Β. Οι Προσωκρατικοί 🌌

Οι Ίωνες ή φυσικοί φιλόσοφοι του 6ου αιώνα: το πρόβλημα της ἀρχῆς

Οι πρώτοι φιλόσοφοι ρωτούν κάτι φαινομενικά απλό αλλά τεράστιο: από τι έγινε ο κόσμος; Ποια είναι η ἀρχή, το πρώτο στοιχείο από το οποίο προήλθαν όλα τα άλλα;

Οι πρώτοι Μιλήσιοι: Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης

Ο Θαλής ήταν ο πρώτος στοχαστής που ερεύνησε το ζήτημα των αιτίων της δημιουργίας του κόσμου. Συνεχιστές του ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης.

Τόσο ο Θαλής όσο και οι επόμενοι πρωτοπόροι παραμένουν ακόμη συνδεδεμένοι με αρχαιότερες αντιλήψεις, με εκείνο δηλαδή το είδος σκέψης που ονομάζουμε «μυθικό», αντιδιαστέλλοντάς το προς τον ορθό λόγο. Όμως η τομή είναι σαφής και οριστική.

Τα δύο (και τρία) χαρακτηριστικά της τομής

Δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της σκέψης των Μιλησίων που μας επιτρέπουν να μιλούμε για οριστική ρήξη με την παραδοσιακή σοφία του παρελθόντος:

1. Η ανακάλυψη της φύσης
2. Η άσκηση ορθολογικής κριτικής

Σε αυτά πρέπει να προσθέσουμε και την ανάπτυξη της πολιτικής σκέψης, που χαρακτηρίζει έντονα την ελληνική φιλοσοφία από τις αρχές της ως την κορύφωσή της με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

Η ανακάλυψη της φύσης 🔬

Με τους Ίωνες φιλοσόφους, για πρώτη φορά οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως σύστημα οργανωμένο σύμφωνα με εσωτερικούς δικούς του και γενικούς νόμους — και όχι δημιουργημένο τυχαία και αυθαίρετα από κάποιες «υπερφυσικές» δυνάμεις.

Ένα παράδειγμα: οι σεισμοί

Παρατήρησε πόσο κοντά και πόσο μακριά είναι οι δύο απαντήσεις. Ο Θαλής δεν έχει απομακρυνθεί από τα παραδοσιακά σχήματα του μύθου, και το νερό θεωρείται ακόμα υπεύθυνο για τους σεισμούς. Το νερό όμως παρουσιάζεται ως φυσική δύναμη, όχι ως θεϊκή ενέργεια. Το «υπερφυσικό» στοιχείο απορρίπτεται: οι ιδιοτροπίες του Ποσειδώνα δεν αποτελούν πλέον αποδεκτή ερμηνεία των φυσικών φαινομένων.

Η ανάπτυξη της κριτικής 💬

Η φιλοσοφία γεννιέται τη στιγμή που κάποιοι άνθρωποι αρχίζουν να αντιμετωπίζουν κριτικά έναν τρόπο σκέψης καθολικά αποδεκτό μέχρι τότε. Αλλά μπορεί να υπάρξει και να εξελιχθεί μόνο στον βαθμό που οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν κριτικά και τους νέους τρόπους σκέψης που τους προτείνονται.

Η εξέλιξη της φιλοσοφίας είναι απόλυτα εξαρτημένη από το γεγονός ότι οι Έλληνες φιλόσοφοι γνώριζαν και ασκούσαν κριτική στις απόψεις των άλλων στοχαστών. Ο «ανταγωνισμός» αυτός ανάμεσα στους φιλοσόφους και στις θεωρίες τους ταιριάζει άλλωστε απόλυτα με το αγωνιστικό πνεύμα που χαρακτηρίζει κάθε πλευρά της ελληνικής κοινωνικής ζωής. Καλλιέργησε τελικά την κριτική σκέψη, την επιχειρηματολογία, την παρατηρητικότητα — στοιχεία χωρίς τα οποία δεν υπάρχει ούτε φιλοσοφία ούτε επιστήμη.

Η πολιτική σκέψη 🏛️

Η σκέψη γύρω από την πολιτική θεωρία, το ιδανικό πολίτευμα και την ιδανική οργάνωση των κοινωνιών απασχόλησε έντονα τους Ίωνες φιλοσόφους. Και ο Θαλής και πολλοί από την επόμενη γενιά των προσωκρατικών (ο Ηράκλειτος, ο Πυθαγόρας, ο Εμπεδοκλής, ο Αναξαγόρας) είχαν αξιόλογη πολιτική δράση.

Δύο είναι τα χαρακτηριστικά της πολιτικής σκέψης των προσωκρατικών:

• Αφενός, είτε πρόκειται για τους νόμους της φύσης είτε για τους νόμους των ανθρώπινων κοινωνιών, δεν αποδέχονται πλέον ότι η γενεσιουργός αιτία είναι οι θεοί.
• Αφετέρου, δημοσιεύουν τα κείμενά τους (νόμους ή φιλοσοφικούς στοχασμούς), αποδεχόμενοι την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, τη συζήτηση και την κριτική.

Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά είναι πολύ σημαντικά για να κατανοήσουμε τις μεταγενέστερες πολιτικές θεωρίες του 5ου αιώνα.

Αναξίμανδρος και Αναξιμένης 🌀

Λίγα ξέρουμε τελικά για τον Θαλή, παρά την τεράστια εκτίμηση που είχαν γι' αυτόν οι μεταγενέστεροι.

Αναξίμανδρος (610-546 π.Χ.)

Ήταν ο πρώτος στοχαστής που δημοσίευσε μια επιστημονική-φιλοσοφική πραγματεία (χαμένη σήμερα) και μάλιστα σε πεζό λόγο.

• Η ἀρχή: στη θέση του νερού τοποθετεί το ἄπειρον, από το οποίο όλα δημιουργούνται και στο οποίο όλα επιστρέφουν. Η πρόοδος για την αφηρημένη σκέψη είναι μεγάλη: στη θέση ενός καθαρά υλικού, συγκεκριμένου στοιχείου, μπαίνει μια έννοια σχεδόν μαθηματική.
• Η θέση της Γης: η Γη είναι τοποθετημένη στο κέντρο του σύμπαντος και δεν έχει ανάγκη κανενός στηρίγματος, διότι απέχει εξίσου από όλα τα σημεία της ουράνιας περιφέρειας.

Αναξιμένης (πέθανε ανάμεσα στο 528 και το 525 π.Χ.)

Ο τρίτος των Μιλησίων. Δεν γνωρίζουμε τη χρονολογία γέννησής του. Πρότεινε ως ἀρχή του σύμπαντος όχι το νερό ούτε το άπειρο, αλλά τον αέρα:

«Όπως η ψυχή, που είναι αέρας, συγκρατεί το σώμα, έτσι και ο αέρας συνέχει το σύμπαν.»

Δυστυχώς, πολύ λίγα πράγματα διέσωσε η αρχαία παράδοση από την ενδιαφέρουσα θεωρία του.

Η περίπτωση του Πυθαγόρα και του Ξενοφάνη 🎼

Πυθαγόρας ο Σάμιος

Πολύ λίγα γνωρίζουμε για τη διδασκαλία του. Εγκαταστάθηκε το 530 π.Χ. στην Κάτω Ιταλία, στον Κρότωνα, όπου ίδρυσε την περίφημη σχολή του, και πέθανε στο Μεταπόντιο.

Βέβαιο είναι ότι ασχολήθηκε με τα μαθηματικά. Η ανακάλυψή του ότι οι ήχοι προσδιορίζονται πάντα αριθμητικά και ότι, συνεπώς, η μουσική είναι συνάρτηση μαθηματικών σχέσεων, πρέπει να δημιούργησε τεράστια εντύπωση. Η ανακάλυψη αυτή τον οδήγησε στην άποψη ότι ο αριθμός είναι η ἀρχή που διαμορφώνει το σύμπαν, το σταθερό στοιχείο που συνέχει την πολυμορφία και την πολυπλοκότητα των υλικών φαινομένων.

Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος (περ. 565 - περ. 470 π.Χ.)

Μια ξεχωριστή μορφή στην ιστορία της αρχαϊκής φιλοσοφίας. Κύριος φιλοσοφικός στόχος του ήταν η καταπολέμηση των παραδοσιακών αντιλήψεων για τους θεούς.

Ισχυρίστηκε ότι οι θεοί του μύθου και των επών, με τα ανθρώπινα πάθη και την ανθρώπινη μορφή, είναι κατασκευάσματα των ανθρώπων, που φτιάχνουν τους θεούς κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν τους. Και τα ζώα, έλεγε, αν είχαν θεούς θα τους έφτιαχναν ζωόμορφους.

Στη θέση αυτών των θεών ο Ξενοφάνης προτείνει ένα ανώτατο ον, ακίνητο, που με τη δύναμη του πνεύματός του κινεί τον κόσμο.

Η δεύτερη γενιά: το πρόβλημα της αλλαγής και της γνώσης 🔄

Για τους φιλοσόφους της Ιωνίας ήταν δεδομένο ότι η αλλαγή αποτελεί μέρος της πραγματικότητας και ότι ο εξωτερικός κόσμος, τον οποίο αντιλαμβανόμαστε εμπειρικά με τις αισθήσεις μας, είναι αληθινός. Σιγά-σιγά όμως οι βεβαιότητες αυτές τέθηκαν υπό κρίση, και διατυπώθηκαν δύο ερωτήματα κεντρικά στη φιλοσοφία μέχρι σήμερα.

Πρώτο: το πρόβλημα της γνώσης

Μπορούμε να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας για να κατανοήσουμε τον κόσμο ή πρέπει να στηριχθούμε αποκλειστικά στον νου μας;

Η ανάπτυξη των μαθηματικών συνέβαλε στη διατύπωση αυτής της αμφιβολίας: τα μαθηματικά μάς επιτρέπουν να προσεγγίσουμε πραγματικότητες τις οποίες οι αισθήσεις αδυνατούν να συλλάβουν και τις οποίες κατανοούμε διανοητικά. Οι απόπειρες απάντησης οδήγησαν στην ανάπτυξη θεωριών για την ικανότητα του ανθρώπου να γνωρίζει — πρόκειται για τις θεωρίες που σήμερα ονομάζουμε επιστημολογία.

Δεύτερο: το πρόβλημα της αλλαγής

Το σύμπαν, ο υλικός κόσμος, τα ζώα και οι άνθρωποι ανάγονται σε μια κοινή ἀρχή. Τι όμως επέτρεψε στην πρώτη ύλη να μεταλλαχθεί και να καταλήξει στην ποικιλία που βλέπουμε γύρω μας; Ποιες διαδικασίες και ποιοι φυσικοί νόμοι επιτρέπουν την αλλαγή και την πολυμορφία;

Ηράκλειτος ο Εφέσιος (ακμή περ. 500 π.Χ.) 🔥

Για την πυκνή φιλοσοφική του γλώσσα επονομάστηκε σκοτεινός. Σ' αυτόν απέδιδαν το ρητό «Πάντα ῥεῖ» («τα πάντα ρέουν, αλλάζουν, μεταλλάσσονται»).

Θεωρούσε ότι «κανείς δεν μπορεί να βουτήξει δύο φορές στο ίδιο ποτάμι», εφόσον το ποτάμι κυλά αδιάκοπα και η συνεχής ροή του το αλλάζει, έστω και ελάχιστα.

Πώς παράγεται η αλλαγή; Από τη διαρκή αλληλεπίδραση του ενός στοιχείου πάνω στο άλλο, από τον συνεχή πόλεμο, την ακατάπαυστη σύγκρουση των πραγμάτων.

Η ιδέα της συνεχούς αλλαγής την οποία παράγει η αδιάλειπτη σύγκρουση μεταξύ αντιθέτων αποτελεί την τεράστια συνεισφορά του Ηράκλειτου, του πατέρα της διαλεκτικής.

Ως προς τη γνώση: δεν απέρριπτε ολοκληρωτικά τη μαρτυρία των αισθήσεων, θεωρούσε όμως ότι για να προσεγγίσει ο άνθρωπος τη γνώση πρέπει να μην τις εμπιστεύεται εντελώς.

Παρμενίδης ο Ελεάτης (γεν. περ. 515 π.Χ.) 🗿

Στους αντίποδες του Ηράκλειτου. Ο Παρμενίδης, από την Ελέα της Κάτω Ιταλίας, είχε θέση πολύ δογματική όσον αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να κατανοήσει τον κόσμο στηριγμένος στις παραπλανητικές αισθήσεις του. Ανέπτυξε τη θέση του σε ένα φιλοσοφικό ποίημα, από το οποίο έχει σωθεί κυρίως το προοίμιο.

Δύο κόσμοι:

Για την ἀρχή: πίστευε στην ύπαρξη ενός μοναδικού, αγέννητου και άφθαρτου όντος, που δεν μερίζεται και δεν αλλάζει, αλλά παραμένει ακίνητο και αναλλοίωτο, έξω από τον χρόνο.

Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα (μέσα 5ου αι. π.Χ.) 💚

Στοχαστής με πολιτική δράση, που τάχθηκε υπέρ των δημοκρατικών στις κοινωνικές αναταραχές του Ακράγαντα.

Ως προς τη γνώση: ενώ ο Παρμενίδης επιμένει δογματικά ότι μόνο με τον νου μπορεί ο άνθρωπος να προσεγγίσει τη γνώση, ο Εμπεδοκλής αποκαθιστά την αξία των αισθήσεων. Οι αισθήσεις, ισχυριζόταν, είναι βέβαια αδύναμα όργανα — αλλά εξίσου αδύναμος είναι και ο νους. Άρα ο άνθρωπος πρέπει να μεταχειρίζεται όλα ανεξαιρέτως τα μέσα που διαθέτει για να συλλάβει την αλήθεια.

Ως προς την ἀρχή: αρνείται τη θεωρία του Παρμενίδη για το αναλλοίωτο των πραγμάτων και διδάσκει ότι τα τέσσερα βασικά στοιχεία — γη, νερό, αέρας, φωτιά — διαρκώς αναμειγνύονται και διαχωρίζονται, δημιουργώντας με τη συνεχή αλλαγή τους την ποικιλία του σύμπαντος.

Και τι προκαλεί αυτή την ένωση και διάσπαση; Δύο μεγάλες αντίθετες δυνάμεις:

• η Φιλία (Αγάπη)
• το Νεῖκος (Εχθρότητα)

Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (περ. 497 - 428/7 π.Χ.) 🧠

Έζησε μεγάλο διάστημα στην Αθήνα. Η παραμονή του όμως διακόπηκε άδοξα όταν οι Αθηναίοι τον δίκασαν για ασέβεια προς τους θεούς, επειδή ο φιλόσοφος έδινε εντελώς ορθολογικές ερμηνείες στα φυσικά φαινόμενα. Η φιλία του με τον Περικλή τον έσωσε τότε· ο Αναξαγόρας δραπέτευσε από την Αθήνα και κατέφυγε στη Λάμψακο, όπου πέθανε.

Οι θέσεις του

Για τη γένεση και τη φθορά: τίποτα δεν γεννιέται και τίποτα δεν χάνεται· όλα υπάρχουν από την αρχή, και η μόνη αλλαγή συνίσταται στη διαρκή ανάμειξη και διάσπαση των στοιχείων που ήδη υπάρχουν.

Η πρωτότυπη θεωρία του: το κάθε πράγμα περιλαμβάνει, έστω και σε απειροελάχιστη ποσότητα, όλα τα υπόλοιπα στοιχεία.

Η σημαντικότερη θεωρία του — ο Νοῦς: απορρίπτοντας οριστικά τον υλισμό των Ιώνων (δηλαδή τη θεωρία μιας ύλης που διαθέτει τη «θεϊκή» ιδιότητα να δημιουργεί), ο Αναξαγόρας ισχυρίστηκε ότι αυτό που οδηγεί στη δημιουργία και τη γένεση των πραγμάτων είναι ο Νοῦς. Ο Νους εξουσιάζει όλα τα όντα: τη Φύση, ακόμα και την ιστορία του ανθρώπου, την κοινωνική οργάνωση και τον πολιτισμό.

Η ατομική θεωρία: Λεύκιππος και Δημόκριτος ⚛️

Τη θεωρία των ατόμων τη διατύπωσε πρώτος ο Λεύκιππος ο Μιλήσιος και την ανέπτυξε ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης, που γεννήθηκε γύρω στα 460 π.Χ. (ήταν συνομήλικος του Σωκράτη).

Ονομάζουμε ἄτομον τη μικρότερη ποσότητα ύλης που δεν μπορεί να υποστεί άλλη διαίρεση, άλλη τομή.

Κατά τους ατομικούς:

• Τα άτομα είναι άπειρα και βρίσκονται σε διαρκή κίνηση.
• Η κίνηση προκαλεί συγκρούσεις και ενώσεις ανάμεσά τους, με αποτέλεσμα τη δημιουργία σύνθετων σωμάτων.
• Τα άτομα παραμένουν αναλλοίωτα, αλλά οι ενώσεις τους δημιουργούν τις ποιότητες που παρατηρούμε στη φύση: χρώματα, γεύσεις, θερμοκρασίες κ.τ.λ.

Ως προς τη γνώση: οι ατομικοί παραμένουν επίσης επιφυλακτικοί απέναντι στη μαρτυρία των αισθήσεων.

Συνοπτικός πίνακας των προσωκρατικών 📋

Τι να κρατήσεις 🎯

• Οι Μιλήσιοι (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης) ρωτούν πρώτοι για την ἀρχή του κόσμου. Είναι Ίωνες και άποικοι — άνθρωποι εξοικειωμένοι με το να ξαναχτίζουν τα πάντα από την αρχή.
• Η τομή τους στηρίζεται σε τρία στοιχεία: την ανακάλυψη της φύσης (διάκριση φυσικού/υπερφυσικού), την ορθολογική κριτική και την πολιτική σκέψη.
• Η ανακάλυψη της φύσης φαίνεται στο παράδειγμα των σεισμών: το νερό αντικαθιστά τον Ποσειδώνα ως φυσική και όχι θεϊκή αιτία.
• Ο Αναξίμανδρος κάνει το μεγάλο βήμα προς την αφαίρεση με το ἄπειρον και βλέπει το σύμπαν ως γεωμετρικό χώρο.
• Ο Πυθαγόρας ανάγει τα πάντα στον αριθμό, αλλά η σχολή του εξελίχθηκε σε θρησκευτική αίρεση· ο Ξενοφάνης αποδομεί τους ανθρωπόμορφους θεούς.
• Η δεύτερη γενιά θέτει δύο νέα ερωτήματα: το πρόβλημα της γνώσης (αισθήσεις ή νους;) και το πρόβλημα της αλλαγής.
• Ηράκλειτος και Παρμενίδης είναι οι δύο πόλοι: η αέναη αλλαγή μέσω της σύγκρουσης των αντιθέτων (πατέρας της διαλεκτικής) απέναντι στο ένα, ακίνητο και αναλλοίωτο ον.
• Ο Εμπεδοκλής συμφιλιώνει αισθήσεις και νου και εξηγεί την ποικιλία με τα 4 στοιχεία, τη Φιλία και το Νείκος.
• Ο Αναξαγόρας εισάγει τον Νοῦν ως δημιουργική αρχή, εγκαταλείποντας τον υλισμό των Ιώνων.
• Οι ατομικοί ανάγουν τα πάντα σε άπειρα, αδιαίρετα άτομα — με ανώτατη αρχή όμως την κίνηση.