Ενότητα 4η (322a-323a): Η πολιτική αρετή, κοινό δώρο του Δία στους ανθρώπους ⚖️

Το θέμα της ενότητας

Στην προηγούμενη ενότητα ο άνθρωπος πήρε από τον Προμηθέα τη φωτιά και την ἔντεχνον σοφίαν — τις τεχνικές γνώσεις που του εξασφαλίζουν την επιβίωση. Όμως η ιστορία δεν τελειώνει εκεί. Ο Πρωταγόρας δείχνει τώρα ότι οι τεχνικές δεξιότητες δεν αρκούν: χωρίς την ικανότητα να συμβιώνει, ο άνθρωπος αυτοκαταστρέφεται. Χρειάζεται ένα δεύτερο, καθολικό δώρο — την πολιτική τέχνη, που ο Δίας τη μοιράζει σε όλους ανεξαιρέτως.

Η ενότητα αυτή είναι η κορύφωση του μύθου και ταυτόχρονα η απάντηση στο αρχικό ερώτημα του Σωκράτη: γιατί οι Αθηναίοι δέχονται τη γνώμη κάθε πολίτη για τα πολιτικά ζητήματα, ενώ για τα τεχνικά ακούν μόνο τους ειδικούς;

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας, πρῶτον μὲν διὰ τὴν τοῦ θεοῦ συγγένειαν ζῴων μόνον θεοὺς ἐνόμισεν, καὶ ἐπεχείρει βωμούς τε ἱδρύεσθαι καὶ ἀγάλματα θεῶν· ἔπειτα φωνὴν καὶ ὀνόματα ταχὺ διηρθρώσατο τῇ τέχνῃ, καὶ οἰκήσεις καὶ ἐσθῆτας καὶ ὑποδέσεις καὶ στρωμνὰς καὶ τὰς ἐκ γῆς τροφὰς ηὕρετο. Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι κατ' ἀρχὰς ἄνθρωποι ᾤκουν σποράδην, πόλεις δὲ οὐκ ἦσαν· ἀπώλλυντο οὖν ὑπὸ τῶν θηρίων διὰ τὸ πανταχῇ αὐτῶν ἀσθενέστεροι εἶναι, καὶ ἡ δημιουργικὴ τέχνη αὐτοῖς πρὸς μὲν τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν, πρὸς δὲ τὸν τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεής —πολιτικὴν γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος πολεμική— ἐζήτουν δὴ ἁθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι κτίζοντες πόλεις· ὅτ' οὖν ἁθροισθεῖεν, ἠδίκουν ἀλλήλους ἅτε οὐκ ἔχοντες τὴν πολιτικὴν τέχνην, ὥστε πάλιν σκεδαννύμενοι διεφθείροντο. Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν, Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν' εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί. Ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμῆς Δία τίνα οὖν τρόπον δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις· "Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται, οὕτω καὶ ταύτας νείμω; Νενέμηνται δὲ ὧδε· εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις, καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί· καὶ δίκην δὴ καὶ αἰδῶ οὕτω θῶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις, ἢ ἐπὶ πάντας νείμω;" "Ἐπὶ πάντας," ἔφη ο Ζεύς, "καὶ πάντες μετεχόντων· οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν· καὶ νόμον γε θὲς παρ' ἐμοῦ τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν κτείνειν ὡς νόσον πόλεως." Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, καὶ διὰ ταῦτα οἵ τε ἄλλοι καὶ Ἀθηναῖοι, ὅταν μὲν περὶ ἀρετῆς τεκτονικῆς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς δημιουργικῆς, ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι συμβουλῆς, καὶ ἐάν τις ἐκτὸς ὤν τῶν ὀλίγων συμβουλεύῃ, οὐκ ἀνέχονται, ὡς σὺ φῄς—εἰκότως, ὡς ἐγώ φημι—ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν, ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης, εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται, ὡς παντὶ προσῆκον ταύτης γε μετέχειν τῆς ἀρετῆς ἢ μὴ εἶναι πόλεις. Αὕτη, ὦ Σώκρατες, τούτου αἰτία.

Μετάφραση 🗣️

Επειδή λοιπόν ο άνθρωπος πήρε μερίδιο από τα θεϊκά αγαθά, πρώτα πρώτα, χάρη ακριβώς σε αυτή τη συγγένειά του με τον θεό, ήταν το μόνο από τα ζώα που πίστεψε σε θεούς, και άρχισε να ιδρύει βωμούς και αγάλματα θεών. Έπειτα, με την τέχνη που κατείχε, γρήγορα άρθρωσε φωνή και λέξεις, και επινόησε κατοικίες, ρούχα, υποδήματα, στρωσίδια και την τροφή που βγαίνει από τη γη.

Με αυτόν τον εφοδιασμό, οι άνθρωποι στην αρχή ζούσαν σκόρπιοι, και πόλεις δεν υπήρχαν. Τους αφάνιζαν λοιπόν τα θηρία, επειδή ήταν από κάθε άποψη πιο αδύναμοι από αυτά· και η τέχνη των τεχνιτών, ενώ ήταν επαρκής βοηθός για την εξασφάλιση της τροφής, αποδεικνυόταν ανεπαρκής για τον πόλεμο εναντίον των θηρίων — γιατί δεν κατείχαν ακόμη την πολιτική τέχνη, μέρος της οποίας είναι η πολεμική. Ζητούσαν λοιπόν να συγκεντρώνονται και να σώζονται χτίζοντας πόλεις. Κάθε φορά όμως που συγκεντρώνονταν, αδικούσαν ο ένας τον άλλον, ακριβώς επειδή δεν είχαν την πολιτική τέχνη· έτσι σκορπίζονταν ξανά και αφανίζονταν.

Ο Δίας τότε, επειδή φοβήθηκε για το γένος μας μήπως χαθεί ολόκληρο, στέλνει τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους τον σεβασμό και τη δικαιοσύνη, ώστε να υπάρχουν στις πόλεις τάξη και δεσμοί που να γεννούν φιλία και να ενώνουν τους ανθρώπους. Ρωτάει λοιπόν ο Ερμής τον Δία με ποιον τρόπο να δώσει τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό στους ανθρώπους: «Να τα μοιράσω όπως έχουν μοιραστεί οι τέχνες; Και αυτές έχουν μοιραστεί ως εξής: ένας που κατέχει την ιατρική αρκεί για πολλούς που δεν την ξέρουν, και το ίδιο ισχύει και για τους άλλους τεχνίτες. Έτσι λοιπόν να βάλω και τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό μέσα στους ανθρώπους, ή να τα μοιράσω σε όλους;» «Σε όλους», είπε ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο· γιατί δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις, αν λίγοι μόνο μετείχαν σε αυτά, όπως γίνεται με τις άλλες τέχνες. Και θέσπισε, εκ μέρους μου, νόμο: όποιος δεν είναι ικανός να μετέχει στον σεβασμό και στη δικαιοσύνη, να θανατώνεται σαν αρρώστια της πόλης.»

Έτσι λοιπόν, Σωκράτη, και γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους, και οι υπόλοιποι άνθρωποι και οι Αθηναίοι, όταν μεν η συζήτηση αφορά την τέχνη της οικοδομικής ή κάποια άλλη τεχνική δεξιότητα, θεωρούν ότι λίγοι μόνο έχουν δικαίωμα να δώσουν συμβουλή· κι αν κάποιος εκτός από αυτούς τους λίγους επιχειρήσει να συμβουλεύσει, δεν τον ανέχονται — όπως λες κι εσύ, και δικαιολογημένα, όπως λέω εγώ. Όταν όμως έρχονται να συσκεφθούν για την πολιτική αρετή, που πρέπει να προχωρεί ολόκληρη μέσα από τη δικαιοσύνη και τη σωφροσύνη, δικαιολογημένα ανέχονται τον κάθε άνθρωπο, γιατί θεωρούν ότι στον καθένα ταιριάζει να μετέχει σε αυτή την αρετή — αλλιώς δεν μπορούν να υπάρχουν πόλεις. Αυτή, Σωκράτη, είναι η αιτία του πράγματος.

Η δομή του συλλογισμού 🔍

Ο Πρωταγόρας οργανώνει την αφήγηση σε τέσσερα διαδοχικά στάδια, καθένα από τα οποία γεννά την ανάγκη του επόμενου:

Η κρίσιμη διάκριση: δημιουργική vs πολιτική τέχνη

Το κλειδί όλης της ενότητας βρίσκεται στη φράση πολιτικὴν γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος πολεμική. Ο Πρωταγόρας χωρίζει καθαρά δύο τύπους γνώσης:

• Δημιουργική τέχνη (ἔντεχνος σοφία): εξασφαλίζει την τροφή και την υλική επιβίωση. Είναι το δώρο του Προμηθέα. Μοιράζεται επιλεκτικά — ένας γιατρός αρκεί για πολλούς.
• Πολιτική τέχνη: εξασφαλίζει τη συμβίωση. Είναι το δώρο του Δία. Μοιράζεται καθολικά — αλλιώς η πόλη δεν υπάρχει.

Η πολεμική τέχνη παρουσιάζεται ως μέρος της πολιτικής, γιατί η οργανωμένη άμυνα προϋποθέτει συντονισμό, πειθαρχία και εμπιστοσύνη — δηλαδή προϋποθέτει ήδη κοινωνία.

Αἰδώς και δίκη: τα δύο θεμέλια

Ο Δίας δεν στέλνει έναν αλλά δύο συμπληρωματικούς θεσμούς:

• Η αἰδώς λειτουργεί εσωτερικά: είναι η συνείδηση που ανακόπτει τον άνθρωπο πριν αδικήσει.
• Η δίκη λειτουργεί εξωτερικά: είναι ο αντικειμενικός κανόνας που αποκαθιστά την τάξη.

Ο συνδυασμός τους παράγει δύο αποτελέσματα, όπως ρητά λέει το κείμενο: κόσμοι (τάξη, πειθαρχία, ευταξία) και δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί (δεσμοί που ενώνουν τους πολίτες μεταξύ τους). Δηλαδή η πολιτική αρετή δεν επιβάλλει μόνο πειθαρχία· δημιουργεί και συνοχή.

Πώς ο μύθος απαντά στον Σωκράτη

Ο Σωκράτης είχε παρατηρήσει ότι στην Εκκλησία του Δήμου, για τεχνικά θέματα, οι Αθηναίοι ακούν μόνο ειδικούς, ενώ για τα πολιτικά ακούν τον καθένα — και το θεωρούσε ένδειξη ότι η πολιτική αρετή δεν διδάσκεται. Ο Πρωταγόρας αντιστρέφει το επιχείρημα:

Η συμπεριφορά των Αθηναίων, λοιπόν, δεν είναι παραλογισμός αλλά λογική συνέπεια μιας ορθής διαίσθησης: όλοι μετέχουν στην πολιτική αρετή, άρα όλοι δικαιούνται να μιλήσουν. Προσέξτε τη λέξη εἰκότως (εύλογα, δικαιολογημένα), που επαναλαμβάνεται και στις δύο περιπτώσεις: ο Πρωταγόρας δηλώνει ότι και οι δύο συμπεριφορές των Αθηναίων είναι σωστές.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

θείας... μοίρας: Πρόκειται για τη φωτιά, το θεϊκό μερίδιο που είχαν την τύχη να λάβουν οι άνθρωποι χάρη στην παρέμβαση του Προμηθέα. Είναι θεϊκό από τρεις απόψεις: γιατί ως τότε το κατείχαν μόνον οι θεοί· γιατί οι άνθρωποι το απέκτησαν με θεϊκή παρέμβαση· και γιατί, επιτρέποντας στον άνθρωπο να αναπτύξει πολιτισμό, του επέτρεψε κατά συνέπεια να αναγνωρίσει την ύπαρξη των θεών. Η πρώτη και άμεση συνέπεια του δώρου της φωτιάς, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, είναι ακριβώς η εμφάνιση της θρησκείας.

δημιουργικὴ τέχνη: Η τέχνη των δημιουργών, δηλαδή των τεχνιτών. Ο δημιουργός είναι αυτός που παράγει ένα έργο ωφέλιμο στον δήμο, στον λαό. Στην κατηγορία των δημιουργών ανήκαν κατά τους ομηρικούς χρόνους οι μάντεις, οι γιατροί, οι κήρυκες, οι οικοδόμοι και άλλοι.

φιλίας: Η Φιλία εμφανίζεται ήδη στην προσωκρατική φιλοσοφία ως φυσική δύναμη που συνδέει τα διαφορετικά στοιχεία, σε αντίθεση προς το Νεῖκος, τη φυσική δύναμη που τα χωρίζει. Η επιλογή της λέξης από τον Πρωταγόρα δεν είναι τυχαία: η πολιτική αρετή περιγράφεται ως μια κοσμική δύναμη συνοχής που ενεργεί μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία.

ἰδιώτης: Η λέξη έχει πολλές σημασίες: α) ο πολίτης ως άτομο, σε αντίθεση προς την πόλη· β) ο κοινός άνθρωπος· γ) ο τρόπος ζωής που αφορά την προσωπική και όχι τη δημόσια δραστηριότητα· δ) ο αγύμναστος, άπειρος, αδίδακτος, αμαθής άνθρωπος. Στο κείμενο σημαίνει τους μη ειδικούς, αυτούς που δεν κατέχουν την ιατρική. Από αυτή τη σημασία του ἰδιώτης προέρχονται το αγγλικό idiot και το γαλλικό idiot, που σημαίνουν «ανόητος».

Τι να κρατήσεις 🎯

• Η δημιουργικὴ τέχνη εξασφαλίζει την τροφή, όχι όμως και την επιβίωση: χωρίς πολιτική οργάνωση ο άνθρωπος αφανίζεται από τα θηρία.
• Η πρώτη προσπάθεια συμβίωσης αποτυγχάνει (ἠδίκουν ἀλλήλους), γιατί η συγκέντρωση χωρίς ηθικούς κανόνες οδηγεί σε αλληλοεξόντωση.
• Ο Δίας στέλνει αἰδῶ (εσωτερικός φραγμός) και δίκην (εξωτερικός κανόνας), που παράγουν κόσμους και δεσμοὺς φιλίας.
• Η κατανομή είναι καθολική (ἐπὶ πάντας), σε αντίθεση με τις τέχνες που δόθηκαν επιλεκτικά — και αυτή η διαφορά είναι το θεμέλιο της δημοκρατίας.
• Ο μύθος απαντά στο ερώτημα του Σωκράτη: οι Αθηναίοι ακούν τον καθένα για τα πολιτικά γιατί όλοι μετέχουν στην πολιτική αρετή.
• Η πολιτική αρετή περιλαμβάνει δικαιοσύνη και σωφροσύνη — και είναι ο απαράβατος όρος για να υπάρχουν πόλεις.