Ενότητα 5η (323a-e): Η πολιτική αρετή ως κοινή και φυσική ιδιότητα όλων των ανθρώπων 🤝

Το θέμα της ενότητας

Ο μύθος τελείωσε. Τώρα ο Πρωταγόρας περνάει στον λόγο — στην ορθολογική απόδειξη. Και το κάνει με μια μέθοδο εντυπωσιακά σύγχρονη: αντλεί τα τεκμήριά του από την καθημερινή συμπεριφορά των ανθρώπων. Δεν επικαλείται θεούς ούτε αυθεντίες· παρατηρεί τι κάνουν οι άνθρωποι και συμπεραίνει τι πιστεύουν.

Η ενότητα χωρίζεται σε δύο σαφή μέρη, που αντιστοιχούν σε δύο διαφορετικά συμπεράσματα:

• Πρώτο μέρος: απόδειξη ότι όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως όλοι μετέχουν στην πολιτική αρετή.
• Δεύτερο μέρος: απόδειξη ότι όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως η πολιτική αρετή είναι διδακτή και όχι έμφυτη.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἵνα δὲ μὴ οἴῃ ἀπατᾶσθαι ὡς τῷ ὄντι ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀρετῆς, τόδε αὖ λαβὲ τεκμήριον. Ἐν γὰρ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς, ὥσπερ σὺ λέγεις, ἐάν τις φῇ ἀγαθὸς αὐλητὴς εἶναι, ἢ ἄλλην ἡντινοῦν τέχνην ἣν μή ἐστιν, ἢ καταγελῶσιν ἢ χαλεπαίνουσιν, καὶ οἱ οἰκεῖοι προσιόντες νουθετοῦσιν ὡς μαινόμενον· ἐν δὲ δικαιοσύνῃ καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ πολιτικῇ ἀρετῇ, ἐάν τινα καὶ εἰδῶσιν ὅτι ἄδικός ἐστιν, ἐὰν οὗτος αὐτὸς καθ' αὑτοῦ τἀληθῆ λέγῃ ἐναντίον πολλῶν, ὃ ἐκεῖ σωφροσύνην ἡγοῦντο εἶναι, τἀληθῆ λέγειν, ἐνταῦθα μανίαν, καί φασιν πάντας δεῖν φάναι εἶναι δικαίους, ἐάντε ὦσιν ἐάντε μή, ἢ μαίνεσθαι τὸν μὴ προσποιούμενον [δικαιοσύνην]· ὡς ἀναγκαῖον οὐδένα ὅντιν' οὐχὶ ἁμῶς γέ πως μετέχειν αὐτῆς, ἢ μὴ εἶναι ἐν ἀνθρώποις.

Ὅτι μὲν οὖν πάντ' ἄνδρα εἰκότως ἀποδέχονται περὶ ταύτης τῆς ἀρετῆς σύμβουλον διὰ τὸ ἡγεῖσθαι παντὶ μετεῖναι αὐτῆς, ταῦτα λέγω· ὅτι δὲ αὐτὴν οὐ φύσει ἡγοῦνται εἶναι οὐδ' ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου, ἀλλὰ διδακτόν τε καὶ ἐξ ἐπιμελείας παραγίγνεσθαι ᾧ ἂν παραγίγνηται, τοῦτό σοι μετὰ τοῦτο πειράσομαι ἀποδεῖξαι. Ὅσα γὰρ ἡγοῦνται ἀλλήλους κακὰ ἔχειν ἄνθρωποι φύσει ἢ τύχῃ, οὐδεὶς θυμοῦται οὐδὲ νουθετεῖ οὐδὲ διδάσκει οὐδὲ κολάζει τοὺς ταῦτα ἔχοντας, ἵνα μὴ τοιοῦτοι ὦσιν, ἀλλ' ἐλεοῦσιν· οἷον τοὺς αἰσχροὺς ἢ σμικροὺς ἢ ἀσθενεῖς τίς οὕτως ἀνόητος ὥστε τι τούτων έπιχειρεῖν ποιεῖν; Ταῦτα μὲν γὰρ οἶμαι ἴσασιν ὅτι φύσει τε καὶ τύχῃ τοῖς ἀνθρώποις γίγνεται, τὰ καλὰ καὶ τἀναντία τούτοις· ὅσα δὲ ἐξ ἐπιμελείας καὶ ἀσκήσεως καὶ διδαχῆς οἴονται γίγνεσθαι ἀγαθὰ ἀνθρώποις, ἐάν τις ταῦτα μὴ ἔχῃ, ἀλλὰ τἀναντία τούτων κακά, ἐπὶ τούτοις που οἵ τε θυμοὶ γίγνονται καὶ αἱ κολάσεις καὶ αἱ νουθετήσεις. Ὧν ἐστιν ἓν καὶ ἡ ἀδικία καὶ ἡ ἀσέβεια καὶ συλλήβδην πᾶν τὸ ἐναντίον τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς.

Μετάφραση 🗣️

Για να μη νομίζεις όμως ότι εξαπατάσαι, σαν να μην είναι αλήθεια ότι πράγματι όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως κάθε άνδρας μετέχει στη δικαιοσύνη και στην υπόλοιπη πολιτική αρετή, πάρε ακόμη και την εξής απόδειξη. Στις άλλες αρετές, όπως λες κι εσύ, αν κάποιος ισχυριστεί ότι είναι καλός αυλητής, ή ότι κατέχει οποιαδήποτε άλλη τέχνη που στην πραγματικότητα δεν κατέχει, ή τον περιγελούν ή αγανακτούν μαζί του, και οι δικοί του τον πλησιάζουν και τον νουθετούν σαν να είναι τρελός. Στη δικαιοσύνη όμως και στην υπόλοιπη πολιτική αρετή, ακόμη κι αν ξέρουν για κάποιον ότι είναι άδικος, αν αυτός ο ίδιος πει την αλήθεια εναντίον του εαυτού του μπροστά σε πολλούς, τότε αυτό που στην άλλη περίπτωση το θεωρούσαν σωφροσύνη — το να λέει δηλαδή κανείς την αλήθεια — εδώ το θεωρούν τρέλα. Και λένε ότι όλοι πρέπει να δηλώνουν ότι είναι δίκαιοι, είτε είναι είτε δεν είναι, και ότι είναι τρελός όποιος δεν προσποιείται ότι κατέχει τη δικαιοσύνη. Γιατί, λένε, είναι αναγκαίο να μην υπάρχει κανένας που να μη μετέχει σε αυτήν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο — αλλιώς δεν έχει θέση ανάμεσα στους ανθρώπους.

Ότι λοιπόν εύλογα δέχονται κάθε άνδρα ως σύμβουλο για αυτή την αρετή, επειδή ακριβώς πιστεύουν ότι ο καθένας μετέχει σε αυτήν, αυτά έχω να πω. Ότι όμως δεν τη θεωρούν φυσική ούτε ότι εμφανίζεται από μόνη της, αλλά διδακτή και ότι προκύπτει από την επιμέλεια σε όποιον την αποκτά, αυτό θα προσπαθήσω τώρα να σου το αποδείξω.

Γιατί, για όσα ελαττώματα πιστεύουν οι άνθρωποι ότι έχει ο ένας ο άλλος από τη φύση ή από τύχη, κανείς δεν οργίζεται ούτε νουθετεί ούτε διδάσκει ούτε τιμωρεί αυτούς που τα έχουν, ώστε να μην είναι τέτοιοι, αλλά τους λυπάται. Ποιος, για παράδειγμα, θα ήταν τόσο ανόητος ώστε να επιχειρήσει κάτι τέτοιο απέναντι στους άσχημους ή στους κοντούς ή στους αδύναμους; Γιατί αυτά, νομίζω, τα ξέρουν πως προκύπτουν στους ανθρώπους από τη φύση και από την τύχη — και τα ωραία και τα αντίθετά τους. Για όσα όμως αγαθά πιστεύουν ότι προκύπτουν στους ανθρώπους από την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία, αν κάποιος δεν τα έχει, αλλά έχει αντίθετα τα κακά που αντιστοιχούν σε αυτά, τότε ακριβώς γεννιούνται οι οργές και οι τιμωρίες και οι νουθεσίες. Ένα από αυτά είναι και η αδικία και η ασέβεια και, με μια λέξη, καθετί αντίθετο προς την πολιτική αρετή.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Πρώτο τεκμήριο: η τέχνη και η αρετή

Ο Πρωταγόρας συγκρίνει δύο περιπτώσεις ψευδούς δήλωσης και δείχνει ότι η κοινωνία αντιδρά αντίστροφα στην καθεμία:

Το επιχείρημα είναι εξαιρετικά ευφυές: η ίδια πράξη — το να λες την αλήθεια για τον εαυτό σου — αξιολογείται ως σωφροσύνη στη μία περίπτωση και ως μανία στην άλλη. Γιατί; Επειδή η κοινωνία θεωρεί αυτονόητο ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει κάποιο μερίδιο δικαιοσύνης. Το να το αρνηθείς δημόσια σημαίνει ότι αυτοαποκλείεσαι από την ανθρώπινη κοινότητα.

Η κατάληξη ἢ μὴ εἶναι ἐν ἀνθρώποις είναι κρίσιμη: όποιος δεν μετέχει καθόλου στη δικαιοσύνη δεν είναι άνθρωπος με την κοινωνική έννοια. Θυμηθείτε τον νόμο του Δία στην προηγούμενη ενότητα (κτείνειν ὡς νόσον πόλεως) — η ίδια ιδέα, τώρα διατυπωμένη ως κοινή πεποίθηση των ανθρώπων.

Δεύτερο τεκμήριο: η ψυχολογία της τιμωρίας

Το δεύτερο μέρος ξεκινά με μια σαφή δήλωση προγράμματος: η αρετή δεν είναι ούτε φύσει ούτε ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου, αλλά διδακτὸν καὶ ἐξ ἐπιμελείας. Και η απόδειξη αντλείται πάλι από την παρατήρηση της συμπεριφοράς:

Ο συλλογισμός σε καθαρή λογική μορφή:

1. Τιμωρούμε και νουθετούμε μόνο για όσα μπορούν να αλλάξουν με προσπάθεια.
2. Για την αδικία και την ασέβεια τιμωρούμε και νουθετούμε.
3. Άρα η δικαιοσύνη και η ευσέβεια μπορούν να αλλάξουν με προσπάθεια — δηλαδή είναι διδακτές.

Προσέξτε ότι ο Πρωταγόρας δεν λέει «η αρετή είναι διδακτή, άρα πρέπει να τιμωρούμε». Λέει το αντίστροφο: «τιμωρούμε, άρα ήδη πιστεύουμε ότι η αρετή είναι διδακτή». Πρόκειται για επαγωγική συναγωγή από την εμπειρία — μέθοδος χαρακτηριστική της σοφιστικής σκέψης.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

φύσις: Η λέξη έχει ένα ευρύτατο φάσμα σημασιών στην αρχαία ελληνική σκέψη: α) οι φυσικές ιδιότητες και η φυσική κατάσταση ενός πράγματος, ο χαρακτήρας ενός πράγματος ή έμψυχου είδους, ο χαρακτήρας του ανθρώπου· β) ο φυσικός κόσμος, οι νόμοι που διέπουν το σύμπαν, η γέννηση και η αρχή του κόσμου· γ) η δύναμη που προκαλεί τη γέννηση και την αρχή του κόσμου· δ) η ουσία των πραγμάτων· ε) το σύμπαν· στ) το φύλο, το γένος, τα γεννητικά όργανα και τα φυλετικά χαρακτηριστικά. Στο κείμενό μας ενεργοποιείται η πρώτη σημασία, σε αντιδιαστολή προς την ἐπιμέλεια και τη διδαχή. Η αντίθεση φύσις — νόμος είναι το κεντρικό δίπολο της σοφιστικής σκέψης του 5ου αιώνα.

κολάζει: Η διαφορά ανάμεσα στο κολάζω και το τιμωροῦμαι ορίζεται από τον Αριστοτέλη ως εξής: το μεν πρώτο αποβλέπει στην τιμωρία του αδικήσαντος (έχει δηλαδή παιδευτικό, διορθωτικό χαρακτήρα), το δε δεύτερο στην ικανοποίηση του αδικηθέντος (έχει χαρακτήρα εκδίκησης). Η διάκριση αυτή θα αποδειχθεί καθοριστική στην επόμενη ενότητα, όπου ο Πρωταγόρας θεμελιώνει την παιδευτική σημασία της τιμωρίας.

θυμός: Και αυτή η λέξη έχει πλούσιο σημασιολογικό φάσμα: α) η ψυχή ή το πνεύμα, το στοιχείο της ζωής, της αίσθησης ή της σκέψης, ειδικά των ισχυρών συναισθημάτων και παθών· β) η ψυχή, η πνοή, η ζωή· γ) οι επιθυμίες και οι ορέξεις· δ) η θέληση· ε) η τόλμη, το θάρρος· στ) η οργή, το πάθος, ο θυμός. Ο Πλάτων διαιρεί το ζωώδες μέρος της ψυχής σε θυμὸν και ἐπιθυμίας, δηλαδή σε πάθος και ορμή. Στο κείμενό μας ενεργοποιείται η τελευταία σημασία: η οργή που εκδηλώνεται απέναντι σε αυτόν που δεν φρόντισε να αποκτήσει την αρετή.

ἀσέβεια: Η έλλειψη ευσέβειας, σεβασμού προς τα θεία. Η ασέβεια είναι ως προς τους θεούς το αντίστοιχο με την αδικία ως προς τους ανθρώπους — όπως φαίνεται και στη φράση του Ξενοφώντα: «διὰ τὴν ἐκείνων περὶ μὲν θεοὺς ἀσέβειαν περὶ δὲ ἀνθρώπους ἀδικίαν». Πολλοί φιλόσοφοι και ποιητές της Αθήνας είχαν υποστεί κατηγορίες και δίκες περί ασεβείας κατά τον 5ο αιώνα, ανάμεσά τους ο Αναξαγόρας και ο τραγικός ποιητής Αισχύλος. Το γεγονός αυτό δίνει ιδιαίτερο βάρος στην αναφορά: ο Πρωταγόρας ο ίδιος, σύμφωνα με την παράδοση, κατηγορήθηκε για ασέβεια εξαιτίας του έργου του Περὶ θεῶν.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Πρωταγόρας εγκαταλείπει τον μύθο και προχωρεί σε λόγο — σε ορθολογική απόδειξη με τεκμήρια από την καθημερινή ζωή.
• Πρώτο τεκμήριο: η ψευδής δήλωση κατοχής μιας τέχνης προκαλεί γέλιο, ενώ η ειλικρινής ομολογία αδικίας θεωρείται μανία — απόδειξη ότι όλοι θεωρούν την αρετή κτήμα όλων.
• Η κοινωνία απαιτεί την προσποίηση της δικαιοσύνης· όποιος δεν μετέχει καθόλου σε αυτήν οὐκ ἔστιν ἐν ἀνθρώποις.
• Δεύτερο τεκμήριο: για τα φύσει ἢ τύχῃ γνωρίσματα δείχνουμε ἔλεον, για τα ἐξ ἐπιμελείας δείχνουμε θυμὸν καὶ κολάσεις.
• Αφού τιμωρούμε την αδικία, άρα την θεωρούμε διορθώσιμη — άρα η αρετή είναι διδακτή.
• Η αρετή δεν είναι ούτε φύσει ούτε ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου, αλλά διδακτὸν καὶ ἐξ ἐπιμελείας.