Α. Οι ιστορικές συνθήκες γέννησης της φιλοσοφίας 🏛️

Το «ελληνικό θαύμα» — και γιατί δεν είναι θαύμα

Για αιώνες η ευρωπαϊκή φιλολογία και ιστοριογραφία αντιμετώπιζαν το αρχαιοελληνικό παρελθόν ως «θαύμα». Η λαμπρή περίοδος από τον 8ο περίπου έως και τον 4ο αιώνα π.Χ. θάμπωνε όποιον ερχόταν σε επαφή μαζί της: τα έπη του Ομήρου, η λυρική ποίηση, τα τραγικά και κωμικά έργα της Αθήνας, η φιλοσοφία από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη, η γλυπτική και η αρχιτεκτονική, η ρητορική και η πολιτική σκέψη.

Αυτό όμως που κυρίως εξέπληττε δεν ήταν η ιδιοφυΐα του ενός ή του άλλου ποιητή, ούτε το ταλέντο κάποιου καλλιτέχνη ή η πρωτοτυπία της σκέψης ενός στοχαστή. Ήταν το ίδιο το γεγονός της ανάδειξης τρόπων σκέψης και έκφρασης μοναδικών μέχρι τη στιγμή εκείνη στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Η τάση αυτή φαίνεται ήδη στον Όμηρο. Στα πρώτα αυτά μνημεία της ελληνικής γλώσσας και ποίησης παρατηρούμε μια σημαντική διαφοροποίηση τόσο από το μυκηναϊκό παρελθόν όσο και από τις παραδόσεις των λαών της Μέσης Ανατολής: η ομηρική επική ποίηση, ενώ κινείται μέσα στα πλαίσια της παραδοσιακής θρησκείας, έχει κιόλας την τάση να απομακρύνει το μυστηριώδες και να προβάλλει τις λογικές σχέσεις.

«Θαύμα», λοιπόν — αλλά ένα θαύμα δημιουργημένο από ανθρώπους και από ιστορικές συνθήκες. Γι' αυτό και η ελληνική σκέψη μπορεί και πρέπει να αποτελεί αντικείμενο της κριτικής σκέψης των νεότερων, στον ίδιο ακριβώς βαθμό που μπορεί και πρέπει να αποτελεί διαρκή πηγή έμπνευσης.

Η δημιουργία της πόλεως 🏙️

Για όποιον μελετά την ιστορία είναι προφανές πως οι ιδιαιτερότητες και τα επιτεύγματα του ελληνικού πολιτισμού σε κάθε τομέα οφείλονται στον θεσμό της πόλεως. Μυκηναϊκός και γεωμετρικός πολιτισμός δημιουργήθηκαν επίσης από ελληνικά φύλα, και η συνέχεια ανάμεσα σε εκείνο το παρελθόν και στην αρχαϊκή και κλασική ανάπτυξη είναι αναμφισβήτητη. Παρ' όλα αυτά, ό,τι ονομάζουμε «ελληνισμό» δεν αποκτά την πλήρη μορφή του, την πραγματική του ταυτότητα, παρά μετά τη δημιουργία του θεσμού της πόλεως.

Τι ΔΕΝ είναι η πόλις

Με τον όρο πόλις δεν εννοούμε απλώς τη συγκέντρωση πληθυσμού σε έναν οργανωμένο χώρο μεγαλύτερο από ένα χωριό ή έναν συνοικισμό, ούτε ένα οχυρωμένο φρούριο μέσα στο οποίο εγκαθίσταται μια κεντρική διοίκηση. Πόλεις με αυτή τη σημασία — ακόμη και πρωτεύουσες — υπήρχαν σε όλες τις χώρες της Ανατολής, ειδικά στις μεγάλες αυτοκρατορίες, αλλά και σε έθνη χωρίς ισχυρή κεντρική εξουσία, όπως οι Φοίνικες.

Τι είναι η πόλις

Η ελληνική πόλις είναι εκείνος ο ειδικός κοινωνικός οργανισμός όπου:

Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι κοινά σε όλες τις μορφές πολιτεύματος που αναπτύχθηκαν στις ελληνικές πόλεις. Από τα αριστοκρατικά ή ολιγαρχικά πολιτεύματα (της Σπάρτης ή της Θήβας), ως τις τυραννικές επαναστάσεις του 6ου αιώνα, ως και τις πιο ακραίες μορφές δημοκρατίας που γνώρισε κάποιες στιγμές η Αθήνα, το κοινό στοιχείο παραμένει: οι νόμοι δεν είναι θεϊκό δημιούργημα αλλά ανθρώπινο επίτευγμα που απαιτεί τη μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση.

Πώς φτάσαμε στην πόλιν; Οικονομία και σύγκρουση 💰

Η εξέλιξη ήταν αργή και η αρχή της ανάγεται στην εποχή του χαλκού. Όπως σε όλα τα μεγάλα ιστορικά φαινόμενα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξεχωρίσουμε καθαρά τα πρώτα αίτια από τα διαδοχικά αποτελέσματα και τις αλληλεπιδράσεις τους.

Ιδιαίτερη ώθηση πάντως έδωσε η ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνίας. Γιατί; Επειδή δημιούργησε πλούτο που δεν εξαρτιόταν πλέον από τη γαιοκτησία και τη γεωργία. Συνέπεια: η όξυνση των κοινωνικών συγκρούσεων.

Η αλυσίδα των εξελίξεων:

1. Γεωμετρικά χρόνια: οι αριστοκράτες αποδυναμώνουν τη βασιλεία. Ο βασιλιάς χάνει το παλαιό κύρος και τη σχεδόν θεϊκή υπόστασή του — το αξίωμα είτε γίνεται αιρετό είτε χάνει κάθε πραγματική εξουσία.
2. Στη συνέχεια: έμποροι, βιοτέχνες και ο εργατικός πληθυσμός που συνδέεται μαζί τους αρχίζουν να ζητούν πολιτικά δικαιώματα — δικαιώματα που ως τότε συνδέονταν αποκλειστικά με την κατοχή γης, δηλαδή με την αριστοκρατία.
3. Αποτέλεσμα: οξύτατες συγκρούσεις, με δύο παράλληλες καταλήξεις — τη δημιουργία νέων πολιτικών συνθηκών και τον αποικισμό.

Και στις δύο περιπτώσεις το χαρακτηριστικό είναι ότι οι κοινωνίες ζήτησαν την εξαρχής σύσταση της πολιτείας, του πολιτεύματος. Ένας αἰσυμνήτης, ένας νομοθέτης με προσωρινή απόλυτη εξουσία, καλούνταν να συντάξει ένα «σύνταγμα» και να ορίσει εκ νέου τις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις, τον τρόπο άσκησης της εξουσίας και τον τρόπο απονομής της δικαιοσύνης.

Η καθοριστική διαφορά από την Ανατολή

Το πέρασμα από τη βασιλεία «μυκηναϊκού τύπου» στους θεσμούς της πόλεως, η δημιουργία πολιτικής συνείδησης, η διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων από ομάδες που ως τότε δεν συμμετείχαν στην εξουσία, καθώς και τα πολιτικά «πειράματα» της τυραννίας, της ολιγαρχίας και της δημοκρατίας — αυτά είναι τα καινοφανή αποτελέσματα των κρίσεων στις ελληνικές περιοχές των δύο ακτών του Αιγαίου.

Και κάτι ακόμη πιο κρίσιμο για τη γέννηση της φιλοσοφίας: εδώ, για πρώτη φορά, οι πολίτες δεν αρκούνται στη διεκδίκηση δικαιωμάτων ή στην εκδήλωση διαφωνιών, αλλά επεξεργάζονται και θεωρητικά το πρόβλημα της πολιτικής και της ιδανικής άσκησης της εξουσίας. Τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα μεταφέρονται από το πρακτικό στο θεωρητικό επίπεδο και γίνονται αντικείμενο κριτικής συζήτησης.

Η γέννηση της σοφίας

Έτσι μπορούμε να πούμε ότι στις αρχές του 7ου αιώνα γεννιέται, ως συνέπεια αυτών των αλλαγών, η σοφία. Οι κατάλογοι των Επτά Σοφών — που όλοι έδρασαν εκείνη την εποχή και ήταν εξίσου νομοθέτες (όπως ο Σόλων), φιλόσοφοι (όπως ο Θαλής) ή και τύραννοι (όπως ο Περίανδρος) — μας δείχνουν πώς πρέπει να εννοήσουμε τη λέξη.

Σοφία είναι ο στοχασμός που έχει ως αντικείμενο:

• τον κόσμο του ανθρώπου και τα στοιχεία που τον συνθέτουν,
• τις δυνάμεις που τον διέπουν και διευθύνουν τις εσωτερικές του συγκρούσεις,
• τις δυνατότητες των ανθρώπων να ελέγξουν αυτές τις δυνάμεις ώστε να επιτύχουν την κοινωνική αρμονία.

Χαρακτηριστικό: για τους Σοφούς αυτούς η φύση δεν είναι κάτι ανεξάρτητο από τον άνθρωπο, κάτι ανεξήγητο και ανεξέλεγκτο, μια εκδήλωση θεϊκής δράσης — αλλά μέρος του ανθρώπινου κόσμου, μέρος του πολιτισμού του ανθρώπου.

Ο πολιτισμός της πόλεως και ο λόγος 🗣️

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του κοινωνικού συστήματος της ελληνικής πόλεως — ανεξάρτητα από το πολίτευμα της καθεμιάς — είναι ότι ο λόγος αποκτά εδώ μοναδική σημασία σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο μέσο άσκησης της εξουσίας. Ο λόγος γίνεται το κατ' εξοχήν εργαλείο της πολιτικής, το κλειδί για την απόκτηση εξουσίας, το μέσο για τη διοίκηση και την κυριαρχία.

Τι αλλάζει; Ο λόγος δεν είναι πια η βασιλική ρήση ούτε η μυστική δύναμη της φράσης που προφέρεται τελετουργικά σε μια θρησκευτική τελετή. Ο λόγος είναι τώρα:

• αντιπαράθεση διαφορετικών απόψεων που δηλώνονται δημοσίως,
• μπροστά στο συγκεντρωμένο πλήθος των πολιτών,
• και που, μέσα από την ανάλυση των επιχειρημάτων και την ανοιχτή συζήτηση, πρέπει να πείσουν για να υπερισχύσουν.

Η «πολιτική του λόγου» αποτελεί ριζική τομή σε σχέση με το παρελθόν και με τους τρόπους άσκησης της εξουσίας στους λαούς της Ανατολής: η δύναμη εξαρτάται πια από το κοινό των πολιτών που λειτουργεί ως «δικαστής» και κρίνει τις διαφορετικές απόψεις. Η εξουσία εξαρτάται δηλαδή από την ανθρώπινη επιλογή και όχι από το κύρος του θεού και των εκπροσώπων του στη γη. Όση δύναμη κι αν κατέχει κάποιος λόγω πλούτου ή αριστοκρατικής καταγωγής, πρέπει με λογικά επιχειρήματα να πείσει τους συμπολίτες του.

Το αλφάβητο και η ανάπτυξη του γραπτού λόγου ✍️

Ο προφορικός λόγος μετατράπηκε σε κύριο εργαλείο της πολιτικής ζωής. Αλλά η ανάπτυξη του γραπτού λόγου θα προσφέρει, στο διανοητικό επίπεδο, το μέσο για την ανάπτυξη ενός κοινού πολιτισμού μεταξύ των Ελλήνων και θα επιτρέψει τη διάδοση γνώσεων που παλαιότερα ήταν κτήμα λίγων.

Οι Έλληνες δανείζονται από τους Φοίνικες τα σύμβολα του συλλαβικού τους συστήματος και, επιβάλλοντας μια σειρά μετατροπών, αναπτύσσουν για πρώτη φορά στην ιστορία της γραφής το αλφάβητο.

Τα συστήματα γραφής

Οι Έλληνες προχωρούν ένα βήμα παραπέρα και δημιουργούν ένα σύστημα απόλυτα φωνητικό, στο οποίο η λέξη, για να γραφτεί, αναλύεται στα βασικά φωνητικά της συστατικά. Αυτό που αναπαρίσταται δεν είναι πια η έννοια μέσα από μια εικόνα, αλλά ο ήχος.

Η διανοητική συνέπεια

Η σημασία αυτής της πολιτιστικής επανάστασης δεν περιορίζεται στην πολιτική ζωή. Επηρεάζει βαθύτατα τον τρόπο σκέψης, γιατί απαιτεί το πέρασμα σε μια πιο αφηρημένη σκέψη: ένα αφηρημένο γραφικό σύμβολο δηλώνει έναν αφηρημένο ήχο. Ούτε το σύμβολο ούτε ο ήχος έχουν από μόνα τους κάποιο στοιχειώδες νόημα. Οι λέξεις διασπώνται στα βασικά ηχητικά τους μέρη, χάνουν την ηχητική ακεραιότητά τους, για να την ξανακερδίσουν μέσα από τους ατελείωτους συνδυασμούς που μπορεί να κάνει ο χειριστής του αλφαβήτου.

Η εφεύρεση του νομίσματος 🪙

Το νόμισμα και το πέρασμα στη νομισματική οικονομία είναι η άλλη μεγάλη πολιτιστική επανάσταση που πραγματοποιείται στην Ιωνία του 8ου και 7ου αιώνα — και η οποία θα αλλάξει ριζικά όχι μόνο τις οικονομικές σχέσεις αλλά και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων.

Πριν: η ανταλλαγή

Ως τότε (και παντού στη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή) το εμπόριο γινόταν με ανταλλαγή αγαθών. Για να πάρουν σιτάρι, οι άνθρωποι έδιναν π.χ. υφάσματα. Η αξία του κάθε προϊόντος μετριόταν σε σχέση με άλλα, αντιστοίχως ακριβά αντικείμενα: μια πανοπλία κόστιζε τόσα βόδια, ένα ακριβό μάλλινο ύφασμα άξιζε τόσες δούλες. Τα πολύτιμα μέταλλα ήταν βεβαίως απόδειξη πλούτου, αλλά επρόκειτο πάντα για κοσμήματα ή διακοσμημένα αντικείμενα από χρυσό, ασήμι ή χαλκό.

Μετά: το κέρμα

Οι πόλεις της Ιωνίας κόβουν τον χρυσό σε νομίσματα, σε στρογγυλά κέρματα συγκεκριμένου βάρους, τα οποία σφραγίζουν με το έμβλημά τους ως απόδειξη της γνησιότητας του μετάλλου και του βάρους του — άρα της αξίας του. Η τιμή των προϊόντων θα μετριέται στο εξής με βάση την αξία τους σε χρυσό. Τα προϊόντα δεν πωλούνται πια με ανταλλαγή, αλλά με αναφορά στην αξία ενός τρίτου πράγματος, που καμία πρακτική αξία δεν έχει στην καθημερινή ζωή: του χρυσού νομίσματος.

Η οικονομική και πολιτική συνέπεια

Η διαδικασία αυτή θα δώσει τεράστια ώθηση στην οικονομία και το εμπόριο της Μεσογείου. Και κάτι πιο ανατρεπτικό:

Το νόμισμα παράγει κέρδος γι' αυτόν που το κατέχει, ανεξάρτητα από την ίδια την αξία των προϊόντων που διακινούνται. Έτσι, οι έμποροι και οι βιοτέχνες γίνονται η σημαντικότερη οικονομική τάξη μέσα στις ελληνικές κοινωνίες — και η άνοδός τους αυτή σηματοδοτεί με τη σειρά της τις πολιτικές εξελίξεις, αφού η νέα ισχυρή τάξη θα διεκδικήσει από τα παλιά αριστοκρατικά γένη την πολιτική ισχύ.

Η διανοητική συνέπεια

Ακριβώς όπως και το αλφάβητο, το νόμισμα προϋποθέτει κατ' αρχήν και επιβάλλει στη συνέχεια έναν αναγωγικό τρόπο σκέψης: ένα πράγμα, για να μετρηθεί στην αξία του, παραπέμπεται στην αξία ενός εκ των προτέρων ορισμένου και σταθερού μέτρου — του χρυσού στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Τι να κρατήσεις 🎯

• Το «ελληνικό θαύμα» δεν είναι θαύμα: είναι δημιούργημα ανθρώπων και ιστορικών συνθηκών. Το να το λέμε ανεξήγητο αναιρεί την ίδια την ελληνική προσφορά — την αναζήτηση φυσικών και λογικών αιτίων.
• Ο θεσμός της πόλεως είναι η βάση όλων: νόμοι ανθρώπινοι και κοινά αποδεκτοί, εξουσία που στηρίζεται στην ιδιότητα του πολίτη και όχι στην καταγωγή ή τη θρησκεία.
• Ολιγαρχία και δημοκρατία διαφέρουν στο εύρος της ισονομίας, όχι στη φύση των νόμων.
• Η ανάπτυξη εμπορίου και βιοτεχνίας δημιούργησε πλούτο ανεξάρτητο από τη γη, όξυνε τις κοινωνικές συγκρούσεις και οδήγησε στη νέα πολιτική οργάνωση και στον αποικισμό.
• Στην Ελλάδα οι κρίσεις έφεραν βαθιές δομικές αλλαγές (σε αντίθεση με την Ανατολή, όπου άλλαζε μόνο η δυναστεία) — και, το κρισιμότερο, τα πολιτικά προβλήματα πέρασαν στο θεωρητικό επίπεδο.
• Στις αρχές του 7ου αιώνα γεννιέται η σοφία: στοχασμός για τον κόσμο του ανθρώπου, με τη φύση ενταγμένη στον ανθρώπινο κόσμο.
• Ο λόγος γίνεται το κύριο εργαλείο της πολιτικής: η εξουσία κερδίζεται με πειθώ και επιχειρήματα μπροστά στους πολίτες. Από αυτή τη λογική της απόδειξης γεννιούνται φιλοσοφία και επιστήμη.
• Το αλφάβητο (φωνητικό, με ελάχιστα σύμβολα) κάνει τη γραφή κοινό αγαθό και εκπαιδεύει στην αφηρημένη σκέψη.
• Το νόμισμα αντιστρέφει τη λογική του εμπορίου (αγοράζω για να πουλήσω), αναδεικνύει τους εμπόρους σε ισχυρή τάξη και επιβάλλει τον αναγωγικό τρόπο σκέψης με βάση ένα σταθερό μέτρο.