Ε. Ο Πλάτων 📜
Ο βίος του
Ο Πλάτωνας γεννήθηκε το 428/9 π.Χ., από αριστοκράτες Αθηναίους γονείς.
Η οικογένεια
- Πατέρας: ο Αρίστωνας, γιος του Αριστοκλή. Παρ' ότι δεν ξέρουμε πολλά για την οικογένεια του πατέρα του, και μόνο τα ονόματα του πατέρα και του παππού δείχνουν ότι το γένος τους ήταν αριστοκρατικό.
- Μητέρα: η Περικτιόνη, από παλιά αρχοντική γενιά που έφτανε μέχρι τον Σόλωνα.
Θείος της Περικτιόνης ήταν ο Κριτίας, διανοούμενος που συνδέθηκε στενά με το σοφιστικό κίνημα και κυρίως με το ολιγαρχικό πραξικόπημα των Τριάκοντα Τυράννων, των οποίων ήταν ηγετική μορφή. Αδελφός της Περικτιόνης ήταν ο Χαρμίδης, που επίσης συνεργάστηκε με τους Τριάκοντα και ο οποίος, στα νιάτα του, είχε συνδεθεί με τον Σωκράτη.
Αυτή η οικογενειακή εμπλοκή θα σημαδέψει καθοριστικά τη ζωή του Πλάτωνα.
Σημαντικότερη πηγή πληροφοριών για τη ζωή του Πλάτωνα είναι ένα κείμενο του ίδιου: η 7η Επιστολή του, ένα γράμμα προς τους Συρακούσιους φίλους του, που αποτελεί ένα είδος αυτοβιογραφίας.
Παιδεία και πρώτα βήματα
Ο Πλάτωνας έλαβε την επιμελημένη μουσική και γυμναστική παιδεία των αριστοκρατικών γόνων της Αθήνας. Νέος ασχολήθηκε με την τραγική ποίηση — έκαψε όμως τα πρωτόλειά του όταν γνώρισε τον Σωκράτη και δεν ξαναασχολήθηκε με την ποίηση. Το λογοτεχνικό του ταλέντο πάντως είναι φανερό σε κάθε αναγνώστη των διαλόγων του.
Η απομάκρυνση από την πολιτική
Από πολύ νέος ενδιαφέρθηκε για την πολιτική. Δύο γεγονότα όμως τον αηδίασαν και τον απομάκρυναν οριστικά από κάθε φιλοδοξία συμμετοχής στα κοινά της Αθήνας:
- Η θλιβερή ανάμειξη μελών της οικογένειάς του στην υπόθεση των Τριάκοντα.
- Η επίσης θλιβερή απόπειρα της αποκατεστημένης δημοκρατίας να εκδικηθεί τους ολιγαρχικούς καταδικάζοντας τον Σωκράτη.
Πρόσεξε τη συμμετρία: η ολιγαρχία τον απογοήτευσε μέσα από τους δικούς του συγγενείς, και η δημοκρατία μέσα από τη δίκη του δασκάλου του. Αυτή η διπλή απογοήτευση εξηγεί γιατί ο Πλάτωνας θα αναζητήσει σε όλη του τη ζωή ένα ιδανικό πολίτευμα, πέρα από τα υπάρχοντα.
Μετά τον θάνατο του Σωκράτη, ο Πλάτωνας κατέφυγε — μαζί με άλλους του σωκρατικού κύκλου — στα Μέγαρα, στον φιλόσοφο Ευκλείδη. Πρέπει επίσης να υπηρέτησε δύο φορές ως στρατιώτης στη διάρκεια του Κορινθιακού πολέμου, στη διετία 395-394 π.Χ. Οι πρώιμοι διάλογοί του γράφτηκαν κατά την πρώτη δεκαετία μετά τον θάνατο του Σωκράτη.
Τα ταξίδια και η σικελική εμπειρία ⛵
Στα χρόνια 398-390, ο Πλάτωνας ταξιδεύει στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία.
Πολύ μεταγενέστερες πληροφορίες, της εποχής του Κικέρωνα, μιλούν για επίσκεψη του Πλάτωνα στην Αίγυπτο και την Κυρήνη. Το πιθανότερο είναι πως πρόκειται για θρύλους, που δημιουργήθηκαν εξαιτίας κάποιων αναφορών του ίδιου του Πλάτωνα στη σοφία της Αιγύπτου και, κυρίως, εξαιτίας του μυστηρίου που περιέβαλλε ήδη από τότε τα περίφημα αιγυπτιακά ιερατεία και τις απόκρυφες γνώσεις τους.
Το πρώτο ταξίδι (398-390): γνωριμίες και καταστροφή
Το ταξίδι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό:
- Για την πνευματική του εξέλιξη: ήρθε σε επαφή με τον Πυθαγορισμό και τον εξέχοντα εκπρόσωπό του, τον Αρχύτα τον Ταραντίνο.
- Για την πολιτική του περιπέτεια: γνώρισε τον Διονύσιο τον Α', τύραννο των Συρακουσών (405-367), και τον γαμπρό του, τον Δίωνα.
Οι συνέπειες αυτής της σχέσης ήταν σοβαρότατες, σχεδόν δραματικές. Με παρότρυνση του Δίωνα, ο νεαρός τύραννος — που είχε ήδη απαλλάξει τον σικελικό ελληνισμό από την απειλή των Καρχηδονίων — ήθελε να στραφεί προς τη φιλοσοφία και να διδαχθεί από τον Πλάτωνα την πολιτική αρετή και σοφία.
Ο Πλάτωνας, μάλλον αφελώς, πίστεψε στις προθέσεις του τυράννου. Η πρώτη αυτή επαφή έληξε άδοξα: ο φιλόσοφος εκδιώχθηκε κακήν κακώς και κινδύνεψε μάλιστα να πουληθεί ως δούλος στην Αίγινα, όπου — παρά την εμπόλεμη κατάσταση του νησιού με την Αθήνα — τον έστειλε ο Διονύσιος.
Το δεύτερο ταξίδι (366): ο «φιλόσοφος βασιλεύς»
Παρά τις αρχικές κακοτυχίες, η φιλία του Πλάτωνα με τον Δίωνα τον ενέπλεξε για αρκετά χρόνια σε μια υπόθεση με σοβαρούς κινδύνους και ακόμα σοβαρότερες απογοητεύσεις.
Στα 367 ο Διονύσιος ο Β' διαδέχθηκε τον πατέρα του, και ο Δίωνας πίεσε τον Πλάτωνα να επιστρέψει στις Συρακούσες, πείθοντάς τον ότι ο νέος τύραννος ήταν ακόμη πιο πρόθυμος να δεχθεί τα φιλοσοφικά διδάγματα.
Ο φιλόσοφος, που είχε απογοητευθεί από τα πολιτικά πράγματα της Αθήνας αλλά δεν είχε πάψει να μελετά την πολιτική θεωρία, πίστεψε πως θα μπορούσε να μεταμορφώσει τον Διονύσιο σε φιλόσοφο βασιλέα — σαν τους ιδανικούς κυβερνήτες που περιγράφει στην Πολιτεία του.
Επέστρεψε λοιπόν στις Συρακούσες το 366, για να βρεθεί τελικά «όμηρος» των πολιτικών συγκρούσεων Δίωνα και Διονυσίου.
Το τρίτο ταξίδι (361)
Παρ' ότι με δυσκολίες κατάφερε και πάλι να φύγει, επέστρεψε τρίτη φορά στη Σικελία το 361. Το ταξίδι αυτό έληξε με τη θλιβερή εμπλοκή διάφορων Ακαδημεικών στην εμφύλια διαμάχη που ξέσπασε μεταξύ Δίωνα και Διονυσίου και στα συνεχή πραξικοπήματα που ακολούθησαν.
| Ταξίδι | Χρονολογία | Έκβαση |
|---|---|---|
| 1ο | 398-390 | Γνωριμία με Πυθαγορισμό και Δίωνα· εκδίωξη, κίνδυνος να πουληθεί δούλος |
| 2ο | 366 | Απόπειρα διαπαιδαγώγησης του Διονυσίου Β'· «όμηρος» των συγκρούσεων |
| 3ο | 361 | Εμπλοκή Ακαδημεικών στον εμφύλιο· πραξικοπήματα |
Η ίδρυση της Ακαδημίας 🏛️
Μετά την επιστροφή του στην Αθήνα από το πρώτο ταξίδι στη Σικελία, ο Πλάτωνας ίδρυσε τη σχολή του, την Ακαδημία, σε μια τοποθεσία της Αττικής γύρω στο ενάμισι χιλιόμετρο από το Δίπυλο.
Η περίφημη αυτή σχολή θα λειτουργήσει για εννέα αιώνες, μέχρι το 529 μ.Χ., όταν την έκλεισε ο Ιουστινιανός — να σημειωθεί πάντως ότι τότε η σχολή βρισκόταν σε πλήρη παρακμή.
Από πού το όνομα; Η σχολή λειτουργούσε σε ένα κτήμα κοντά στο πολύ παλαιότερο γυμναστήριο που ονομαζόταν, όπως και όλη η περιοχή, Ἀκαδήμεια, από τον προστάτη ήρωά του, τον Ακάδημο ή Εκάδημο. Έτσι και η σχολή πήρε το ίδιο όνομα. Ανασκαφές που έγιναν το 1930 αποκάλυψαν το αρχαίο γυμναστήριο.
Τι διδάσκονταν; Τα μαθήματα πρέπει σε μεγάλο βαθμό να ήταν παρόμοια με αυτά που ο Πλάτωνας ορίζει στην Πολιτεία ως ιδανική παιδεία των φυλάκων, της ανώτερης τάξης που ασκεί την εξουσία. Μεγάλη σημασία είχαν πάντως τα μαθηματικά, που θεωρούνταν απαραίτητη προετοιμασία για τη διδασκαλία της διαλεκτικής.
Σύμφωνα με μια αρχαία παράδοση, στην είσοδο της Ακαδημίας συναντούσε κανείς αυτή την επιγραφή: «κανένας αγεωμέτρητος να μην μπαίνει». Δείχνει πόσο κεντρική θέση είχαν τα μαθηματικά στην πλατωνική παιδεία — δεν είναι διακόσμηση, είναι η προϋπόθεση για την αφηρημένη σκέψη.
Οι μαθητές του: μεταξύ άλλων ο Αριστοτέλης (που διαφώνησε μαζί του και ακολούθησε άλλη φιλοσοφική πορεία), ο ανιψιός και διάδοχός του Σπεύσιππος, ο Ξενοκράτης, ο Φίλιππος από τον Οπούντα, και άλλοι σημαντικοί φιλόσοφοι της ελληνιστικής εποχής.
Το έργο του 📚
Η αρχαία παράδοση διέσωσε σημαντικό αριθμό έργων που αποδίδονται στον Πλάτωνα — δεν είναι όμως όλα γνήσια. Πολλά κείμενα άλλων Ακαδημεικών φιλοσόφων σώθηκαν με το όνομα του ιδρυτή της Ακαδημίας. Έργο της σύγχρονης φιλολογίας είναι η οριστική διάκριση γνήσιων και νόθων έργων, καθώς και η χρονολόγησή τους.
α. Νεανικά έργα
| Έργο | Θέμα |
|---|---|
| Ἀπολογία Σωκράτους | Η απολογία του δασκάλου |
| Κρίτων | Για την υπακοή στους νόμους |
| Ἴων | Για τη συγκίνηση που προκαλεί η ποίηση |
| Λάχης | Για την ανδρεία |
| Χαρμίδης | Για τη σωφροσύνη |
| Λύσις | Για τη φιλία |
| Πρωταγόρας | Για τη δυνατότητα να διδαχθεί η αρετή |
| Εὐθύφρων | Για την ευσέβεια |
β. Έργα της ωριμότητας
| Έργο | Θέμα |
|---|---|
| Γοργίας | Κριτική της ρητορικής και περί πολιτικής |
| Εὐθύδημος | Κατά της σοφιστικής σκέψης |
| Ἱππίας ἐλάσσων | Για την κακία ως άγνοια του καλού |
| Ἱππίας μείζων | Ορισμός του ωραίου |
| Κρατύλος | Για τη φιλοσοφία της γλώσσας |
| Μένων | Για τη θεωρία της ανάμνησης της ψυχής |
| Μενέξενος | Περί πολιτείας· κύριο μέρος του ένας πλαστός επιτάφιος λόγος |
| Συμπόσιο | Για τον έρωτα ως κίνηση της ψυχής προς τις Ιδέες |
| Φαίδων | Για την αθανασία της ψυχής |
| Πολιτεία | Για τη δικαιοσύνη και την ιδεώδη πολιτεία |
γ. Έργα της τελευταίας φάσης
| Έργο | Θέμα |
|---|---|
| Θεαίτητος | Ορισμός της γνώσης |
| Παρμενίδης | Κριτική της παρμενίδειας θεωρίας περί του όντος |
| Σοφιστής | Κριτική των σοφιστικών θεωριών περί του όντος |
| Φαῖδρος | Για το ωραίο και τον έρωτα |
| Πολιτικός | Ορισμός του πολιτικού |
| Φίληβος | Για τη σχέση ηδονής και γνώσης ως σκοπών της ζωής |
| Τίμαιος | Κοσμολογία και φυσική φιλοσοφία |
| Κριτίας | Ατελείωτο έργο· περιέχει τον μύθο της χαμένης Ατλαντίδας, με την οποία υποτίθεται ήρθε σε σύγκρουση μια ιδανική αρχαία Αθήνα |
| Νόμοι | Η νομοθεσία μιας ιδανικής πολιτείας |
Σώζονται ακόμα: 13 Επιστολές (από τις οποίες μόνο η 7η θεωρείται γνήσια), 32 επιγράμματα και κάποια αποσπάσματα.
Όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Πλάτωνας, τα γραπτά κείμενά του δεν περιέχουν το σύνολο της διδασκαλίας του: ένα σημαντικό μέρος της ήταν προφορικό, μέσα στα πλαίσια της Ακαδημίας.
Η διαλογική μορφή των πλατωνικών έργων 💬
Όλα τα έργα του Πλάτωνα, εκτός από την Ἀπολογία και τις Επιστολές, είναι γραμμένα σε διαλογική μορφή.
- Βασικός συζητητής είναι κατά κανόνα ο μεγάλος δάσκαλος, ο Σωκράτης.
- Το κάθε έργο έχει ως τίτλο το όνομα του βασικού φιλοσοφικού «αντιπάλου» του Σωκράτη στη συζήτηση.
- Στο περιθώριο συμμετέχουν και άλλα πρόσωπα: μαθητές του Σωκράτη, διανοούμενοι ή γνωστοί Αθηναίοι της εποχής.
Γιατί διάλογος;
Είναι πολύ πιθανό η νεανική ενασχόληση του Πλάτωνα με την τραγωδία να εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη λογοτεχνική μορφή που επέλεξε. Ο ίδιος όμως δίνει και φιλοσοφική εξήγηση στην 7η Επιστολή:
- Τη σοφία μπορεί να την αναζητήσει κανείς μόνο μέσα από την προφορική συζήτηση και τη ζωντανή σχέση, τη φιλία, μεταξύ των συνδιαλεγομένων.
- Αντίθετα, τα γραπτά κείμενα — όπου, σαν σε μονόλογο, ο συγγραφέας εκθέτει τις θέσεις του σε έναν αναγνώστη ανίκανο να αντιδράσει, να ρωτήσει, να ελέγξει — έχουν μηδαμινή αξία.
Στον Φαῖδρο ο Πλάτωνας κάνει μια μοναδική επίθεση στον γραπτό λόγο, ισχυριζόμενος ότι η γραφή έχει εντελώς περιορισμένη αξία και ότι μόνο η προφορική μετάδοση της σοφίας μπορεί πραγματικά να γονιμοποιήσει την ψυχή του μαθητή. Ένα εντυπωσιακό παράδοξο: ο μεγαλύτερος πεζογράφος της φιλοσοφίας καταδικάζει τη γραφή!
Παρ' όλο λοιπόν που κατέφυγε τελικά στον γραπτό λόγο για να αποτυπώσει τις θέσεις του, προτίμησε τη μορφή του διαλόγου — γιατί αυτή του επέτρεπε να διατηρήσει τη διανοητική ευελιξία και την κριτική αμεσότητα της προφορικής συζήτησης.
Η πλατωνική διαλεκτική, η μέθοδος αναζήτησης της φιλοσοφικής αλήθειας μέσα από τη ζωντανή αντιπαράθεση και τον άμεσο έλεγχο κάθε άποψης, βρήκε στη διαλογική μορφή την ιδανική λογοτεχνική της έκφραση. Η μορφή δηλαδή δεν είναι διακόσμηση — είναι η ίδια η μέθοδος.
Η φιλοσοφία και το παίγνιον 🎲
Παρά τη σοβαρότητα των θεμάτων τους, οι πλατωνικοί διάλογοι διανθίζονται από:
- περιγραφές της καθημερινής ζωής, της αγοράς, των γυμνασίων και των συμποσίων,
- εύθυμες παρατηρήσεις ή πειράγματα μεταξύ των συνομιλητών.
Και πολύ συχνά, το τέλος τους δεν μας προσφέρει σαφή κατάληξη ή ξεκάθαρα συμπεράσματα πάνω στο ζήτημα που συζητήθηκε.
Στον Πρωταγόρα, όχι μόνο δεν κατορθώνει ο ένας συνομιλητής να πείσει τον άλλο, αλλά οι δύο βασικοί «αντίπαλοι» — ο Πρωταγόρας και ο Σωκράτης — καταλήγουν να υιοθετήσουν σχεδόν ο ένας την αρχική άποψη του άλλου και να αφήσουν τη συζήτηση με την υπόσχεση να την επιχειρήσουν ξανά κάποια άλλη φορά!
Απλό παιχνίδι ή κάτι βαθύτερο;
Το πράγμα αυτό φάνηκε παράξενο στους σύγχρονους μελετητές, και πολλοί ισχυρίστηκαν ότι οι διάλογοι αποτελούν απλώς ένα φιλοσοφικό παιχνίδι, ελαφρό και ανώδυνο — ενώ το πραγματικό φιλοσοφικό έργο του Πλάτωνα θα πρέπει να διατυπώθηκε στην προφορική διδασκαλία της Ακαδημίας.
Είναι αλήθεια πως πολύ συχνά μέσα στους διαλόγους, τόσο ο Σωκράτης όσο και άλλοι ομιλητές, χαρακτηρίζουν τη συζήτηση ως παιδιάν, ως παιχνίδι.
Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι για τον Πλάτωνα το παιχνίδι κατέχει σπουδαιότατη θέση στον κόσμο: έχει παιδευτική αξία, και τα μαθήματα θα έπρεπε, σε μια ιδανική κοινωνία, να έχουν τη μορφή παιχνιδιού.
Ίσως λοιπόν σε αυτό το παράδοξο να οφείλεται και το γεγονός ότι οι πλατωνικοί διάλογοι υιοθετούν τη μορφή διανοητικού παιχνιδιού: στο τέλος τους το συμπέρασμα δεν δίνεται με την πληκτική μορφή του «μαθήματος», αλλά μένει άρρητο, σχεδόν μετέωρο — για να το εξάγει μόνος του ο αναγνώστης.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Ο Πλάτωνας (428/9 π.Χ.) καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια· από τη μεριά της μητέρας του συνδεόταν με τον Κριτία και τον Χαρμίδη, ηγέτες των Τριάκοντα.
- Κύρια πηγή για τη ζωή του η 7η Επιστολή, η μόνη γνήσια από τις 13.
- Απομακρύνθηκε από την πολιτική λόγω διπλής απογοήτευσης: από την ολιγαρχία (οι συγγενείς του) και από τη δημοκρατία (η καταδίκη του Σωκράτη).
- Τρία ταξίδια στη Σικελία (398-390, 366, 361): επαφή με τον Πυθαγορισμό και τον Αρχύτα, αλλά και αποτυχημένες απόπειρες να μεταμορφώσει τον τύραννο σε φιλόσοφο βασιλέα.
- Ίδρυσε την Ακαδημία (όνομα από τον ήρωα Ακάδημο), που λειτούργησε ως το 529 μ.Χ. Κεντρική θέση είχαν τα μαθηματικά, ως προετοιμασία για τη διαλεκτική: «ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω».
- Το έργο του χωρίζεται σε νεανικά, της ωριμότητας και της τελευταίας φάσης — κορυφαία η Πολιτεία (δικαιοσύνη και ιδεώδης πολιτεία).
- Όλα τα έργα του, πλην της Ἀπολογίας και των Επιστολών, είναι διάλογοι με κύριο πρόσωπο τον Σωκράτη και τίτλο το όνομα του αντιπάλου του.
- Στον Φαῖδρο και στην 7η Επιστολή επιτίθεται στον γραπτό λόγο: μόνο ο ζωντανός διάλογος γονιμοποιεί την ψυχή. Ο διάλογος είναι η λύση του συμβιβασμού — διατηρεί την ευελιξία και τον έλεγχο της προφορικής συζήτησης.
- Οι διάλογοι συχνά δεν καταλήγουν σε συμπέρασμα και αυτοχαρακτηρίζονται παιδιά (παιχνίδι). Για τον Πλάτωνα όμως το παιχνίδι έχει παιδευτική αξία: το συμπέρασμα μένει άρρητο, για να το βγάλει μόνος του ο αναγνώστης.