Γ. Οι σοφιστές και το κίνημα του διαφωτισμού στην Αθήνα 💡
Οι συνθήκες ανάπτυξης του σοφιστικού κινήματος
Στα μέσα του 5ου αιώνα εμφανίζεται στον χώρο της σκέψης και της φιλοσοφίας μια σημαντική κίνηση: η σοφιστική. Η κίνηση αυτή αποτελεί μεγάλη τομή σε δύο επίπεδα:
- ως προς τις κατευθύνσεις που θα πάρει στο εξής ο φιλοσοφικός στοχασμός,
- ως προς τον ρόλο που θα παίξουν οι φιλόσοφοι και οι διανοούμενοι στη διαμόρφωση της κοινωνίας.
Δύο σημαντικοί παράγοντες καθορίζουν αυτή την εξέλιξη: αφενός οι κατευθύνσεις που, αργά αλλά σταθερά, είχε ήδη αρχίσει να παίρνει η φιλοσοφία στα προηγούμενα χρόνια· αφετέρου οι μεγάλες αλλαγές που σημειώνονται στις ελληνικές κοινωνίες μετά τους Περσικούς πολέμους.
Αλλαγές στην παιδεία 📚
Μια από τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές της Ελλάδας του 5ου αιώνα — και κυρίως της Αθήνας — είναι η αλλαγή στην κατεύθυνση της εκπαίδευσης.
| Παραδοσιακή παιδεία | Νέες ανάγκες |
|---|---|
| Γραμματική, μουσική, ποίηση | Νομικά, ρητορική, πολιτική θεωρία, φιλοσοφία |
Γιατί συμβαίνει αυτό; Η ελληνική πόλις γίνεται πλέον ένας περίπλοκος θεσμός και ο πολίτης, για να πάρει ενεργή θέση στα πράγματα της πόλης του, πρέπει να κατέχει πλήθος γνώσεων. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα:
- Το νομικό σύστημα εξελίσσεται τόσο, ώστε ο πολίτης να χρειάζεται πολύ ειδικότερες γνώσεις — και για τις προσωπικές του υποθέσεις και για να εκπληρώσει τις πολιτικές του υποχρεώσεις ως δικαστής ή ως μέλος των νομοθετικών συνελεύσεων.
- Η ρητορική γίνεται μέσα στη δημοκρατία τόσο απαραίτητη, ώστε η φυσική ευγλωττία δεν επαρκεί πλέον σε όποιον θέλει να πάρει τον λόγο στην Εκκλησία του δήμου ή να αγορεύσει στο δικαστήριο.
Στις ελληνικές πόλεις η εκπαίδευση ήταν ιδιωτική και όχι δημόσια υπόθεση: οι γονείς, ανάλογα με τις δυνατότητές τους, έστελναν τους γιους τους σε δασκάλους επί πληρωμή. Έτσι, για να καλυφθούν οι νέες ανάγκες, γεννήθηκε μια νέα τάξη — όχι πια απλών δασκάλων γραφής και ανάγνωσης, αλλά «καθηγητών» ικανών να προσφέρουν τις νέες γνώσεις σε νέους που ήθελαν ενεργή συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα. Οι σοφιστές ήταν ακριβώς αυτοί οι διανοούμενοι.
Η Αθήνα, κέντρο της παιδείας και των πολιτικών εξελίξεων 🏛️
Μετά τους Περσικούς πολέμους, η Αθήνα εξελίσσεται σε πολιτικό και πνευματικό κέντρο του ελληνικού κόσμου. Οι λόγοι:
- Η αίγλη και η δύναμη της νίκης. Η πόλη του Μιλτιάδη και του Θεμιστοκλή απέκτησε ηγεμονική θέση χάρη στην αποφασιστική στάση της απέναντι στους Πέρσες, με τεράστια ανάπτυξη της ναυτικής της δύναμης και των εμπορικών δραστηριοτήτων της.
- Η αποδυνάμωση των αντιπάλων. Η Αθήνα διαδέχθηκε ως πολιτική, οικονομική και τελικά πνευματική δύναμη τις πόλεις της Ιωνίας και των νησιών του Αιγαίου, τις οποίες οι Πέρσες κατάφεραν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο να αποδυναμώσουν.
- Η ακμή της δημοκρατίας. Το πολίτευμα που πρωτοεμφανίστηκε και αναπτύχθηκε στην Αθήνα φτάνει τώρα στο ανώτερο σημείο εξέλιξής του.
Η νέα αυτή άνοδος επιτρέπει στην Αθήνα να μετατραπεί από πόλη μάλλον ασήμαντη ως προς τα καλλιτεχνικά και πνευματικά επιτεύγματα του ελληνισμού σε Ἑλλάδος παίδευσιν.
Συνέβαλαν:
- η ανάπτυξη του θεάτρου (μιας καθαρά αθηναϊκής μορφής τέχνης),
- η ανάπτυξη της γλυπτικής και της ζωγραφικής (που πήραν τεράστια ώθηση και από τα έργα της Ακρόπολης),
- η ίδια η δημοκρατία, με την ανάπτυξη της ρητορικής που επέφερε.
Ενώ μέχρι τότε η φιλοσοφία αναπτυσσόταν κυρίως στην Ιωνία ή τη Μεγάλη Ελλάδα, τώρα οι σημαντικότεροι διανοούμενοι της εποχής έρχονται να εγκατασταθούν στην Αθήνα ή είναι οι ίδιοι Αθηναίοι πολίτες.
Στην Αθήνα, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, συναντούμε τις προϋποθέσεις που θα ευνοήσουν το σοφιστικό κίνημα. Ακριβώς λόγω των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων της πόλης, εδώ γίνεται πιεστική η ανάγκη για αναπροσαρμογή της παιδείας και για διδασκαλία σαν αυτή που μπορούν να προσφέρουν οι σοφιστές.
Οι εξελίξεις στον φιλοσοφικό στοχασμό: νέα ερωτήματα 🔄
Τα πρώτα ζητήματα που έθεσε η ελληνική φιλοσοφία ήταν κοσμογονικά: αφορούσαν τη δημιουργία του κόσμου και την ἀρχή, το πρώτο στοιχείο από το οποίο δημιουργήθηκαν όλα τα άλλα. Ακόμα και τα ζητήματα πολιτικής και δικαιοσύνης, που σαφώς απασχολούν τους πρώτους Ίωνες, έχουν μια πολύ πιο γενική και αφηρημένη κατεύθυνση.
Ήδη όμως από τα τέλη του 6ου αιώνα, φιλόσοφοι όπως ο Ηράκλειτος και ο Παρμενίδης, ο Εμπεδοκλής και ο Αναξαγόρας — παρ' ότι οι θέσεις τους είναι συχνά εντελώς αντίθετες — ασχολούνται με νέα ερωτήματα: το θέμα της γνώσης και το θέμα της αλλαγής.
Οι σοφιστές έρχονται λοιπόν να προεκτείνουν τον προβληματισμό αυτό και να του δώσουν τελείως νέα τροπή:
| Το παλιό ερώτημα | Η σοφιστική μετατόπιση |
|---|---|
| Δημιουργήθηκε ο κόσμος μέσα από αέναη αλλαγή των αρχικών στοιχείων; | Ποιες είναι οι αλλαγές και οι διαφορές στην αντίληψη περί δικαίου, αρετής και καλού που έχουν οι άνθρωποι σε κάθε κοινωνία; |
| Είναι ο άνθρωπος σε θέση να γνωρίσει πραγματικά τον κόσμο και την αλήθεια; | Έχει άραγε κάποιο νόημα η ίδια η γνώση της αλήθειας; |
Ο σκεπτικισμός και η αντίθεση φύσης-νόμου
Παρ' ότι οι σοφιστές δεν είχαν πάντα ταυτόσημες απόψεις ή κοινά ενδιαφέροντα, χαρακτηριστικό της σκέψης τους είναι ο έντονος σκεπτικισμός. Απέναντι στις απόλυτες αλήθειες που δίδασκε η παραδοσιακή σκέψη — ή στην αναζήτηση απόλυτων αληθειών από τους φιλοσόφους της προηγούμενης γενιάς — αυτοί προτείνουν τον απόλυτο σχετικισμό και συχνά την απόλυτη άρνηση.
Απέναντι στη Φύση και τους νόμους της, που προσπαθούν να ανακαλύψουν οι φυσικοί φιλόσοφοι της Ιωνίας και οι διάδοχοί τους, οι σοφιστές τοποθετούν τον νόμο: ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα που δεν είναι ούτε απόλυτο ούτε αιώνιο, αλλά σχετικό και εξαρτώμενο από τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες.
Αυτή η αντίθεση φύσις — νόμος είναι το κεντρικό εργαλείο ολόκληρης της σοφιστικής σκέψης.
Οι μεγάλοι σοφιστές 👥
Τα έργα των μεγάλων σοφιστών χάθηκαν, με εξαίρεση ελάχιστα αποσπάσματα. Έτσι, όσα γνωρίζουμε για τη διδασκαλία τους τα πληροφορούμαστε σχεδόν εξ ολοκλήρου από έναν μεγάλο εχθρό τους: τον Πλάτωνα.
Παρ' όλα αυτά, μπορούμε να σχηματίσουμε μια ιδέα — και από τα λίγα αποσπάσματα και από τις περιγραφές του Πλάτωνα. Η εικόνα ενισχύεται από το ότι οι σοφιστικές αντιλήψεις είχαν τεράστια απήχηση: διαπιστώνουμε την επίδρασή τους σε κείμενα συγχρόνων τους διανοουμένων, όπως ο Ευριπίδης ή ο Θουκυδίδης, αλλά και σε μεταγενέστερους στοχαστές.
Πρωταγόρας (480-411 π.Χ.)
Ο βίος του. Καταγόταν από τα Άβδηρα, τη μικρή πόλη στα παράλια της Θράκης όπου είχε γεννηθεί και ο Δημόκριτος. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ταξιδεύοντας. Πέρασε μεγάλα διαστήματα στην Αθήνα και συνδέθηκε στενά με τον Περικλή — αποτέλεσμα αυτής της σχέσης ήταν να του ανατεθεί η κατάρτιση του συντάγματος των Θουρίων, της αθηναϊκής αποικίας που ιδρύθηκε το 444.
Την εποχή του ολιγαρχικού πραξικοπήματος του 411, οι σοφιστές έγιναν στόχος των συντηρητικών, που τους θεωρούσαν απειλή για την παραδοσιακή τάξη. Ο Πρωταγόρας κατηγορήθηκε για ασέβεια, τα βιβλία του κάηκαν δημοσίως και ο ίδιος αναγκάστηκε να δραπετεύσει από την Αθήνα για να γλυτώσει τη ζωή του. Πέθανε μάλλον λίγο αργότερα.
Το «Περὶ θεῶν». Από αυτό το χαμένο σήμερα βιβλίο σώζεται ένα απόσπασμα που μας διαφωτίζει και για τους θεούς και για τη γνώση:
«Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι, οὔθ' ὡς εἰσὶν οὔθ' ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ' ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι, ἥ τ' ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὤν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου.»
Για τους θεούς, δεν μπορώ να ξέρω ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν ούτε ποια είναι η μορφή τους. Γιατί πολλά πράγματα εμποδίζουν τη γνώση: το ότι πολλά είναι άδηλα και δεν φαίνονται, και η συντομία της ανθρώπινης ζωής.
Προσοχή στη λεπτή διάκριση. Ο Πρωταγόρας δεν αρνείται τους θεούς — δηλώνει ότι δεν μπορούμε να γνωρίσουμε αν υπάρχουν. Και οι δύο δρόμοι της γνώσης είναι κλειστοί: ούτε οι αισθήσεις επιτρέπουν στον άνθρωπο να γνωρίσει τα άδηλα, ούτε ο νους (αφού η συντομία της ζωής δεν του δίνει τον αναγκαίο χρόνο να εμβαθύνει). Αυτό ονομάζεται αγνωστικισμός, όχι αθεΐα.
Έτσι ο Πρωταγόρας κατέληγε σε σχετικισμό: η γνώση του ανθρώπου είναι σχετική, εξαρτάται από τα μέσα του και από τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της ζωής του. Από αυτό προκύπτει και η περίφημη πρότασή του, από το επίσης χαμένο βιβλίο Ἀλήθεια ἢ καταβάλλοντες λόγοι (Η Αλήθεια ή οι λόγοι που νικούν τα άλλα επιχειρήματα):
«Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν.»
Για όλα τα πράγματα μέτρο είναι ο άνθρωπος, γι' αυτά που υπάρχουν ότι υπάρχουν, και γι' αυτά που δεν υπάρχουν ότι δεν υπάρχουν.
Τι σημαίνει αυτή η πρόταση;
- Καμία ουσία απόλυτη και αναλλοίωτη δεν υπάρχει, όπως ισχυρίζονταν φιλόσοφοι σαν τον Παρμενίδη.
- Δεν ισχύει καμία διάκριση μεταξύ της πραγματικότητας που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις και κάποιας άλλης αλήθειας, προσιτής μόνο στον νου.
- Η πραγματικότητα και η αλήθεια είναι μόνο αυτές που αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος.
- Άρα: καμία αλήθεια και καμία αρχή δεν υπάρχει από μόνη της. Ο άνθρωπος ορίζει το μέτρο των πραγμάτων, άρα ο άνθρωπος ορίζει την αλήθεια.
Και μόνο αυτή η φράση του Πρωταγόρα αρκεί για να καταλάβουμε γιατί ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας — που αναζητούσαν με πάθος μια απόλυτη αλήθεια, η οποία ορίζεται ανεξάρτητα από τον άνθρωπο και την οποία ο άνθρωπος οφείλει να αναζητήσει — αντιτάχθηκαν με τόσο πάθος στις σοφιστικές διδασκαλίες.
Τα άλλα ενδιαφέροντά του. Όπως θα δούμε μελετώντας τον μύθο του Πρωταγόρα για τη δημιουργία του ανθρώπου και της ανθρώπινης κοινωνίας, ενδιαφερόταν επίσης για την ιστορία του πολιτισμού και για θέματα που σήμερα θα ονομάζαμε κοινωνιολογικά. Και φυσικά, ως επαγγελματίας σοφιστής, ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη ρητορική.
Ένα άλλο έργο του, οι Ἀντιλογίαι, υποστήριζε ότι για κάθε θέμα υπάρχουν πάντα δύο αντιτιθέμενες απόψεις, τις οποίες μπορεί κανείς, ανάλογα με τη θέση του, να υποστηρίξει. Πρόκειται για τους περίφημους δισσοὺς λόγους, που επηρέασαν όχι μόνο τους ρήτορες αλλά και τους τραγικούς ποιητές — δείγματά τους διαβάζουμε στον Θουκυδίδη, αλλά κυρίως στον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη.
Πρόδικος
Καταγόταν από την πόλη Ιουλίδα της Κέας. Γεννήθηκε μέσα στη δεκαετία του 470 και ζούσε ακόμα την εποχή της δίκης του Σωκράτη.
Βασικό του ενδιαφέρον ήταν, όπως φαίνεται, η γλωσσολογία. Η προσπάθειά του εστιαζόταν στη διάκριση των εννοιών μεταξύ συνωνύμων λέξεων.
Η ενασχόληση αυτή δεν πρέπει να ήταν στενά φιλολογική. Στόχος του Πρόδικου δεν ήταν απλώς η ακρίβεια στη διατύπωση, μέσα από την αναζήτηση των λεπτών διαφορών των συνωνύμων, αλλά η φιλοσοφική διάκριση των εννοιών.
Ακόμα, ο Πρόδικος πρέπει να διατύπωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα θεωρία για τη γένεση της θρησκείας: οι θεοί είναι δημιουργήματα του ανθρώπου και εξελίσσονται όσο εξελίσσεται και ο ανθρώπινος πολιτισμός.
Ιππίας
Καταγόταν από την Ήλιδα της Πελοποννήσου. Ήταν πολύ πιο κοντά στον τύπο του σοφιστή που κατακρίνει ο Πλάτωνας για την υποτιθέμενη παντογνωσία του: πράγματι, ασχολήθηκε με πάρα πολλούς τομείς — αριθμητική και γεωμετρία, αστρονομία, μουσική, ρητορική, γραμματική.
Είναι πολύ πιθανό ότι ο Ιππίας ήταν ο πρώτος σοφιστής που κατηγορηματικά κατήγγειλε τις κοινωνικές διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων ως συνέπεια των νόμων και όχι της φύσης, για την οποία όλοι οι άνθρωποι είναι όμοιοι, συγγενείς και συμπολίτες.
Γοργίας
Καταγόταν από τους Λεοντίνους της Σικελίας. Γεννήθηκε μέσα στη δεκαετία του 490 και έζησε και μετά τον θάνατο του Σωκράτη. Στην Αθήνα ήρθε το 427, επικεφαλής πρεσβείας της πατρίδας του, και η ευγλωττία του άφησε κατάπληκτο το αθηναϊκό κοινό.
Το «Περὶ τοῦ μὴ ὄντος». Ασχολήθηκε λιγότερο με τα καθαρά φιλοσοφικά ζητήματα και περισσότερο με τη ρητορική. Έγραψε πάντως και αυτό το βιβλίο (Για τη μη ύπαρξη), όπου φαίνεται να υποστήριζε την εξής τριπλή παράδοξη θέση:
- Τίποτα δεν υπάρχει.
- Ακόμα και αν υπήρχε κάποια πραγματικότητα, ο άνθρωπος δεν θα ήταν σε θέση να τη γνωρίσει.
- Ακόμα κι αν κάποιος μπορούσε να τη γνωρίσει, δεν θα ήταν σε θέση να μεταδώσει αυτή τη γνώση στους άλλους.
Η απόλυτη αυτή άρνηση αφορά επομένως όλες τις φιλοσοφικές απόπειρες προσέγγισης της αλήθειας: ο Γοργίας μοιάζει να αρνείται και την ύπαρξη της πραγματικότητας, και την ικανότητα του ανθρώπου να τη γνωρίσει, και τη δυνατότητα της γλώσσας να αποτελέσει επαρκές επικοινωνιακό εργαλείο.
Είναι πολύ δύσκολο να πιστέψουμε ότι ο Γοργίας υποστήριξε στα σοβαρά αυτές τις απόψεις — θα σήμαιναν άλλωστε ότι ο δικός του ρόλος ως δασκάλου της ρητορικής ήταν απολύτως άχρηστος. Το πιθανότερο είναι πως:
- δοκίμασε να οδηγήσει τις απόψεις των οπαδών του Παρμενίδη στις ακραίες τους συνέπειες, και
- παρουσίασε μια παιγνιώδη φιλοσοφική κατασκευή, για να επιδείξει τη δική του ικανότητα να αποδεικνύει φιλοσοφικά τις πιο «παράλογες» θέσεις.
Τα σωζόμενα έργα του. Ανάλογες φιλοσοφικές-ρητορικές κατασκευές είναι και τα δύο μικρά κείμενά του που σώθηκαν, το Ἑλένης ἐγκώμιον και η Παλαμήδους ἀπολογία, στα οποία αναλαμβάνει να ανασκευάσει τις κατηγορίες που αποδόθηκαν στην Ελένη και στον Παλαμήδη. Ο στόχος είναι πάλι ο ίδιος: να αποδειχθούν οι δυνατότητες της ρητορικής, δηλαδή η δύναμη του εξασκημένου ρήτορα να υπερασπίζεται ακόμα και τις «χαμένες» υποθέσεις.
Η προσφορά του στη ρητορική. Η κύρια ενασχόλησή του ήταν η ρητορική, την οποία βοήθησε να συστηματοποιηθεί και να εξελιχθεί σε πραγματική επιστήμη. Δεν ξέρουμε αν όντως πίστευε ότι καμία αλήθεια δεν υπάρχει· πάντως θεωρούσε ότι σκοπός της ρητορικής είναι να αναδείξει το πιθανόν, το εύλογο, και να το παρουσιάσει ως πραγματικό και αληθινό, αποκλείοντας με λογικά και πειστικά επιχειρήματα τις άλλες εκδοχές.
Έτσι:
- υπογράμμισε τη σημασία του καιροῦ,
- και καλλιέργησε συστηματικά τα γοργίεια σχήματα: συντακτικές αντιστοιχίες, παρηχήσεις, μουσικότητα των λέξεων και των φράσεων, ανάδειξη λεκτικών αντιθέσεων, ακόμα και ομοιοκαταληξίες.
Έκανε έτσι τον πεζό λόγο εξίσου επιτηδευμένο και καλλιεργημένο με τον ποιητικό, επηρεάζοντας τελικά όχι μόνο τη ρητορική αλλά και τη λογοτεχνία και την ποίηση.
Αντιφώντας
Ένα άλυτο πρόβλημα ταυτότητας: το όνομα ήταν πολύ συνηθισμένο στην Αθήνα, με αποτέλεσμα — καθώς μας λείπουν συγκεκριμένες και αξιόπιστες πληροφορίες — να μην μπορούμε να διακρίνουμε τον σοφιστή Αντιφώντα από άλλους συνώνυμούς του.
Το σίγουρο είναι ότι ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για ζητήματα κοινωνιολογικά, ιστορίας του δικαίου και ιστορίας των πολιτισμών. Η αντίθεση φύσης - νόμου βρισκόταν στο επίκεντρο των προβληματισμών του.
Δεν γνωρίζουμε αν ο Ιππίας ήταν ο πρώτος που ανέδειξε αυτή την αντίθεση· ο Αντιφώντας πάντως ήταν αυτός που την κατήγγειλε, παίρνοντας θέση κατά του νόμου και των ανθρώπινων συμβάσεων, στις οποίες οφείλονται όλες οι διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων.
Οπαδός του φυσικού δικαίου, ο Αντιφώντας δεν δίστασε να διακηρύξει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι:
- μέσα στα πλαίσια της πόλεως: αριστοκράτες ή μη, πολίτες ή ξένοι, ελεύθεροι ή δούλοι,
- αλλά και μέσα στα ευρύτερα πλαίσια της ανθρωπότητας: Έλληνες και βάρβαροι δεν διαφέρουν παρά μόνο στον βαθμό που ο νόμος, οι κοινωνικές διακρίσεις και οι πολιτιστικές προκαταλήψεις επιβάλλουν τις ανισότητες.
Κριτίας (460-403 π.Χ.)
Γόνος παλιάς αριστοκρατικής οικογένειας της Αθήνας, θείος του Πλάτωνα και αρχηγός των Τριάκοντα Τυράννων. Σκοτώθηκε το 403 σε μάχη κατά των δημοκρατικών του Θρασύβουλου.
Εξαιρετικά προικισμένος άνθρωπος, ήταν από τους σημαντικούς ποιητές της Αθήνας (οι τραγωδίες του έχουν χαθεί) και από τους πιο αξιόλογους διανοητές. Δεν ήταν σοφιστής με την τρέχουσα έννοια της εποχής, αφού δεν δίδασκε ούτε πληρωνόταν για τέτοιου είδους υπηρεσίες.
Φανατικός ολιγαρχικός, ο Κριτίας εκμεταλλεύτηκε με τον πιο αδίστακτο τρόπο τις σοφιστικές θεωρίες για την αντίθεση νόμου - φύσης. Αντιστρέφοντας πλήρως το κήρυγμα ισότητας του Αντιφώντα, χρησιμοποίησε τα πιο ακραία σοφιστικά διδάγματα για να θεμελιώσει ότι:
- ο νόμος δεν υπάρχει παρά για να προστατεύει τους αδύνατους,
- η φύση, που ταυτίζεται με το δίκαιο του ισχυρού, μας δείχνει τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε στην οργάνωση των κοινωνιών,
- δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού, και ο ισχυρός πρέπει να επιβάλλει στην κοινωνία τους νόμους της φύσης,
- ακόμα και οι θεοί είναι κατασκεύασμα του ισχυρού, που τους χρησιμοποιεί για να ελέγχει τους ανθρώπους.
Πρόσεξε: η ίδια αντίθεση φύσης-νόμου οδηγεί τον Αντιφώντα στην απόλυτη ισότητα και τον Κριτία στο δίκαιο του ισχυρού. Το εργαλείο είναι κοινό — η χρήση του, αντίθετη.
Ακόμα κι αν οι θεωρίες του Κριτία είχαν κάποιο ενδιαφέρον ως ακραία κατάληξη της σοφιστικής, το βέβαιο είναι ότι η δράση του και τα εγκλήματα που διέπραξε κατά την περίοδο της τυραννίας δεν αφήνουν κανένα περιθώριο δικαιολόγησης για τον άνθρωπο που αμαύρωσε το όνομα μιας τόσο σημαντικής πνευματικής κίνησης.
Συνοπτικά: ποιος υποστήριξε τι 📋
| Σοφιστής | Καταγωγή | Κύρια συνεισφορά |
|---|---|---|
| Πρωταγόρας | Άβδηρα | «Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»· αγνωστικισμός για τους θεούς· δισσοὶ λόγοι |
| Πρόδικος | Ιουλίδα Κέας | Φιλοσοφική διάκριση συνωνύμων· θεωρία για τη γένεση της θρησκείας |
| Ιππίας | Ήλιδα | Πολυμάθεια· καταγγελία των κοινωνικών διακρίσεων ως προϊόντων του νόμου |
| Γοργίας | Λεοντίνοι Σικελίας | Ρητορική ως επιστήμη· γοργίεια σχήματα· «Περὶ τοῦ μὴ ὄντος» |
| Αντιφώντας | Αθήνα (;) | Φυσικό δίκαιο· ισότητα όλων των ανθρώπων |
| Κριτίας | Αθήνα | Ακραία αντιστροφή: δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού |
Οι συνέπειες του σοφιστικού κινήματος 🌊
Το μεγάλο πέρασμα του ελληνικού πολιτισμού από τη μυθική σκέψη στον λόγο γίνεται ασφαλώς με τους πρώτους φιλοσόφους. Η σημασία τους είναι αποφασιστική — η επίδρασή τους όμως στις ελληνικές κοινωνίες και στον τρόπο σκέψης των πολλών ήταν ελάχιστη, σε ορισμένες μάλιστα πιο περιθωριακές πόλεις ανύπαρκτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ίδια η Αθήνα, που για αρκετές δεκαετίες, σχεδόν μέχρι τους Περσικούς πολέμους, είχε μείνει ουσιαστικά ανεπηρέαστη.
Αντίθετα, το σοφιστικό κίνημα είχε εντονότατη επίδραση στις κοινωνίες του δεύτερου μισού του 5ου αιώνα, και οι απόηχοί του έφτασαν ακόμα και σε μερίδες του πληθυσμού με ελάχιστη σχέση με τη φιλοσοφία.
Γιατί;
Η εξήγηση βρίσκεται στο ότι οι σοφιστές δεν ήταν απλώς φιλόσοφοι αλλά και δάσκαλοι:
- Οι μαθητές τους δεν ήταν μόνο όσοι ήθελαν να ασχοληθούν ειδικά με τη φιλοσοφία, αλλά όσοι ήθελαν καλή εκπαίδευση για να ξεχωρίσουν στα πολιτικά πράγματα της πόλης τους και στις ιδιωτικές τους υποθέσεις.
- Παρουσιάζονταν ως ικανοί να διδάξουν όλα όσα χρειάζεται ένας ολοκληρωμένος πολίτης: όχι μόνο φιλοσοφία, αλλά και ρητορική, πολιτική θεωρία, νομικά, μαθηματικά και άλλες επιστήμες.
- Οι νεωτεριστικές απόψεις τους δεν αφορούσαν μόνο τα καθαρά φιλοσοφικά ζητήματα, αλλά επεκτείνονταν στον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζαν οποιαδήποτε επιστήμη και οποιοδήποτε ζήτημα.
Η αντίδραση
Είναι λοιπόν λογικό όσοι υπερασπίζονταν τις παραδοσιακές αξίες να ταράζονται από την αυξανόμενη επίδραση των σοφιστών.
Ειδικά στην Αθήνα, όπου η κορύφωση της σοφιστικής κίνησης συνέπεσε με τον Πελοποννησιακό πόλεμο, οι πιο συντηρητικοί θεώρησαν τους σοφιστές υπεύθυνους για τη γενικότερη κρίση στην οποία βρέθηκε η δημοκρατία ως πολίτευμα και η Αθήνα ως ηγεμονική πόλη.
Η αμφισβήτηση και η υπονόμευση των παραδοσιακών απόψεων για τη θρησκεία, την παιδεία, την ποίηση, την πολιτική και το δίκαιο θεωρήθηκαν οι κύριοι υπεύθυνοι της ήττας των Αθηνών τόσο στο πεδίο του πολέμου όσο και στο κοινωνικό επίπεδο.
Τι να κρατήσεις 🎯
- Η σοφιστική εμφανίζεται στα μέσα του 5ου αιώνα και αποτελεί τομή τόσο για την κατεύθυνση της φιλοσοφίας όσο και για τον ρόλο του διανοούμενου στην κοινωνία.
- Την προκάλεσαν οι νέες εκπαιδευτικές ανάγκες της περίπλοκης πλέον πόλεως (νομικά, ρητορική, πολιτική θεωρία) και η ανάδειξη της Αθήνας σε Ἑλλάδος παίδευσιν μετά τους Περσικούς πολέμους.
- Οι σοφιστές μετατοπίζουν τα ερωτήματα από τον κόσμο στον άνθρωπο: όχι πια «από τι έγινε ο κόσμος», αλλά «τι είναι δίκαιο, ποια αρετή, και έχει νόημα η αλήθεια;».
- Κεντρικό εργαλείο τους η αντίθεση φύσις — νόμος: ο νόμος είναι ανθρώπινο, σχετικό κατασκεύασμα.
- Ο Πρωταγόρας διατυπώνει τον σχετικισμό («μέτρο των πάντων ο άνθρωπος») και τον αγνωστικισμό για τους θεούς — γι' αυτό και η σφοδρή αντίδραση Σωκράτη και Πλάτωνα.
- Πρόδικος (συνώνυμα, γένεση θρησκείας), Ιππίας (πολυμάθεια, καταγγελία διακρίσεων), Γοργίας (ρητορική ως επιστήμη, «Περὶ τοῦ μὴ ὄντος»), Αντιφώντας (ισότητα όλων), Κριτίας (δίκαιο του ισχυρού).
- Τα έργα τους χάθηκαν: τους γνωρίζουμε κυρίως μέσα από τον Πλάτωνα, δηλαδή από έναν αντίπαλό τους.
- Η επίδρασή τους ήταν πολύ ευρύτερη από εκείνη των προσωκρατικών, επειδή ήταν δάσκαλοι και όχι μόνο φιλόσοφοι.
- Στην ταραγμένη Αθήνα του Πελοποννησιακού πολέμου, οι συντηρητικοί τους φόρτωσαν την ευθύνη για την κρίση της δημοκρατίας και την ήττα της πόλης.