Ενότητα 2η (320d-321b5): Η αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου 🌍
Το θέμα της ενότητας
Ο Πρωταγόρας κρατά την υπόσχεσή του και ξεκινά τον μύθο. Και αρχίζει από την απαρχή των πάντων: από τη στιγμή που οι θεοί υπήρχαν ήδη, αλλά τα θνητά όντα δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί. Στην ενότητα αυτή παρακολουθούμε τη δημιουργία των ζώων και τη διανομή των ιδιοτήτων — μια διανομή που την αναλαμβάνει ο Επιμηθέας και που, όπως θα δούμε στη συνέχεια, θα αποδειχθεί μοιραία για τον άνθρωπο.
Ο μύθος δεν είναι εδώ διακοσμητικός. Ο σοφιστής τον χρησιμοποιεί ως αποδεικτικό εργαλείο: θέλει να δείξει ότι η πολιτική αρετή είναι κοινό κτήμα όλων των ανθρώπων και άρα διδακτή. Πριν όμως φτάσει εκεί, πρέπει να στήσει το σκηνικό — τον φυσικό κόσμο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος θα βρεθεί ξαφνικά γυμνός και ανυπεράσπιστος.
Στην αρχαιοελληνική μυθολογική σκέψη δεν υπάρχει αφήγηση για τη δημιουργία του κόσμου από το μηδέν, όπως στην εβραιοχριστιανική Γένεση. Υπάρχει μόνο θεογονία, δηλαδή γένεση των θεών. Ο μύθος του Πρωταγόρα ξεκινά ακριβώς εκεί που σταματά η θεογονία: οι θεοί υπάρχουν ήδη, και τώρα έρχεται η σειρά των θνητών.
Το αρχαίο κείμενο 📜
Ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως, τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται. Ἐπειδὴ δ' ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ Ἐπιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει. Προμηθέα δὲ παραιτεῖται Ἐπιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι, "Νείμαντος δέ μου," ἔφη, "ἐπίσκεψαι·" καὶ οὕτω πείσας νέμει. Νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν, τοὺς δ' ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει· τοὺς δὲ ὥπλιζε, τοῖς δ' ἄοπλον διδοὺς φύσιν ἄλλην τιν' αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν. Ἃ μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν, πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν· ἃ δὲ ηὖξε μεγέθει, τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν· καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν. Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη· ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἐπήρκεσε, πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο ἀμφιεννὺς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν, ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα, καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ· καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς, τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δέρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις. Τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζεν, τοῖς μὲν ἐκ γῆς βοτάνην, ἄλλοις δὲ δένδρων καρπούς, τοῖς δὲ ῥίζας· ἔστι δ' οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφὴν ζῴων ἄλλων βοράν· καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν προσῆψε, τοῖς δ' ἀναλισκομένοις ὑπὸ τούτων πολυγονίαν, σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.
Μετάφραση 🗣️
Υπήρχε κάποτε καιρός που υπήρχαν μεν οι θεοί, δεν υπήρχαν όμως τα θνητά γένη. Κι όταν ήρθε και γι' αυτά ο χρόνος που η μοίρα είχε ορίσει για τη γέννησή τους, τα πλάθουν οι θεοί στο εσωτερικό της γης, ανακατεύοντας χώμα και φωτιά και όσα στοιχεία αναμιγνύονται με τη φωτιά και το χώμα.
Κι όταν επρόκειτο να τα βγάλουν στο φως, έδωσαν εντολή στον Προμηθέα και στον Επιμηθέα να τα εφοδιάσουν και να μοιράσουν στο καθένα τις ιδιότητες που του ταιριάζουν. Ο Επιμηθέας όμως ζητά από τον Προμηθέα ως χάρη να κάνει ο ίδιος τη διανομή: «Κι όταν εγώ τελειώσω τη μοιρασιά», του είπε, «έλα να την επιθεωρήσεις». Αφού λοιπόν τον έπεισε, αρχίζει να μοιράζει.
Μοιράζοντας, σε άλλα έδινε δύναμη χωρίς ταχύτητα, ενώ τα πιο αδύναμα τα εφοδίαζε με ταχύτητα. Άλλα τα όπλιζε, και σε όσα έδινε φύση άοπλη επινοούσε γι' αυτά κάποια άλλη ικανότητα για τη σωτηρία τους. Όσα δηλαδή τα έκανε μικρόσωμα, τους έδινε φτερά για να ξεφεύγουν πετώντας ή κατοικία μέσα στη γη· κι όσα τα αύξησε σε μέγεθος, με αυτό ακριβώς τα έσωζε. Έτσι μοίραζε και τα υπόλοιπα, φροντίζοντας πάντα να ισορροπεί τα πλεονεκτήματα.
Και όλα αυτά τα επινοούσε παίρνοντας τις προφυλάξεις του, μήπως εξαφανιστεί κάποιο γένος. Κι αφού τους εξασφάλισε επαρκείς τρόπους να ξεφεύγουν από την αλληλοεξόντωση, επινοούσε προστασία απέναντι στις καιρικές μεταβολές που στέλνει ο Δίας: τα έντυνε με πυκνά τριχώματα και γερά δέρματα, ικανά να αντιμετωπίζουν το κρύο, αλλά και τον καύσωνα — και ταυτόχρονα τέτοια ώστε, όταν πηγαίνουν να κοιμηθούν, τα ίδια αυτά να τους χρησιμεύουν ως στρώμα δικό τους και φυσικό, βγαλμένο από το ίδιο τους το σώμα. Και τους έβαλε στα πόδια, άλλων μεν οπλές, άλλων δε δέρματα γερά και χωρίς αίμα.
Ύστερα από αυτά φρόντισε να εξασφαλίσει στο καθένα διαφορετική τροφή: σε άλλα το χορτάρι της γης, σε άλλα τους καρπούς των δέντρων, σε άλλα τις ρίζες. Και σε ορισμένα επέτρεψε να τρέφονται με τη σάρκα άλλων ζώων. Σε αυτά έδωσε μικρή γονιμότητα, ενώ σε εκείνα που κατασπαράσσονται από αυτά έδωσε μεγάλη γονιμότητα, εξασφαλίζοντας έτσι τη σωτηρία του είδους τους.
Η δομή της αφήγησης 🔍
Ο μύθος προχωρεί σε καθαρά διακριτά στάδια, το καθένα με τη δική του λειτουργία:
| Στάδιο | Τι συμβαίνει | Σημασία |
|---|---|---|
| 1. Ο χρόνος | Υπάρχουν οι θεοί, όχι όμως τα θνητά γένη | Ορίζεται η αφετηρία: μετά τη θεογονία, πριν τη ζωή |
| 2. Η πλάση | Οι θεοί πλάθουν τα όντα γῆς ἔνδον, από χώμα και φωτιά | Η δημιουργία γίνεται στα σπλάχνα της γης, στο σκοτάδι |
| 3. Η ανάθεση | Ο Δίας προστάζει τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να κοσμήσουν και να μοιράσουν | Η διανομή ανατίθεται στους δύο Τιτάνες |
| 4. Το λάθος | Ο Επιμηθέας ζητά να μοιράσει μόνος του | Εδώ κρύβεται ήδη ο σπόρος της καταστροφής |
| 5. Η διανομή | Δίνονται δυνάμεις, προστασία, τροφή, γονιμότητα | Η φύση οργανώνεται ως ισορροπημένο σύστημα |
Η αρχή της ισορροπίας
Το κλειδί για την κατανόηση της διανομής βρίσκεται σε μία λέξη: ἐπανισῶν. Ο Επιμηθέας δεν μοιράζει τυχαία· μοιράζει με αντισταθμιστική λογική. Κάθε πλεονέκτημα εξισορροπείται από ένα μειονέκτημα, και κάθε αδυναμία αντισταθμίζεται από μια άλλη ικανότητα:
- Δύναμη χωρίς ταχύτητα ↔ ταχύτητα για τα ασθενέστερα.
- Όπλα (κέρατα, νύχια, δόντια) ↔ για τα άοπλα, άλλη ικανότητα σωτηρίας.
- Μικρό μέγεθος ↔ φτερά για πέταγμα ή υπόγεια κατοικία.
- Μεγάλο μέγεθος ↔ το ίδιο το μέγεθος λειτουργεί ως προστασία.
- Μικρή γονιμότητα για τα σαρκοβόρα ↔ μεγάλη γονιμότητα για τα θηράματα.
Το τελευταίο ζεύγος είναι το πιο εντυπωσιακό, γιατί δείχνει ότι η ισορροπία δεν αφορά μόνο το άτομο αλλά ολόκληρο το είδος. Η φύση σχεδιάζεται ως ένα κλειστό, αυτορρυθμιζόμενο σύστημα όπου κανένα γένος δεν εξαφανίζεται.
Η ιδέα ότι τα σαρκοβόρα γεννούν λίγα ενώ τα θηράματά τους γεννούν πολλά, ώστε να μη διαταραχθεί η ισορροπία, είναι μια αξιοσημείωτη διαίσθηση για τον 5ο αιώνα π.Χ. Ο Πρωταγόρας περιγράφει ουσιαστικά αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε οικολογική ισορροπία ή τροφική αλυσίδα.
Η τριπλή μέριμνα
Παρατήρησε ότι ο Επιμηθέας φροντίζει διαδοχικά για τρεις απειλές — και σε καθεμιά αντιστοιχεί μια λύση:
| Απειλή | Λύση |
|---|---|
| Η αλληλοφθορία (τα ζώα να αλληλοεξοντωθούν) | Τρόποι διαφυγής: ταχύτητα, όπλα, φτερά, καταφύγια |
| Οι ἐκ Διὸς ὧραι (οι καιρικές μεταβολές) | Τριχώματα και δέρματα, που χρησιμεύουν και ως στρωμνή |
| Η τροφή | Χορτάρι, καρποί, ρίζες, σάρκα άλλων ζώων |
Η φροντίδα είναι ολοκληρωμένη — και ακριβώς γι' αυτό η παράλειψη που θα αποκαλυφθεί στην επόμενη ενότητα θα φανεί τόσο δραματική.
Τα πρόσωπα του μύθου 🎭
Τα δύο αδέλφια δεν επιλέγονται τυχαία· τα ίδια τους τα ονόματα είναι ήδη ερμηνεία.
- Προμηθεύς: αυτός που σκέφτεται πρὶν (προ-μανθάνω, προ-νοώ) — ο προνοητικός.
- Ἐπιμηθεύς: αυτός που σκέφτεται ἐπί, δηλαδή μετά — αυτός που καταλαβαίνει όταν είναι πια αργά.
Το κρίσιμο σφάλμα δεν είναι μόνο η διανομή αυτή καθεαυτήν, αλλά η παράκαμψη του ελέγχου. Ο θεϊκός στόχος ήταν να μοιράσουν και οι δύο μαζί. Ο Επιμηθέας παρακαλεί να μοιράσει μόνος και υπόσχεται ότι ο Προμηθέας θα επιθεωρήσει το αποτέλεσμα (ἐπίσκεψαι) — αλλά ο έλεγχος γίνεται μόνο αφού έχει εξαντληθεί το απόθεμα των ιδιοτήτων. Το κείμενο σημειώνει διακριτικά ότι τον «έπεισε» (πείσας): η καταστροφή του ανθρώπινου γένους ξεκινά από μια πειστική παράκληση.
Ερμηνευτικά σχόλια 💡
χρόνος: Ο Πρωταγόρας εννοεί την αρχή του χρόνου, την αρχή της δημιουργίας — το σημείο εκείνο που ακολουθεί τη θεογονία, δηλαδή τη γένεση των θεών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αρχαιοελληνική μυθολογική σκέψη υπάρχει μόνο θεογονία και όχι κοσμογονία, όπως σε άλλες μυθολογίες ή στην εβραιοχριστιανική Γένεση. Αντίθετα από τον Ησίοδο, που στη Θεογονία του αναφέρει, μετά τη δημιουργία των θεών, την ύπαρξη των ανθρώπων χωρίς να εξηγεί πώς πλάστηκαν και από ποιον, ο Πρωταγόρας μεταφέρει το κέντρο του ενδιαφέροντος στον άνθρωπο. Στον μύθο του παρακολουθούμε τη διαδικασία με την οποία τα μεν ζώα «διαμορφώθηκαν», απέκτησαν δηλαδή το καθένα τις δικές του ιδιότητες, ο δε άνθρωπος απέκτησε τα χαρακτηριστικά εκείνα, τις αρετές, που συνιστούν τελικά την ανθρώπινη ουσία του.
θνητὰ γένη: Τα θνητά πλάσματα, δηλαδή τα διάφορα είδη ζώων. Η αντίθεση με τους αθάνατους θεούς είναι το πρώτο πράγμα που εγκαθιδρύει ο μύθος.
ἐκ γῆς καὶ πυρός: Η γη, η φωτιά, το νερό και ο αέρας θεωρούνταν τα τέσσερα στοιχεία από τα οποία δημιουργήθηκε το σύμπαν. Ο Πρωταγόρας αναφέρει ρητά τα δύο και υπονοεί τα υπόλοιπα με τη φράση τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται. Η επιλογή δεν είναι μυθολογική αλλά φυσιοκρατική: ο σοφιστής ντύνει με μυθικό μανδύα μια αντίληψη που προέρχεται από τη φυσική φιλοσοφία των Προσωκρατικών.
ὥρα: Η λέξη παράγεται από την ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα από την οποία προέρχεται στα αγγλικά η λέξη year, το έτος. Σημαίνει: α) ορισμένο χρόνο, χρονική περίοδο που ορίζεται από τους φυσικούς νόμους — περίοδο του έτους, του μήνα, της ημέρας· β) εποχή του έτους. Οι αρχαίοι Έλληνες διέκριναν τρεις εποχές: το ἔαρ (άνοιξη), το θέρος (καλοκαίρι) και τον χειμῶνα, ενώ την ὀπώραν (φθινόπωρο) τη θεωρούσαν μάλλον ως ακμή του καλοκαιριού. Δηλώνει επίσης την ακμή του έτους ή μέρος της ημέρας και του ημερονυκτίου. Επειδή η λέξη χρησιμοποιούνταν ιδιαίτερα για την καλύτερη εποχή του χρόνου, κατέληξε να σημαίνει, όπως και η λέξη καιρός, την κατάλληλη ώρα, τη σωστή στιγμή — ακόμη και την καλή στιγμή της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή τη νεότητα.
Στη μυθολογία, οι Ώρες, κόρες του Δία και της Θέμιδος, ήταν τρεις: η Ευνομία, η Δίκη και η Ειρήνη. Προστάτευαν τις εποχές του έτους και τους καρπούς κάθε εποχής και θεωρούνταν αιτίες της ωριμότητας και της τελειότητας όλων των φυσικών πραγμάτων, κυρίως δε της ακμής και της ομορφιάς του ίδιου του ανθρώπου. Η φράση πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας συνδέει έτσι τις καιρικές μεταβολές με τη θεϊκή τάξη του κόσμου.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Ο μύθος ξεκινά από το σημείο όπου υπάρχουν οι θεοί αλλά όχι τα θνητά γένη — δηλαδή μετά τη θεογονία.
- Τα όντα πλάθονται στο εσωτερικό της γης από χώμα και φωτιά, μια σύλληψη που παραπέμπει στη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων.
- Ο Δίας αναθέτει τη διανομή των ιδιοτήτων και στους δύο Τιτάνες· ο Επιμηθέας ζητά να τη διεκπεραιώσει μόνος του, με τον Προμηθέα να ελέγχει εκ των υστέρων.
- Η διανομή γίνεται με αρχή της ισορροπίας (ἐπανισῶν): κάθε πλεονέκτημα αντισταθμίζεται από ένα μειονέκτημα.
- Ο Επιμηθέας φροντίζει διαδοχικά για τρεις απειλές: την αλληλοφθορία, τις καιρικές μεταβολές και την τροφή.
- Η αναλογία ολιγογονίας-πολυγονίας εξασφαλίζει την επιβίωση όχι του ατόμου αλλά του είδους — μια πρώιμη σύλληψη της οικολογικής ισορροπίας.
- Τα ονόματα των δύο Τιτάνων είναι σημασιολογικά φορτισμένα: Προμηθεύς = ο προνοητικός, Ἐπιμηθεύς = αυτός που σκέφτεται εκ των υστέρων.
- Στην ενότητα αυτή ο άνθρωπος απουσιάζει ακόμη από την αφήγηση — και ακριβώς αυτή η απουσία θα αποδειχθεί το δραματικό κέντρο του μύθου.