσιο χώρο της πόλης.

Η επιστροφή στο αρχικό ερώτημα

Η ενότητα κλείνει τον κύκλο που άνοιξε στην πρώτη ενότητα. Ο Σωκράτης είχε ρωτήσει γιατί οι Αθηναίοι δέχονται τη συμβουλή του καθενός για τα πολιτικά. Ο Πρωταγόρας τώρα απαντά ότι δεν είναι μόνο εύλογο — είναι και συνεπές με τη συμπεριφορά τους:

• Οι Αθηναίοι τιμωρούν τους αδικούντες (και μάλιστα οὐχ ἥκιστα, περισσότερο από κάθε άλλον).
• Άρα πιστεύουν ότι η αρετή είναι διδακτή.
• Άρα εύλογα δέχονται και τον χαλκέα και τον σκυτοτόμο ως συμβούλους στα πολιτικά.

Η αναφορά στον χαλκέα και τον σκυτοτόμο δεν είναι τυχαία: πρόκειται για τα τυπικά επαγγέλματα των απλών χειρωνακτών, αυτών που στην αριστοκρατική αντίληψη δεν θα είχαν καμία θέση στη διαχείριση των κοινών. Ο Πρωταγόρας τους τοποθετεί στο κέντρο του δημοκρατικού επιχειρήματος.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

μετὰ λόγου: Η λέξη λόγος είναι από τις πλουσιότερες σε σημασίες σε ολόκληρη την αρχαία ελληνική. Οι σημασίες της οργανώνονται σε δύο μεγάλες οικογένειες:

α) Ο έναρθρος λόγος — και από αυτή την έννοια προέρχονται: το λεγόμενο, η λέξη, η γλώσσα, η ομιλία, το όνομα, ο ισχυρισμός, η απόφαση, η απάντηση, η διαταγή, η εντολή, η συνδιάλεξη, ο έπαινος, η κακή φήμη, το διήγημα, η διήγηση, ο μύθος, ο πεζός λόγος, η πεζογραφία.

β) Η διάνοια, η σκέψη που εκφράζεται με τον έναρθρο λόγο, το λογικό, ο ορθός λόγος — και από αυτή την έννοια προέρχονται: η βάση της λογικής, η δικαιολογία, ο συλλογισμός, η θεωρία, η εκτίμηση, ο λογαριασμός, η λογοδοσία, η συμμετρία, η αναλογία.

Στη φράση μετὰ λόγου ενεργοποιείται η δεύτερη οικογένεια σημασιών: τιμωρώ «σύμφωνα με τη λογική», με σκέψη και σχέδιο. Το αντίθετο είναι το παρὰ λόγον (παράλογα, αντίθετα προς τον ορθό λόγο) — και ακριβώς αυτό δηλώνει το επίρρημα ἀλογίστως που χαρακτηρίζει τον θηριώδη τρόπο τιμωρίας. Η αντίθεση λόγος — θηρίον είναι θεμελιώδης: αυτό που χωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο δεν είναι η απουσία οργής, αλλά η ικανότητα να την υποτάσσει σε έναν έλλογο σκοπό.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Η τιμωρία διακρίνεται σε ἀλογίστως (θηριώδης εκδίκηση, στραμμένη στο παρελθόν) και μετὰ λόγου (έλλογη ποινή, στραμμένη στο μέλλον).
• Το παρελθόν είναι αμετάκλητο: οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη — άρα η ποινή έχει νόημα μόνο ως πρόληψη.
• Η ποινή λειτουργεί σε δύο επίπεδα: στον ίδιο τον τιμωρημένο (ειδική πρόληψη) και σε όσους βλέπουν την τιμωρία (γενική πρόληψη).
• Η ίδια η ύπαρξη ορθολογικής τιμωρίας αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι θεωρούν την αρετή παρασκευαστὴν καὶ διδακτήν.
• Οι Αθηναίοι τιμωρούν περισσότερο από κάθε άλλον — άρα, με τη λογική τους, θεωρούν την αρετή διδακτή.
• Το συμπέρασμα κλείνει τον κύκλο: εύλογα δέχονται και τον χαλκέα και τον σκυτοτόμο ως συμβούλους στα πολιτικά ζητήματα.