Δ. Ο Σωκράτης 🏺

Σωκράτης Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν: ο βίος του

Ο Σωκράτης, γιος του λιθοξόου και ανδριαντοποιού Σωφρονίσκου και της μαίας Φαιναρέτης, από τον δήμο Αλωπεκής, γεννήθηκε το 470/469 π.Χ.

Στα νιάτα του ακολούθησε για κάποιο διάστημα το επάγγελμα του πατέρα του. Ο Παυσανίας ο Περιηγητής ισχυρίζεται μάλιστα ότι στην είσοδο της Ακρόπολης υπήρχε ένα άγαλμα των τριών Χαρίτων φτιαγμένο από τον Σωκράτη.

Ελάχιστα άλλα πράγματα γνωρίζουμε για τα παιδικά και νεανικά του χρόνια. Η παιδεία που έλαβε δεν πρέπει να ήταν διαφορετική από αυτή των παιδιών της μεσαίας τάξης των βιοτεχνών της Αθήνας: ανάγνωση και γραφή, εκμάθηση των ομηρικών επών, μουσική, γυμναστική.

Οι πρώτες φιλοσοφικές επαφές

Στον πλατωνικό διάλογο Φαίδων — που διαδραματίζεται μέσα στη φυλακή, την ώρα που ο Σωκράτης συζητά για τελευταία φορά με τους φίλους και μαθητές του λίγο πριν πιει το κώνειο — ο καταδικασμένος φιλόσοφος περιγράφει πώς, νέος ακόμα, άρχισε να παρακολουθεί τη διείσδυση των φιλοσοφικών θεωριών στην Αθήνα:

• ασχολήθηκε με τη φυσική φιλοσοφία και κυρίως με τη θεωρία του Αναξαγόρα για τον Νου,
• σχετίστηκε με τον Αρχέλαο, μαθητή του Αναξαγόρα,
• και, κατά τον Πλάτωνα, πρέπει πολύ νέος να είχε συναντήσει τον γηραιό τότε Παρμενίδη.

Οι πηγές μας για τον Σωκράτη 📖

Η ιδιωτική και η δημόσια ζωή του 🛡️

Ιδιωτικά: παντρεύτηκε την Ξανθίππη (μια ταλαιπωρημένη γυναίκα, την οποία οι μεταγενέστεροι συγγραφείς ανακήρυξαν σε πρότυπο της μέγαιρας που βασανίζει τον άντρα της) και έκανε τρεις γιους.

Στρατιωτικά: πήρε μέρος ως οπλίτης στις μάχες της Ποτίδαιας (431), του Δηλίου (424) και της Αμφίπολης (422). Αυτές ήταν άλλωστε και οι μοναδικές φορές που ο φιλόσοφος ταξίδεψε έξω από τα σύνορα της Αττικής, όπως λέει ο ίδιος στον πλατωνικό Κρίτωνα.

Δύο στιγμές πολιτικού θάρρους

1. Η δίκη των στρατηγών των Αργινουσών (406 π.Χ.)

Μετά την καταστροφή του αθηναϊκού στόλου στη ναυμαχία των Αργινουσών, ο Σωκράτης προήδρευε ως μέλος του σώματος των πρυτάνεων στη συνέλευση του εξοργισμένου δήμου. Ο λαός ήθελε να καταδικάσει σε θάνατο τους στρατηγούς, οι οποίοι — λόγω σφοδρής θαλασσοταραχής — δεν είχαν καταφέρει να περισυλλέξουν τα πτώματα των νεκρών και τους ναυαγούς.

Ως πρύτανης (και σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες ως ἐπιστάτης, δηλαδή πρόεδρος των πρυτάνεων) πολέμησε την πρόταση της θανατικής καταδίκης, την οποία θεώρησε άδικη και παράνομη. Η στάση του αυτή δεν ήταν ούτε εύκολη ούτε ακίνδυνη σε μια εποχή φανατισμού και ηττοπάθειας, όταν ο λαός της Αθήνας έψαχνε απελπισμένα για αποδιοπομπαίους τράγους.

2. Η υπόθεση του Λέοντα του Σαλαμίνιου

Με το ίδιο σθένος με το οποίο αντιτάχθηκε σε μια απόφαση της δημοκρατίας, ο Σωκράτης αντιστάθηκε και στην αυθαιρεσία των Τριάκοντα τυράννων. Καθώς οι Τριάκοντα προσπαθούσαν εκ συστήματος να κάνουν όσους περισσότερους Αθηναίους μπορούσαν συνενόχους στα εγκλήματά τους, διέταξαν τον Σωκράτη μαζί με άλλους τέσσερις πολίτες να συλλάβουν τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο, για να εκτελεστεί. Ο Σωκράτης αρνήθηκε κατηγορηματικά.

Ο άνθρωπος: ο Σιληνός της Αθήνας 🎭

Ξέρουμε αρκετά για τον τρόπο ζωής αυτού του παράξενου και προκλητικού ανθρώπου, που χωρίς να γράψει ποτέ μια αράδα σημάδεψε ανεξίτηλα τη σκέψη της ανθρωπότητας.

Ήταν άσχημος: με την πλακουτσή μύτη, τα γουρλωτά μάτια, τα παχιά χείλη και το πλατύ πρόσωπο, έμοιαζε — όπως λέει ο Αλκιβιάδης — με τον Σιληνό. Αλλά και τα λόγια του, πιο παράδοξου και αλλόκοτου ανθρώπου δεν υπήρξε, έμοιαζαν σαν λόγια Σιληνού από κάποιο σατυρικό δράμα.

Κι όμως, καταλήγει ο Αλκιβιάδης, «αν διεισδύσεις σ' αυτά, τότε θα καταλάβεις πως μόνο αυτά έχουν νόημα, πως είναι λόγια θεϊκά» (Συμπόσιο).

Ο χρησμός των Δελφών

Ότι τα λόγια του Σωκράτη είχαν κάτι το θεϊκό δεν το αναγνώρισε μόνο ο Αλκιβιάδης, ούτε μόνο οι νεαροί και φιλόδοξοι νέοι της Αθήνας που άφηναν τους δασκάλους τους και έτρεχαν πίσω του. Το αναγνώρισε και ο Απόλλων των Δελφών.

Ο Χαιρεφών, φίλος του Σωκράτη, πήγε στο μαντείο και ζήτησε από τον θεό να του υποδείξει τον σοφότερο άνθρωπο. Και ο Απόλλωνας απάντησε ότι ο Σωκράτης είναι ἁπάντων σοφώτατος.

Σοφότατος — ο άνθρωπος που διακήρυττε προκλητικά «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα»;

Ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα 🤔

Ας ακούσουμε τον ίδιο, από την πλατωνική Ἀπολογία:

«Εγώ όταν άκουσα τον χρησμό, έκανα αυτές τις σκέψεις: τι λέει άραγε ο θεός και τι εννοεί; Εγώ ξέρω ότι σοφός δεν είμαι, ούτε πολύ ούτε λίγο [...] ο θεός όμως δεν είναι δυνατόν να ψεύδεται. Πολύ καιρό απορούσα, κι ύστερα αποφάσισα να το ψάξω το πράγμα ως εξής: πλησίασα κάποιον από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, πιστεύοντας πως έτσι θα ελέγξω το μαντείο και θα απαντήσω στον χρησμό πως αυτός είναι σοφότερος από εμένα, ενώ εσύ είπες εμένα για πιο σοφό.

Ενώ λοιπόν τον εξέταζα με τις ερωτήσεις μου (δεν θα πω το όνομά του, πάντως ήταν ένας από τους πολιτικούς), μου φάνηκε έξαφνα, ω άνδρες Αθηναίοι, από τη συζήτησή μας, πως ο άνθρωπος αυτός φαινόταν σοφός στον κόσμο, και κυρίως στον ίδιο τον εαυτό του, αλλά σοφός δεν ήταν. Κι ύστερα προσπάθησα να του δείξω ότι, παρ' όλο που νόμιζε τον εαυτό του σοφό, σοφός δεν ήταν. Κι από αυτό, φυσικά, και τούτος με μίσησε και πολλοί άλλοι απ' όσους ήταν τότε μπροστά.

Κι εγώ, καθώς έφευγα, έλεγα μέσα μου: “από αυτόν τον άνθρωπο είμαι βέβαια σοφότερος. Γιατί κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτα καλό και σωστό, αυτός όμως νομίζει πως ξέρει κάτι χωρίς να ξέρει τίποτα, ενώ εγώ δεν γνωρίζω τίποτα, αλλά τουλάχιστον δεν νομίζω πως ξέρω κάτι”. [...] Έπειτα πήγα σε κάποιον άλλο από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, έφυγα όμως με την ίδια εντύπωση και απόκτησα το μίσος και αυτού και άλλων πολλών.»

Το απόσπασμα αυτό μας επιτρέπει να κατανοήσουμε δύο πράγματα ταυτόχρονα: τα αντιφατικά αισθήματα που ενέπνευσε ο Σωκράτης στους συγχρόνους του (με αποτέλεσμα τη θανατική καταδίκη του) και τη φιλοσοφική στάση του.

Η σωκρατική αμφισβήτηση ⚔️

Ο Σωκράτης δεν ήταν άθεος. Ήταν όμως είρωνας, και έκανε την ειρωνεία όπλο της σκέψης, όπλο της αναζήτησης και της φιλοσοφικής έρευνας.

Ίσως στην αμφισβήτηση να έμοιαζε πράγματι με τους σοφιστές: κι αυτοί αρνούνταν να δεχτούν ως δεδομένες τις παραδεδεγμένες αλήθειες. Η διαφορά όμως είναι τεράστια:

Διαλεκτική και μαιευτική 🗣️

Τα όπλα του ήταν η διαλεκτική και η μαιευτική.

Η διαλεκτική

Η λέξη διαλεκτική κατ' αρχήν σημαίνει διάλογος. Δεν πρόκειται βέβαια για οποιαδήποτε συζήτηση. Η σωκρατική διαλεκτική έχει δύο φάσεις:

1. Η σταδιακή, βήμα-βήμα αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή.
2. Η επίσης σταδιακή προσπάθεια να εξαχθεί ένα νέο συμπέρασμα, μια νέα προσέγγιση της αλήθειας.

Στους πλατωνικούς διαλόγους η διαδικασία είναι τυπική: ο συνομιλητής εκθέτει μια άποψη που ο ίδιος θεωρεί ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη. Με ερωτήσεις που φαντάζουν σχεδόν απλοϊκές, ο Σωκράτης τον εξαναγκάζει να φτάσει στην ακραία συνέπεια των θέσεών του — και εκεί αποδεικνύεται η σαθρότητα των λογικών επιχειρημάτων του. Από αυτό το σημείο αρχίζει μια νέα συζήτηση, όπου πάλι με ερωτήματα ο Σωκράτης τον οδηγεί στη γενική αλήθεια, στην αλήθεια που υπάρχει ανεξάρτητα από τις περιστάσεις.

Η μαιευτική

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Σωκράτης δεν αποφαίνεται ο ίδιος εκ των προτέρων, δεν παραθέτει ο ίδιος εξαρχής κάποια θεωρία. Αντίθετα, όλη η διανοητική προσπάθεια της συζήτησης στρέφεται στο να εξαχθεί η σωκρατική άποψη από τον αντίπαλο.

Τι σημαίνει όμως αυτό; Σημαίνει ότι για τον Σωκράτη (όπως και για τον Πλάτωνα) ο άνθρωπος ήδη γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα — και ότι η προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης έγκειται στο να τον βοηθήσει να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στη μνήμη του.

Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος και η ηθική ⚖️

Είδαμε τη μέθοδο. Ας δούμε τώρα σε ποια θέματα εστίασε το ενδιαφέρον του και ποια νέα προβληματική έφερε.

Έχει λεχθεί για τον Σωκράτη ότι «κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη»: χάρη στην προσωπικότητά του, οι φιλόσοφοι έπαψαν να ασχολούνται τόσο με τα φυσικά φαινόμενα (που έγιναν έκτοτε αντικείμενο μάλλον της επιστήμης παρά της φιλοσοφίας) και στράφηκαν στον ίδιο τον άνθρωπο και την κοινωνία του. Ή, με την πολύ καλύτερη διατύπωση του Αριστοτέλη:

«ἐπὶ Σωκράτους δὲ [...], τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καὶ πολιτικὴν ἀπέκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες.»

Γιατί ο Σωκράτης και όχι οι σοφιστές;

Ο λόγος που τα σωκρατικά ενδιαφέροντα σημάδεψαν τόσο ανεξίτηλα την ιστορία της φιλοσοφίας βρίσκεται στον σωκρατικό τρόπο σκέψης:

Όπως οι πρώτοι φιλόσοφοι αναζητούσαν την πρώτη ἀρχή της δημιουργίας, ο Σωκράτης αναζήτησε την ἀρχή κάθε ηθικής έννοιας — μια αρχή που δεν επηρεάζεται από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ούτε από τη δυνατότητα αντίληψης του κάθε ανθρώπου.

Η επαγωγική μέθοδος

Όπως λέει και πάλι ο Αριστοτέλης (Μετὰ τὰ φυσικά), ο δρόμος που λογικά ακολούθησε ο Σωκράτης ήταν η επαγωγική μέθοδος (οι ἐπακτικοὶ λόγοι), με σκοπό την εξαγωγή καθολικών ορισμών (το ὁρίζεσθαι καθόλου).

Η διαδρομή:

1. Ξεκινά από παραδείγματα, συνήθως παρμένα από την καθημερινή ζωή και εμπειρία.
2. Οδηγεί τη σκέψη του συνομιλητή στην εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων, που ξεπερνούν την εμπειρία.
3. Επιτυγχάνει όταν προκύπτει τελικά ένας απόλυτος ορισμός — δηλαδή μια απόλυτη γνώση — για την αλήθεια του καλού και του κακού, της αδικίας και του δικαίου, της ομορφιάς και της ασχήμιας, της σωφροσύνης και της άνοιας, του θάρρους και της δειλίας, της ορθής διακυβέρνησης και της δεσποτείας.

Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη ⚖️

Το κείμενο της μήνυσης:

«Τάδε ἐγράψατο καὶ ἀντωμόσατο Μέλητος Μελήτου Πιτθεὺς Σωκράτει Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν: ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινὰ εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος.»

Οι κατήγοροι:

• Μέλητος, ένας ποιητής του οποίου μοναδική «δόξα» αποτελεί το γεγονός ότι υπήρξε κατήγορος του φιλοσόφου.
• Άνυτος, πλούσιος βυρσοδέψης και γνωστός πολιτικός, που είχε εκλεγεί στρατηγός το 409 και είχε εξοριστεί από τους Τριάκοντα.
• Λύκων, ρήτορας.

Γιατί πραγματικά μηνύθηκε;

Όχι για τη θρησκεία. Οι κατήγοροι προφανώς δεν πίστευαν πραγματικά ότι ο Σωκράτης δεν πίστευε στους θεούς, ούτε τους ενοχλούσε όντως το περίφημο δαιμόνιον.

Η «διαφθορά των νέων» είχε μεγαλύτερη σχέση με την πραγματική αιτία. Ο Σωκράτης ασφαλώς και δεν διέφθειρε τους νέους. Όμως:

• Τα νέα παιδιά που τον έβλεπαν να ξεσκεπάζει στην αγορά την ψευδή σοφία των σοφιστών και των δημαγωγών γοητεύονταν από αυτό το «παιχνίδι» της αναζήτησης της αλήθειας.
• Και οι απειλούμενοι από τον Σωκράτη και τις ενοχλητικές ερωτήσεις του θεωρούσαν πως η γοητεία που ασκούσε στη νεολαία ήταν «διαφθορά».

Και ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο: πολλοί από τους νέους του κύκλου του πήραν ενεργό μέρος στην πολιτική και έπαιξαν ρόλο αρνητικό σε μια καταστροφική για την Αθήνα εποχή.

• Ο Αλκιβιάδης, πρώτος απ' όλους, ήταν μεν δημοκρατικός αλλά εξαιρετικά αμφιλεγόμενος — δεν δίστασε να αυτομολήσει στους Σπαρτιάτες.
• Πολλοί φίλοι του τάχθηκαν με την ακραία μερίδα των ολιγαρχικών και στήριξαν το πραξικόπημα των Τριάκοντα. Ο Κριτίας και ο Χαρμίδης μάλιστα, θείοι του Πλάτωνα, ήταν από τους ηγέτες τους.

Το γεγονός αυτό επέτρεψε στους κατηγόρους του να αφήσουν να εννοηθεί ότι οι θεωρίες του δασκάλου ήταν υπεύθυνες για την κατάληξη των «μαθητών».

Η ετυμηγορία

Το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας, που απαρτιζόταν από 500 δικαστές κληρωμένους από το σύνολο των πιο ηλικιωμένων πολιτών, έκρινε τον Σωκράτη ένοχο με μέτρια πλειοψηφία:

«Τι ταιριάζει σ' έναν άνθρωπο φτωχό και ευεργέτη της πόλεως, που του χρειάζεται ελεύθερος χρόνος για να σας προτρέπει στο καλό; Τίποτα δεν του ταιριάζει τόσο όσο το να τον βάλετε στο πρυτανείο και να τον τρέφετε δωρεάν [...]. Αν λοιπόν πρέπει να προτείνω κάτι αντάξιό μου, προτείνω να τιμηθώ με σίτηση στο πρυτανείο.»

Εξηγώντας στη συνέχεια γιατί ένας άνθρωπος στην ηλικία του κανέναν λόγο δεν έχει να φοβάται τον θάνατο, προτείνει για τυπικούς (και ειρωνικούς) λόγους πρόστιμο μιας μνας. Το ποσό ανέβασαν στις 30 μνες ο Πλάτωνας, ο Κρίτωνας και άλλοι φίλοι του, που μπήκαν εγγυητές — αφού η περιουσία του Σωκράτη δεν ξεπερνούσε τις 5 μνες.

Ο θάνατος

Μετά την καταδίκη, ο Σωκράτης έμεινε περίπου έναν μήνα στο κρατητήριο. Τις μέρες εκείνες γίνονταν στο ιερό νησί του Απόλλωνα, τη Δήλο, τα Δήλια. Οι Αθηναίοι είχαν στείλει εκεί θεωρία και το ένα από τα δύο ιερά πλοία τους, την Πάραλο. Κατά το έθιμο, δεν μπορούσε να γίνει εκτέλεση μέχρι την επιστροφή του πλοίου.

Στη διάρκεια της κράτησής του, και ως την τελευταία στιγμή, ο Σωκράτης αντιστάθηκε στις προσπάθειες των φίλων του να τον πείσουν να αποδράσει.

Έτσι ήπιε ψύχραιμα το κώνειο, συζητώντας με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής, και πέθανε μέσα στο κελί του δεσμωτηρίου.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Ο Σωκράτης (470/469 - 399 π.Χ.), γιος του λιθοξόου Σωφρονίσκου και της μαίας Φαιναρέτης, δεν έγραψε ποτέ τίποτα: τον γνωρίζουμε μέσα από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και (παραμορφωμένο) τον Αριστοφάνη.
• Οι Νεφέλαι του Αριστοφάνη τον παρουσιάζουν λανθασμένα ως φυσικό φιλόσοφο και επί πληρωμή δάσκαλο — και συνέβαλαν στη μοιραία ταύτισή του με τους σοφιστές, των οποίων ήταν αντίπαλος.
• Έδειξε πολιτικό θάρρος δύο φορές: στη δίκη των στρατηγών των Αργινουσών (κατά της δημοκρατίας) και στην υπόθεση του Λέοντα του Σαλαμίνιου (κατά των Τριάκοντα).
• Ο χρησμός των Δελφών («ἁπάντων σοφώτατος») και το «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα»: η συνειδητή άγνοια είναι ανώτερη από την ψευδαίσθηση της γνώσης.
• Η αμφισβήτησή του είναι θετική, σε αντίθεση με τη σοφιστική που καταλήγει στην άρνηση: αναζητά την πρώτη, αναλλοίωτη αλήθεια.
• Διαλεκτική (αναίρεση των θέσεων και ανασυγκρότηση) και μαιευτική (ο δάσκαλος δεν διδάσκει, «ξεγεννά» την αλήθεια από τον συνομιλητή).
• «Κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη»: στροφή στην ηθική και την πολιτική — αλλά αναζητώντας το απόλυτο, όχι το χρησιμοθηρικό των σοφιστών.
• Μέθοδος: ἐπακτικοὶ λόγοι (επαγωγή) με σκοπό το ὁρίζεσθαι καθόλου (καθολικοί ορισμοί).
• Η δίκη: κατηγορίες ασέβειας και διαφθοράς των νέων — και οι δύο προσχήματα για πολιτικούς λόγους, καθώς πολλοί του κύκλου του (Αλκιβιάδης, Κριτίας, Χαρμίδης) είχαν βλάψει την Αθήνα.
• Καταδικάστηκε 281-220, θάνατος 300-201· η προκλητική πρόταση για σίτηση στο πρυτανείο χειροτέρεψε τη θέση του.
• Αρνήθηκε να αποδράσει: η αδικία που υπέστη δεν του έδινε το δικαίωμα να αδικήσει τους νόμους της πόλης του.