Ο άνθρωπος ζῷον πολιτικὸν 🏛️

Η πόλις είναι για τον Αριστοτέλη η ανώτατη μορφή κοινωνικής συγκρότησης. Μέσα σε αυτήν ο άνθρωπος δεν απλώς επιβιώνει: πραγματώνει τη φύση του. Αναπτύσσει με τους συμπολίτες του ένα πλέγμα σχέσεων που καμία αγέλη ζώων δεν μπορεί να αναπαραγάγει.

Και όμως, ο άνθρωπος είναι κι αυτός ένα ζῷον — ένα έμβιο, ζωντανό ον. Μοιράζεται με τα υπόλοιπα ζώα την αίσθηση, την ανάγκη, τη φωνή. Το ερώτημα λοιπόν γίνεται οξύ: αν και η μέλισσα ζει σε οργανωμένη κοινότητα, γιατί μόνο ο άνθρωπος λέγεται πολιτικὸν ζῷον; 🐝

Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι μία λέξη: λόγος. Οι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους είναι έλλογες σχέσεις — σημαίνονται με τη γλώσσα και αξιολογούνται με τη λογική. Δεν ανταλλάσσουμε απλώς σήματα πόνου και ηδονής· συζητούμε τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό, τι δίκαιο και τι άδικο.

Αυτή ακριβώς η κοινή ενασχόληση με αξίες φανερώνει την ανθρώπινη ουσία: είμαστε από τη φύση μας φτιαγμένοι έτσι ώστε να ζούμε μαζί με άλλους ανθρώπους, μέσα σε κοινωνία. Η οικογένεια και η πόλη δεν είναι συμβατικά κατασκευάσματα — είναι το φυσικό αποτέλεσμα του ότι μοιραζόμαστε τον λόγο.

---

📜 Κείμενο Αναφοράς

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Πολιτικά, Α 1.10-11, 1253a7-18

Το αρχαίο κείμενο

Διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος ζῷον πάσης μελίττης καὶ παντὸς ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον, δῆλον.

Οὐθὲν γάρ, ὡς φαμέν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ· λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων· ἡ μὲν οὖν φωνὴ τοῦ λυπηροῦ καὶ ἡδέος ἐστὶ σημεῖον, διὸ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει ζῴοις (μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσις αὐτῶν ἐλήλυθε, τοῦ ἔχειν αἴσθησιν λυπηροῦ καὶ ἡδέος καὶ ταῦτα σημαίνειν ἀλλήλοις), ὁ δὲ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον· τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν· ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν.

Μετάφραση

Είναι φανερό γιατί ο άνθρωπος είναι ζώο πολιτικό σε βαθμό μεγαλύτερο από κάθε μέλισσα και από κάθε ζώο που ζει σε αγέλη.

Η φύση, όπως λέμε, τίποτε δεν το κάνει δίχως σκοπό. Και μόνο ο άνθρωπος, ανάμεσα σε όλα τα ζώα, διαθέτει λόγο. Η φωνή βέβαια είναι σημάδι του δυσάρεστου και του ευχάριστου, γι' αυτό και τη συναντούμε στα άλλα ζώα — ως εκεί έφτασε η φύση τους, στο να αισθάνονται δηλαδή τι τα λυπεί και τι τα ευχαριστεί και να το γνωστοποιούν μεταξύ τους.

Ο λόγος όμως υπάρχει για να φανερώνει τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό, άρα και τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Αυτό ακριβώς ανήκει αποκλειστικά στους ανθρώπους, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ζώα: μόνο αυτοί έχουν αίσθηση του καλού και του κακού, του δικαίου και του αδίκου, καθώς και των άλλων τέτοιων αξιών.

Και είναι η από κοινού μετοχή σε αυτά που φτιάχνει την οικογένεια και την πόλη.

---

🔍 Ερμηνευτικά σχόλια

Η δομή του επιχειρήματος

Το απόσπασμα είναι ένα μικρό αριστούργημα λογικής οικονομίας. Σε δώδεκα σειρές ο Αριστοτέλης θεμελιώνει την πολιτική φύση του ανθρώπου με μια αλυσίδα τεσσάρων βημάτων:

Παρατηρήστε ότι το γὰρ εμφανίζεται τρεις φορές και κάθε φορά αιτιολογεί διαφορετικό κρίκο της αλυσίδας: πρώτα τη γενική τελολογική αρχή, έπειτα το γιατί η φωνή υπάρχει και στα ζώα, τέλος το γιατί η αίσθηση του δικαίου είναι αποκλειστικά ανθρώπινη.

Η τελολογία: «η φύση δεν κάνει τίποτε μάταια»

Η φράση οὐθὲν μάτην ἡ φύσις ποιεῖ δεν είναι διακοσμητική. Είναι η μεγάλη πρόταση ενός συλλογισμού και συνάμα ένα από τα σταθερότερα αξιώματα του Αριστοτέλη, το οποίο επαναλαμβάνει σε πλήθος πραγματειών του.

Η θέση λέει ότι στη φύση τίποτε δεν συμβαίνει τυχαία: κάθε διεργασία, κάθε όργανο, κάθε ιδιότητα αποβλέπει κάπου και από αυτόν τον σκοπό (τέλος) αντλεί το νόημά της. Η θεωρία αυτή έμεινε γνωστή ως αριστοτελική τελολογία.

Το προνομιακό πεδίο της τελολογίας είναι η βιολογία — και ο Αριστοτέλης υπήρξε ο μεγαλύτερος βιολόγος της αρχαιότητας. Τα παραδείγματά του αντλούνται σχεδόν όλα από την έμβια φύση:

• Τα σχήματα των δοντιών είναι όπως είναι για να εξυπηρετούν την πρόσληψη και την επεξεργασία της τροφής 🦷
• Οι στοχευμένες ενέργειες μυρμηγκιών και μελισσών υπηρετούν την επιβίωση της κοινότητάς τους
• Τα φύλλα των δέντρων υπάρχουν και λειτουργούν χάριν των καρπών 🍃

Από τη βιολογία ο φιλόσοφος επεκτείνει το τελολογικό ερμηνευτικό μοντέλο σε άλλα πεδία των φυσικών επιστημών — και, όπως βλέπουμε εδώ, στην ίδια την πολιτική.

Φωνὴ και λόγος: η κρίσιμη αντίθεση

Ο πυρήνας του κειμένου βρίσκεται στην αντιδιαστολή φωνὴ / λόγος. Δεν πρόκειται για διαφορά βαθμού αλλά για διαφορά είδους:

Η φωνή μεταφέρει καταστάσεις του σώματος: πόνο, ευχαρίστηση, φόβο. Είναι επικοινωνία, αλλά επικοινωνία αντιδράσεων. Ο λόγος, αντίθετα, είναι έναρθρος: αποτελείται από διακριτά στοιχεία που το καθένα φέρει το δικό του νόημα. Οι προτάσεις απαρτίζονται από λέξεις, οι λέξεις από φθόγγους — διακριτούς ήχους χωρίς αυτόνομο νόημα. Αυτή η αρθρωτή δομή είναι που επιτρέπει στον λόγο να παράγει άπειρα νοήματα από πεπερασμένα υλικά.

Ο αριστοτελικός ορισμός: γένος και ειδοποιός διαφορά

Το χωρίο είναι επίσης ένα υποδειγματικό μάθημα λογικής. Οι αριστοτελικοί ορισμοί αποτελούνται από δύο συστατικά:

α) Την έννοια γένους (μία ή περισσότερες επάλληλες) — εντάσσει την οριζόμενη έννοια σε μία ή περισσότερες ευρύτερες κατηγορίες.

β) Την ειδοποιό διαφορά — διακρίνει την οριζόμενη έννοια από άλλες ομοειδείς, δηλαδή από όσες ανήκουν στο ίδιο γένος.

Εφαρμοσμένο στον άνθρωπο:

• Γένος: ζῷον (έμβιο ον)
• Ειδοποιός διαφορά (ἴδιον): λόγος — η λογική και η γλώσσα

Έτσι προκύπτει ο κλασικός ορισμός: ζῷον λόγον ἔχον. Και επειδή ο λόγος γεννά την κοινή μετοχή στις αξίες, ο ίδιος ορισμός δίνει και τη δεύτερη διατύπωση: ζῷον πολιτικόν. Οι δύο ορισμοί είναι ο ίδιος ορισμός. 💡

Γιατί η μέλισσα δεν φτιάχνει πόλη

Η σύγκριση με τη μέλισσα και τα αγελαία ζώα δεν είναι τυχαία επιλογή. Ο Αριστοτέλης διαλέγει επίτηδες τους πιο δυνατούς αντιπάλους της θέσης του: ζώα που ζουν σε εξαιρετικά οργανωμένες κοινότητες, με καταμερισμό εργασίας, ιεραρχία και συντονισμό.

Το κοινό πεδίο που επιτρέπει τη σύγκριση είναι ακριβώς η συμβίωση. Και η απάντηση είναι ότι η μέλισσα συντονίζεται, αλλά δεν διαβουλεύεται. Η κυψέλη δεν συζητά αν είναι δίκαιο αυτό που κάνει. Λείπει η γλώσσα των αξιών, άρα λείπει η δυνατότητα διαφωνίας, πειθούς, νόμου — λείπει η πολιτική.

Γι' αυτό ο Αριστοτέλης δεν λέει ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο κοινωνικό ζώο, αλλά ότι είναι μᾶλλον πολιτικό: σε βαθμό μεγαλύτερο, με ποιοτικά ανώτερο τρόπο.

Από την οἰκίαν στην πόλιν

Η τελευταία πρόταση συμπυκνώνει ολόκληρη τη γενεαλογία των ανθρώπινων κοινοτήτων: ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν.

Η κοινωνία εδώ δεν είναι το κοινωνικό σύνολο με τη νεοελληνική σημασία. Είναι η από κοινού μετοχή, το μοίρασμα. Αυτό που μοιραζόμαστε δεν είναι πρωτίστως αγαθά ή χώρος — είναι αξιολογικές κρίσεις. Επειδή συμφωνούμε (ή διαφωνούμε με τρόπο κατανοητό) για το δίκαιο και το άδικο, μπορούμε να συγκροτήσουμε σταθερούς θεσμούς.

---

📖 Λεξιλόγιο σε βάθος

οὐθὲν μάτην ἡ φύσις ποιεῖ — Η φράση σημαίνει ότι η φύση δεν κάνει τίποτε δίχως σκοπό· όλες οι φυσικές διεργασίες κάπου αποβλέπουν. Ο Αριστοτέλης την επαναλαμβάνει σε πλήθος πραγματειών του, υποστηρίζοντας ότι στη φύση τίποτε δεν γίνεται μάταια: τα πάντα εξυπηρετούν ορισμένη σκοπιμότητα, από την οποία και νοηματοδοτούνται. Στην ανάπτυξή της η θεωρία αυτή ονομάστηκε αριστοτελική τελολογία και βρήκε το προνομιακό της πεδίο στη βιολογία, από όπου ο φιλόσοφος την επεξέτεινε και σε άλλα πεδία των φυσικών επιστημών.

λόγος — Λέξη με εξαιρετικό εύρος. Χρησιμοποιείται συχνά για να δηλωθούν, αξεχώριστες μεταξύ τους, δύο πραγματικότητες: η λογική (ως ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου και ως διανοητική δραστηριότητα) και η γλώσσα (ως σύστημα σημείων και ως συγκεκριμένη έκφραση). Στο χωρίο μας ο λόγος αντιδιαστέλλεται ρητά προς τη φωνήν· συνεπώς η σημασία της γλώσσας είναι ενισχυμένη, χωρίς όμως να χάνεται η σημασία της ανθρώπινης λογικής. Η αμφισημία δεν είναι ελάττωμα της αρχαίας ελληνικής — είναι φιλοσοφική θέση: σκέψη και γλώσσα δεν χωρίζονται. 🧠

φωνή — Ο ήχος που παράγεται από τον λάρυγγα, τις φωνητικές χορδές και τη στοματική κοιλότητα, είτε ανθρώπων είτε ζώων. Ο Αριστοτέλης τη διευκρινίζει στο Περὶ ψυχῆς 420b5-7: ἡ δὲ φωνὴ ψόφος τίς ἐστιν ἐμψύχου· τῶν γὰρ ἀψύχων οὐθὲν φωνεῖ, ἀλλὰ καθ' ὁμοιότητα λέγεται φωνεῖν, οἷον αὐλὸς καὶ λύρα — η φωνή είναι ήχος (ψόφος) έμψυχου όντος· κανένα άψυχο δεν φωνεί, και αν λέμε ότι φωνεί ο αυλός ή η λύρα, το λέμε καταχρηστικά, από ομοιότητα. Η φωνὴ είναι άναρθρος ήχος, ενώ ο λόγος έναρθρος — απαρτισμένος δηλαδή από διακριτά στοιχεία που μπορούν να έχουν το δικό τους νόημα. 🎵

ἴδιον — Τεχνικός όρος της αριστοτελικής λογικής. Δηλώνει το γνώρισμα που ανήκει αποκλειστικά σε ένα είδος και το ξεχωρίζει από τα άλλα είδη του ίδιου γένους — τη λεγόμενη ειδοποιό διαφορά. Ο άνθρωπος είναι ζῷον (έννοια γένους) και έχει ως ἴδιον τον λόγον. Η νεοελληνική «ιδιότητα», «ιδιαίτερος», «ιδιωτικός» κρατούν τη ρίζα.

κοινωνία — Από το κοινός. Η αρχική σημασία είναι δυναμική: η πράξη της από κοινού μετοχής, το μοίρασμα, η συμμετοχή σε κάτι. Στο χωρίο μας δεν σημαίνει «κοινωνία» με τη νεοελληνική έννοια του συνόλου των ανθρώπων, αλλά τη μετοχή στις κοινές αξίες (ἡ τούτων κοινωνία). Αξίζει να συγκρίνετε τη χρήση της με εκείνη στην προηγούμενη Διδακτική Ενότητα — η σημασία μετατοπίζεται ανάλογα με τα συμφραζόμενα. 🤝

πολιτικόν — Το επίθετο σχηματίζεται από την πόλιν και σημαίνει «αυτό που ανήκει στην πόλη», «αυτό που είναι φτιαγμένο να ζει σε πόλη». Η νεοελληνική «πολιτικός» έχει στενέψει σημαντικά. Για τον Αριστοτέλη το πολιτικὸν ζῷον δεν είναι το ον που ασχολείται με την εξουσία, αλλά το ον του οποίου η φύση ολοκληρώνεται μόνο μέσα στην πόλη.

---

🔗 Παράλληλα Κείμενα

1. ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ, Περί του πολίτη, 5.5-6

Ο Άγγλος φιλόσοφος Thomas Hobbes (1588-1679) είναι από τους θεμελιωτές της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας. Στο έργο του Περί του πολίτη ή Φιλοσοφικά στοιχεία για την κυβέρνηση και την πολιτική κοινωνία (1651) πραγματεύεται ακριβώς την ίδια σύγκριση με τον Αριστοτέλη — άνθρωπος και ζώα που ζουν σε κοινότητες, μέλισσες και μυρμήγκια — αλλά καταλήγει σε αντίθετο συμπέρασμα.

Η θέση του Χομπς, με δικά μας λόγια, αναπτύσσεται ως εξής. Στα πλάσματα που ζουν μαζί καθοδηγούμενα μόνο από αισθήσεις και ορμές, η σύμπνοια των διαθέσεων είναι τόσο σταθερή που τίποτε άλλο δεν χρειάζεται για να διατηρηθεί η ειρήνη ανάμεσά τους πέρα από τη φυσική τους επιθυμία. Στους ανθρώπους όμως τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά, και ο Χομπς απαριθμεί πέντε λόγους — συν έναν τελικό:

Το συμπέρασμα του Χομπς: αφού η σύγκλιση πολλών βουλήσεων προς τον ίδιο σκοπό δεν αρκεί για να διατηρηθεί η ειρήνη και η άμυνα, χρειάζεται στα ζωτικά ζητήματα να υπάρχει μία και μόνη βούληση. Και αυτό δεν γίνεται παρά μόνο αν κάθε άνθρωπος υποτάξει τη βούλησή του σε κάποιον άλλον — άνθρωπο ή συμβούλιο.

2. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ, Λόγος περὶ εὐποιΐας, 9.103-104

Ο Γρηγόριος (335-395 μ.Χ.), επίσκοπος Νύσσης της Καππαδοκίας και αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου, διέθετε αξιοσημείωτη γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και θεωρήθηκε ότι ξεχωρίζει για το φιλοσοφικό βάθος του θεολογικού του στοχασμού. Στον λόγο του Περὶ εὐποιΐας δίνει συμβουλές για την έμπρακτη εφαρμογή της εντολής «Ἀγαπᾶτε ἀλλήλους», ώστε να λειτουργήσει ορθότερα το σώμα της κοινωνίας.

Το περιεχόμενο του αποσπάσματος, σε σύνοψη: ο Γρηγόριος απευθύνεται σε ανθρώπους που πλάστηκαν λογικοί και έχουν τον νου ως εξηγητή των θείων και ως παιδαγωγό. Τους προτρέπει να μη δελεάζονται από τα πρόσκαιρα και να αποκτούν όσα δεν εγκαταλείπουν ποτέ τον κάτοχό τους. Ζητά να ορίζουν μέτρα στη χρήση των αγαθών: να μην είναι όλα δικά μας, ένα μέρος να ανήκει στους φτωχούς. Το θεμέλιο του επιχειρήματος είναι θεολογικό αλλά με άμεσες κοινωνικές συνέπειες — όλα ανήκουν στον κοινό Πατέρα, άρα οι άνθρωποι είναι μεταξύ τους αδέλφια και το δικαιότερο είναι να απολαμβάνουν ίση μερίδα.

Ακολουθεί μια κλιμακωτή κριτική της πλεονεξίας. Όποιος θέλει να γίνει κύριος των πάντων αποκλείοντας τους αδελφούς του δεν είναι απλώς άδικος: είναι τύραννος ωμός, βάρβαρος ανήμερος, θηρίο — και μάλιστα αγριότερος από τα θηρία. Ο Γρηγόριος στηρίζει τη σύγκριση με ένα εύστοχο παράδειγμα: ακόμη και ο λύκος δέχεται τον λύκο στο τραπέζι του, ακόμη και τα σκυλιά μοιράζονται το θήραμα — ο άπληστος όμως δεν παίρνει συμμέτοχο στον πλούτο του κανέναν συνάνθρωπο. Ο λόγος κλείνει με τη μεταφορά του ναυαγίου: το ακόλαστο φαγοπότι είναι πέλαγος όπου δεν τσακίζεται κανείς σε υφάλους, αλλά ωθείται στο βαθύτατο σκοτάδι από όπου δεν επιστρέφει.

---

✍️ Κείμενα Αυτενέργειας

1. ΠΛΑΤΩΝ, Πολιτικός 271e-272b

Το βασικό θέμα που διερευνάται στον πλατωνικό διάλογο Πολιτικός είναι η φύση του πολιτικού άνδρα. Στο πρώτο μέρος του διαλόγου παρουσιάζεται μια μορφή πολιτικού: ο βασιλιάς ως ποιμένας της ανθρώπινης αγέλης. Στο πλαίσιο αυτό γίνεται αναφορά στον μύθο για τις κοσμικές βασιλείες. Ο ανώνυμος ξένος φιλόσοφος, που αφηγείται τον μύθο, περιγράφει τον ανθρώπινο βίο κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κρόνου.

Τὸ δ' οὖν τῶν ἀνθρώπων λεχθὲν αὐτομάτου πέρι βίου διὰ τὸ τοιόνδε εἴρηται. Θεὸς ἔνεμεν αὐτοὺς αὐτὸς ἐπιστατῶν, καθάπερ νῦν ἄνθρωποι, ζῷον ὂν ἕτερον θειότερον, ἄλλα γένη φαυλότερα αὑτῶν νομεύουσι· νέμοντος δὲ ἐκείνου πολιτεῖαί τε οὐκ ἦσαν οὐδὲ κτήσεις γυναικῶν καὶ παίδων· ἐκ γῆς γὰρ ἀνεβιώσκοντο πάντες, οὐδὲν μεμνημένοι τῶν πρόσθεν· ἀλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα ἀπῆν πάντα, καρποὺς δὲ ἀφθόνους εἶχον ἀπό τε δένδρων καὶ πολλῆς ὕλης ἄλλης, οὐχ ὑπὸ γεωργίας φυομένους, ἀλλ' αὐτομάτης ἀναδιδούσης τῆς γῆς. Γυμνοὶ δὲ καὶ ἄστρωτοι θυραυλοῦντες τὰ πολλὰ ἐνέμοντο· τὸ γὰρ τῶν ὡρῶν αὐτοῖς ἄλυπον ἐκέκρατο, μαλακὰς δὲ εὐνὰς εἶχον ἀναφυομένης ἐκ γῆς πόας ἀφθόνου. Τὸν δὴ βίον, ὦ Σώκρατες, ἀκούεις μὲν τὸν τῶν ἐπὶ Κρόνου.

Μετάφραση

Όσο για τον βίο των ανθρώπων που λέγεται ότι ήταν αυτόματος, να για ποιον λόγο ειπώθηκε. Ένας θεός τούς έβοσκε, επιστατώντας ο ίδιος — όπως ακριβώς και τώρα οι άνθρωποι, όντας οι ίδιοι ένα άλλο, πιο θεϊκό είδος ζώου, βόσκουν άλλα γένη κατώτερά τους.

Και όσο εκείνος τους έβοσκε, δεν υπήρχαν ούτε πολιτεύματα ούτε ιδιοκτησία γυναικών και παιδιών. Γιατί όλοι ξαναγεννιούνταν από τη γη, χωρίς να θυμούνται τίποτε από τα προηγούμενα. Όλα λοιπόν αυτά απουσίαζαν· είχαν όμως άφθονους καρπούς από τα δέντρα και από την υπόλοιπη πλούσια βλάστηση, καρπούς που δεν φύτρωναν με καλλιέργεια αλλά που η γη τούς έβγαζε από μόνη της.

Ζούσαν γυμνοί και χωρίς στρωσίδια, τον περισσότερο καιρό στο ύπαιθρο· γιατί οι εποχές ήταν για αυτούς κραμένες με τρόπο που δεν τους ταλαιπωρούσε, και είχαν μαλακά κρεβάτια από την άφθονη χλόη που φύτρωνε από τη γη.

Αυτόν λοιπόν τον βίο, Σωκράτη, ακούς για τους ανθρώπους της εποχής του Κρόνου.

2. ΠΛΑΤΩΝ, Γοργίας 456a-d

Ο Σωκράτης συζητά με τον Γοργία για τη δύναμη της τέχνης του λόγου. Ο σοφιστής έχει ήδη υποστηρίξει τη δυνατότητα της ρητορικής να οδηγεί στη γνώση του καλού και του κακού. Στο απόσπασμα εκθέτει την πιο ακραία εκδοχή της θέσης του — και μας δίνει την ευκαιρία να δούμε την άλλη όψη του αριστοτελικού λόγου: όχι ως θεμέλιο της πόλης, αλλά ως εργαλείο εξουσίας.

Εἰ πάντα γε εἰδείης, ὦ Σώκρατες, ὅτι ὡς ἔπος εἰπεῖν ἁπάσας τὰς δυνάμεις συλλαβοῦσα ὑφ' αὑτῇ ἔχει. Μέγα δέ σοι τεκμήριον ἐρῶ· πολλάκις γὰρ ἤδη ἔγωγε μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἰατρῶν εἰσελθὼν παρά τινα τῶν καμνόντων οὐχὶ ἐθέλοντα ἢ φάρμακον πιεῖν ἢ τεμεῖν ἢ καῦσαι παρασχεῖν τῷ ἰατρῷ, οὐ δυναμένου τοῦ ἰατροῦ πεῖσαι, ἐγὼ ἔπεισα, οὐκ ἄλλῃ τέχνῃ ἢ τῇ ῥητορικῇ. Φημὶ δὲ καὶ εἰς πόλιν ὅπῃ βούλει ἐλθόντα ῥητορικὸν ἄνδρα καὶ ἰατρόν, εἰ δέοι λόγῳ διαγωνίζεσθαι ἐν ἐκκλησίᾳ ἢ ἐν ἄλλῳ τινὶ συλλόγῳ ὁπότερον δεῖ αἱρεθῆναι ἰατρόν, οὐδαμοῦ ἂν φανῆναι τὸν ἰατρόν, ἀλλ' αἱρεθῆναι ἂν τὸν εἰπεῖν δυνατόν, εἰ βούλοιτο. Καὶ εἰ πρὸς ἄλλον γε δημιουργὸν ὁντιναοῦν ἀγωνίζοιτο, πείσειεν ἂν αὑτὸν ἑλέσθαι ὁ ῥητορικὸς μᾶλλον ἢ ἄλλος ὁστισοῦν· οὐ γὰρ ἔστιν περὶ ὅτου οὐκ ἂν πιθανώτερον εἴποι ὁ ῥητορικὸς ἢ ἄλλος ὁστισοῦν τῶν δημιουργῶν ἐν πλήθει. Ἡ μὲν οὖν δύναμις τοσαύτη ἐστὶν καὶ τοιαύτη τῆς τέχνης.

Μετάφραση

Αν τα ήξερες όλα, Σωκράτη, θα καταλάβαινες ότι η ρητορική έχει, θα έλεγε κανείς, συμπεριλάβει κάτω από τον έλεγχό της όλες τις άλλες δυνάμεις. Θα σου δώσω μια ισχυρή απόδειξη.

Πολλές φορές έχω πάει μαζί με τον αδελφό μου και με άλλους γιατρούς σε κάποιον άρρωστο που δεν δεχόταν ούτε φάρμακο να πιει ούτε να αφεθεί στον γιατρό για χειρουργείο ή για καυτηρίαση. Και ενώ ο γιατρός δεν κατάφερνε να τον πείσει, τον έπεισα εγώ — με καμιά άλλη τέχνη παρά μόνο με τη ρητορική.

Ισχυρίζομαι μάλιστα και τούτο: αν σε όποια πόλη θέλεις πήγαιναν ένας ρήτορας και ένας γιατρός, και χρειαζόταν να αναμετρηθούν με λόγια στη συνέλευση ή σε άλλη συγκέντρωση για το ποιος από τους δύο πρέπει να εκλεγεί γιατρός, ο γιατρός δεν θα φαινόταν πουθενά — θα εκλεγόταν ο ικανός στον λόγο, αν το ήθελε.

Και αν αναμετριόταν με οποιονδήποτε άλλον τεχνίτη, ο ρήτορας θα έπειθε το πλήθος να προτιμήσει αυτόν παρά οποιονδήποτε άλλον. Γιατί δεν υπάρχει θέμα για το οποίο ο ρήτορας δεν θα μιλούσε πιο πειστικά από οποιονδήποτε άλλον τεχνίτη μπροστά σε πλήθος. Τόσο μεγάλη λοιπόν και τέτοιου είδους είναι η δύναμη αυτής της τέχνης.