Ενότητα 3η (321b6-322a): Η κλοπή της φωτιάς 🔥

Το θέμα της ενότητας

Η διανομή του Επιμηθέα τελείωσε — και τώρα αποκαλύπτεται το μέγεθος του λάθους. Ο απρόβλεπτος Τιτάνας ξόδεψε όλες τις ιδιότητες στα άλογα ζώα και άφησε το ανθρώπινο γένος εντελώς αστόλιστο, ενώ η ημέρα που ο άνθρωπος έπρεπε να βγει στο φως έχει ήδη φτάσει. Στην ενότητα αυτή παρακολουθούμε την επέμβαση του Προμηθέα: την κλοπή της φωτιάς και της ἔντεχνης σοφίας, που θα δώσει στον άνθρωπο τα μέσα να επιβιώσει.

Είναι όμως εξίσου σημαντικό αυτό που δεν κερδίζει ο άνθρωπος. Ο Προμηθέας δεν μπορεί να φτάσει στην ακρόπολη του Δία, όπου φυλάσσεται η πολιτική τέχνη. Έτσι ο άνθρωπος αποκτά τις τεχνικές δεξιότητες, αλλά όχι την ικανότητα να ζει οργανωμένα με τους ομοίους του — και αυτή η έλλειψη θα καθορίσει τη συνέχεια του μύθου.

Το αρχαίο κείμενο 📜

Ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁ Ἐπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα· λοιπὸν δὴ ἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τὸ ἀνθρώπων γένος, καὶ ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο. Ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεὺς ἐπισκεψόμενος τὴν νομήν, καὶ ὁρᾷ τὰ μὲν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα, τὸν δὲ ἄνθρωπον γυμνόν τε καὶ ἀνυπόδητον καὶ ἄστρωτον καὶ ἄοπλον· ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. Ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι, κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί—ἀμήχανον γὰρ ἦν ἄνευ πυρὸς αὐτὴν κτητήν τῳ ἢ χρησίμην γενέσθαι—καὶ οὕτω δὴ δωρεῖται ἀνθρώπῳ. Τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν, τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν· ἦν γὰρ παρὰ τῷ Διί. Τῷ δὲ Προμηθεῖ εἰς μὲν τὴν ἀκρόπολιν τὴν τοῦ Διὸς οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν—πρὸς δὲ καὶ αἱ Διὸς φυλακαὶ φοβεραὶ ἦσαν—εἰς δὲ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ Ἡφαίστου οἴκημα τὸ κοινόν, ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην, λαθὼν εἰσέρχεται, καὶ κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τὴν τοῦ Ἡφαίστου καὶ τὴν ἄλλην τὴν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ, καὶ ἐκ τούτου εὐπορία μὲν ἀνθρώπῳ τοῦ βίου γίγνεται, Προμηθέα δὲ δι' Ἐπιμηθέα ὕστερον, ᾗπερ λέγεται, κλοπῆς δίκη μετῆλθεν.

Μετάφραση 🗣️

Επειδή λοιπόν ο Επιμηθέας δεν ήταν και πολύ σοφός, ξόδεψε χωρίς να το καταλάβει όλες τις ιδιότητες στα άλογα ζώα. Του έμενε ακόμη αφρόντιστο το γένος των ανθρώπων, και βρισκόταν σε αμηχανία, μη ξέροντας τι να κάνει.

Καθώς λοιπόν βρισκόταν σε αυτή την αμηχανία, έρχεται ο Προμηθέας για να επιθεωρήσει τη διανομή. Και βλέπει τα μεν άλλα ζώα να είναι εφοδιασμένα με όλα, όπως έπρεπε, τον δε άνθρωπο γυμνό, ξυπόλυτο, χωρίς σκέπασμα και άοπλο. Και είχε ήδη φτάσει η μοιραία ημέρα, κατά την οποία έπρεπε και ο άνθρωπος να βγει από τη γη στο φως.

Βρισκόμενος λοιπόν και ο Προμηθέας σε αμηχανία, ποια σωτηρία να βρει για τον άνθρωπο, κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την έντεχνη σοφία μαζί με τη φωτιά — γιατί ήταν αδύνατο να αποκτηθεί από κάποιον ή να του γίνει χρήσιμη αυτή η σοφία χωρίς τη φωτιά — και έτσι ακριβώς τη χαρίζει στον άνθρωπο.

Με αυτόν τον τρόπο απέκτησε ο άνθρωπος τη σοφία που αφορά τη συντήρηση της ζωής του· την πολιτική όμως τέχνη δεν την είχε, γιατί βρισκόταν κοντά στον Δία. Και ο Προμηθέας δεν είχε πια τη δυνατότητα να μπει στην ακρόπολη, την κατοικία του Δία — άλλωστε και οι φρουροί του Δία ήταν φοβεροί. Μπαίνει όμως κρυφά στο κοινό οίκημα της Αθηνάς και του Ηφαίστου, όπου εκείνοι ασκούσαν μαζί την τέχνη τους, και, αφού έκλεψε την τέχνη της φωτιάς που ανήκε στον Ήφαιστο και την άλλη τέχνη που ανήκε στην Αθηνά, τις δίνει στον άνθρωπο.

Και από αυτό εξασφαλίζεται στον άνθρωπο η ευκολία στη ζωή, ενώ τον Προμηθέα, εξαιτίας του Επιμηθέα, τον κατεδίωξε αργότερα δικαστικά, όπως λέγεται, κατηγορία για κλοπή.

Η δομή της αφήγησης 🔍

Η διπλή ἀπορία

Πρόσεξε ένα λεπτό αφηγηματικό εύρημα: η λέξη ἀπορία εμφανίζεται δύο φορές, μία για κάθε αδελφό. Ο Επιμηθέας ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο — απορεί τι να κάνει με τον άνθρωπο. Ο Προμηθέας ἀπορίᾳ σχόμενος — απορεί ποια σωτηρία να βρει. Η διαφορά όμως είναι καθοριστική: η απορία του Επιμηθέα είναι αδιέξοδο, η απορία του Προμηθέα γίνεται αφετηρία δράσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι το κείμενο κλείνει με τη λέξη εὐπορία — το ακριβώς αντίθετο της απορίας. Η αφήγηση διαγράφει έτσι μια πορεία από την ἀπορία στην εὐπορία, από την αμηχανία στην αφθονία των μέσων.

Η κατάσταση του ανθρώπου

Η περιγραφή του πρώτου ανθρώπου γίνεται με τέσσερα επίθετα, όλα στερητικά ή αρνητικά:

• γυμνόν — χωρίς τρίχωμα ή δέρμα να τον προστατεύει από το κρύο.
• ἀνυπόδητον — χωρίς οπλές ή σκληρά πέλματα.
• ἄστρωτον — χωρίς φυσική στρωμνή για να κοιμηθεί.
• ἄοπλον — χωρίς νύχια, κέρατα, δόντια για άμυνα.

Η αντίθεση με τα υπόλοιπα ζώα, που τα βλέπει ο Προμηθέας ἐμμελῶς εφοδιασμένα «με όλα», είναι απόλυτη. Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που έρχεται στον κόσμο χωρίς φυσικό εξοπλισμό.

Γιατί η φωτιά μαζί με τη σοφία;

Το κείμενο δίνει τον λόγο ρητά, μέσα σε παρένθεση: ήταν ἀμήχανον η ἔντεχνος σοφία να αποκτηθεί ή να γίνει χρήσιμη σε κάποιον χωρίς φωτιά. Η φωτιά δεν είναι απλώς ένα ακόμη δώρο· είναι η αναγκαία προϋπόθεση για να ενεργοποιηθεί κάθε τεχνική γνώση. Χωρίς φωτιά δεν λιώνεις μέταλλα, δεν ψήνεις πηλό, δεν μαγειρεύεις, δεν φωτίζεσαι. Η γνώση θα έμενε νεκρό γράμμα.

Γι' αυτό και οι δύο θεοί από τους οποίους γίνεται η κλοπή δεν επιλέγονται τυχαία:

Το κρίσιμο όριο: τι λείπει ακόμη 🏛️

Εδώ βρίσκεται η φιλοσοφική καρδιά της ενότητας. Ο άνθρωπος απέκτησε τὴν περὶ τὸν βίον σοφίαν — τη σοφία που εξασφαλίζει τη βιολογική επιβίωση. Δεν απέκτησε όμως τὴν πολιτικήν, γιατί εκείνη βρισκόταν παρὰ τῷ Διί.

Ο ενδιάμεσος αυτός σταθμός εξυπηρετεί την επιχειρηματολογία του Πρωταγόρα. Ο σοφιστής χρειάζεται να δείξει ότι υπάρχει ένα στάδιο όπου ο άνθρωπος έχει τεχνικές γνώσεις αλλά δεν μπορεί ακόμη να συγκροτήσει πόλεις. Έτσι θα αποδείξει ότι η πολιτική αρετή είναι κάτι διαφορετικό από τις τέχνες — και ταυτόχρονα κάτι που το κατέχουν όλοι οι άνθρωποι.

Ερμηνευτικά σχόλια 💡

ἔντεχνον σοφίαν: Το επίθετο ἔντεχνος σημαίνει «ο μέσα στα όρια της τέχνης», ο έμπειρος, ο επιδέξιος. Η ἔντεχνος σοφία είναι λοιπόν η σοφία που εμπεριέχει την τέχνη, η σοφία που συμπορεύεται με την τέχνη. Αρχικά η έννοια της σοφίας έχει κυρίως να κάνει με τη δεξιότητα και την εμπειρία σε κάποια τέχνη: την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική, τη μεταλλουργία, την ιατρική και τα όμοια. Ο προσδιορισμός ἔντεχνος επιτρέπει εδώ στον Πρωταγόρα να διευκρινίσει ότι αυτού του είδους τη σοφία εννοεί — και όχι εκείνη που συνδέουμε με τη γνώση των επιστημών και τη φιλοσοφία. Η διάκριση είναι ουσιώδης: ο άνθρωπος δεν παίρνει από τον Προμηθέα θεωρητική γνώση, αλλά πρακτική ικανότητα κατασκευής.

δίκη: Η λέξη έχει εξαιρετικά πλούσιο σημασιολογικό φάσμα, και αξίζει να το προσέξεις γιατί θα επανέλθει καθοριστικά στη συνέχεια του μύθου: α) το ορθό, το δίκαιο, η συνήθεια που πηγάζει από την ορθή χρήση των πραγμάτων, το έθιμο· β) η καλή συνήθεια, η τάξη, η αρμονία, το δίκαιο· γ) η κρίση, η γνώμη, η απόφαση· δ) κάθε ενέργεια που αποσκοπεί στη διατήρηση και απονομή του νόμου· ε) η δικαστική διαδικασία, η εκδίκαση μιας υπόθεσης· στ) η δικαστική απόφαση, η τιμωρία, το πρόστιμο.

Στη φράση κλοπῆς δίκη μετῆλθεν η λέξη έχει τη νομική της σημασία — τη δικαστική δίωξη. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι η ίδια λέξη, με την ηθική της σημασία (δικαιοσύνη), θα εμφανιστεί λίγο αργότερα ως το ένα από τα δύο δώρα του Δία στους ανθρώπους. Ο μύθος παίζει έτσι με τις δύο όψεις της ίδιας έννοιας.

δι' Ἐπιμηθέα: Η φράση κλείνει τον κύκλο της ευθύνης. Ο Προμηθέας τιμωρείται όχι για δικό του σφάλμα, αλλά εξαιτίας της απερισκεψίας του αδελφού του. Η προνοητικότητα πληρώνει το τίμημα της απρονοησίας — μια πικρή ειρωνεία που ο Πρωταγόρας προσπερνά γρήγορα («όπως λέγεται»), γιατί τον ενδιαφέρει η συνέχεια της ανθρώπινης ιστορίας και όχι το πάθος του Τιτάνα.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Επιμηθέας εξάντλησε τις ιδιότητες στα άλογα ζώα και άφησε τον άνθρωπο ἀκόσμητον.
• Ο άνθρωπος περιγράφεται με τέσσερα στερητικά επίθετα: γυμνός, ἀνυπόδητος, ἄστρωτος, ἄοπλος — το μοναδικό ον χωρίς φυσικό εξοπλισμό.
• Η αφήγηση κινείται από την ἀπορία (και των δύο αδελφών) στην εὐπορία του ανθρώπινου βίου.
• Ο Προμηθέας κλέβει την ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί από τον Ήφαιστο και την Αθηνά· η φωτιά είναι απαραίτητη, γιατί χωρίς αυτήν η τεχνική γνώση θα ήταν άχρηστη.
• Ο άνθρωπος αποκτά τη σοφία περὶ τὸν βίον (επιβίωση), όχι όμως την πολιτικὴν τέχνην, που φυλάσσεται στην ακρόπολη του Δία.
• Η διάκριση τεχνικής γνώσης και πολιτικής αρετής είναι το φιλοσοφικό κέντρο της ενότητας και προετοιμάζει την επόμενη φάση του μύθου.
• Η ἔντεχνος σοφία είναι πρακτική δεξιότητα κατασκευής, όχι θεωρητική ή φιλοσοφική γνώση.
• Ο Προμηθέας διώκεται για κλοπή δι' Ἐπιμηθέα — πληρώνει το τίμημα του λάθους του αδελφού του.